V SA/Wa 1800/16

Starszy referendarz sądowy Anna Nasiłowska Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 29 września 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi N. C. B. J. w O. na decyzję Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia ... marca 2016 r. Nr ... w przedmiocie określenia kwoty dotacji przypadającej zwrotowi do budżetu państwa postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie N. C. B. J. w O.-Ś., dalej: "Strona" lub "I." wystąpiło z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W oświadczeniu o majątku i dochodach wskazano, iż kapitał zakładowy Instytutu wynosi 63.288.451,55 zł, a wartość środków trwałych według bilansu za ostatni rok wyniosła 198.598.046,38 zł. Instytut wskazał, że w ostatnim roku obrotowym uzyskał zysk z prowadzonej działalności w kwocie 19.441.744,17 zł oraz, że posiada rachunki bankowe. W uzasadnieniu wniosku podniesiono, iż Instytut nie dysponuje środkami w wysokości umożliwiającej poniesienie wpisu od skargi bez uszczerbku dla zabezpieczenia potrzeb własnych i właściwego funkcjonowania. Dodał, że środki zgromadzone na rachunkach bankowych mają charakter celowy i pochodzą głównie z dotacji celowych. Wyjaśnił, że wpłacił do budżetu ustaloną w zaskarżonej decyzji kwotę 9.316.508,51 zł. Zarządzeniem z dnia 26 lipca 2016 r. wezwano Stronę do złożenia dokumentów, pozwalających na lepszą ocenę jej sytuacji majątkowej. W odpowiedzi Instytut nadesłał wyciągi z rachunków bankowych, opinię i raport z badania łącznego sprawozdania finansowego za lata 2014 – 2015, informacje o środkach trwałych o wartości powyżej 10.000 zł zbytych w latach 2014-2015, bilans na dzień 30 czerwca 2016 r. oraz rachunek zysków i strat za okres od 1 stycznia 2016 r. do 30 czerwca 2016 r., zeznania podatkowe CIT-8 za lata 2014-2015, deklaracje VAT-7 złożone w 2016 r., wykaz dotacji celowych oraz ewidencję środków trwałych. Wskazał ponadto, że miernikiem zasadności wniosku o zwolnienie z kosztów sądowych mogą być jedynie środki pieniężne. Dla wyników oceny nie ma znaczenia natomiast posiadany majątek trwały. Wyjaśnił również, że uzyskuje przychody z dotacji statutowej i dotacji celowych oraz z działalności gospodarczej. Środki pochodzące z dotacji mogą zostać przeznaczone jedynie na cele określone w akcie przyznającym dotacje. Instytut wskazał, że przepis art. 19 ust. 4 ustawy z dnia 30 kwietnia 2010 r. o instytutach badawczych (t. j. Dz.U. z 2016, poz. 371) ściśle określa przeznaczenie dochodów Instytutu z działalności gospodarczej. Z powołanej regulacji nie wynika możliwość przeznaczania dochodu na opłaty sądowe. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje. W postępowaniu sądowoadministracyjnym zasadą jest, że strona wnosząca do Sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki obowiązana jest do uiszczenia kosztów sądowych. Zgodnie bowiem z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.), dalej p.p.s.a. – strona ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Osoby prawne i pozostałe jednostki organizacyjne podobnie jak osoby fizyczne mogą ubiegać się o prawo pomocy. Stosownie do brzmienia art. 245 § 1 p.p.s.a, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. W przypadku osób prawnych i innych jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a.). Należy zauważyć, iż z treści art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a wynika wprost, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Powyższy wniosek znajduje potwierdzenie w treści przepisu art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Mając na uwadze powołane regulacje prawne i wynikające z nich zasady, jakimi należy kierować się rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy, wysokość kosztów sądowych, które na obecnym etapie postępowania stanowi wpis sądowy od skargi w kwocie 63.709 zł oraz stan faktyczny sprawy, brak uzasadnienia dla zwolnienia Strony z kosztów sądowych, a więc przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Oceniając oświadczenia zawarte na urzędowym formularzu PPPr oraz nadesłane dokumenty stwierdzić należy, że Instytut nie wykazał, iż nie posiada dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania sądowego. Instytut uzasadniając wniosek wskazał, że uiszczenie wpisu sądowego spowodowałoby uszczerbek dla zabezpieczenia jego potrzeb własnych i właściwego funkcjonowania. Zwrócił również uwagę, że z przepisów ustawy o instytutach badawczych wynika brak możliwości przeznaczenia zysku Instytutu na cele inne niż określone w przepisach ustawy, a wśród nich ustawodawca nie wskazał kosztów sądowych. Podkreślił również, że działalność Instytutu w znacznym zakresie jest finansowana dotacjami, a te mogą zostać przeznaczone jedyne na cele określone w aktach je przyznających. Odnosząc się do podniesionych argumentów wskazać należy, że zasady uiszczania opłat sądowych zostały określone w ustawie prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Ustawa ta zawiera również podmiotowo- przedmiotowy katalog zwolnień od kosztów sądowych. Podkreślić należy, że z przepisów ustawy nie wynika zwolnienie ustawowe z ponoszenia kosztów sądowych przez instytuty badawcze, ani też nie wynika zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów postępowania w sprawach dotyczących zwrotu dotacji. Odnosząc się natomiast do argumentu, iż przepisy ustawy o instytutach badawczych wyłączają możliwość wydatkowania zysku (brutto i netto) na koszty sądowe wyjaśnić należy, że koszty postępowania sądowego stanowią kategorię kosztów ogólnych związanych z działaniem podmiotu, a obowiązek ich uiszczenia nie zależy bezpośrednio od wyniku finansowego Strony, tj. od faktu, czy Strona wykazuje zysk, czy stratę w związku z prowadzoną działalnością. Wskazać należy, że w orzeczeniach sądowych wydawanych w przedmiocie prawa pomocy przyjął się pogląd, iż koszty związane z postępowaniem przed sądem należy traktować na równi z innymi kosztami prowadzonej działalności, takimi jak należności publicznoprawne, pieniężne zobowiązania umowne czy wynagrodzenia pracownicze. (np. Naczelny Sąd Administracyjny, postanowienie z dnia 6 lutego 2013 r., sygn. akt II GZ 42/13, z dnia 20 października 2014 r., sygn. akt I FZ 186/14., z dnia 4 sierpnia 2014 r., I FZ 252/14). W tym zakresie wskazać należy, że stosownie do art. 18 ust. 1, ust. 2 i ust. 3 ustawy o instytutach badawczych, instytut występuje w obrocie we własnym imieniu i na własny rachunek, instytut pokrywa koszty bieżącej działalności z uzyskiwanych przychodów i odpowiada za swoje zobowiązania. Istotne jest, że instytut badawczy oprócz działalności podstawowej, o zakresie wskazanym w art. 2 ust. 1 ustawy o instytutach badawczych może prowadzić również studia podyplomowe i doktoranckie związane z prowadzonymi przez instytut badaniami naukowymi i pracami rozwojowymi - jeżeli posiada uprawnienia do nadawania stopni naukowych oraz odpowiednie zaplecze i warunki materialno-techniczne - oraz inne formy kształcenia, w tym szkolenia i kursy dokształcające, a także "inną" działalność, która jest wyodrębniona pod względem finansowym i rachunkowym z działalności podstawowej. Taką inną działalnością instytutu może być działalność gospodarcza. Za komercyjnym charakterem działalności instytutów badawczych przemawiać może fakt, że jej celem jest nie tylko prowadzenie badań, ale również sprzedaż ich wyników. Instytuty te nie prowadzą działalności naukowej dla samego rozwoju nauki, ale także w celu gospodarczego zastosowania wyników badań. Występują one zatem w charakterze podmiotu gospodarczego dostarczającego konkretnych usług, które znajdują nabywców – podmioty (m.in. przedsiębiorców), które zgłaszają na nie popyt (M. C., U. M. K. w T., "Instytuty badawcze jako forma działalności naukowej i gospodarczej państwa – problematyka pozycji i formy prawnej, Prawo budżetowe Państwa i Samorządu nr(...), str. 63-76). Zwrócić uwagę należy, że Strona w latach 2014-2015 oraz w roku 2016 uzyskiwała przychody zarówno z tytułu dotacji na działalność statutową i na dofinansowanie projektów badawczych, jak również ze sprzedaży produktów, towarów i usług. Z raportu z badania łącznego sprawozdania finansowego za 2014 r. wynika, że Strona prowadziła działalność pozastatutową w zakresie wynajmu pomieszczeń w budynkach. Z raportu wynika, że Instytut posiada budynki o charakterze laboratoryjnym, produkcyjnym, magazynowym, biurowo administracyjnym, jak również nieruchomość w Zakopanem wykorzystywaną jako ośrodek wypoczynkowy. Tylko budynki wykorzystywane do działalności pozastatutowej (najem) posiadają powierzchnie użytkową 27.481,15 m.kw. i przedstawiają wartość 13.109.227,36 zł. Według analitycznej struktury przychodów (wyjaśnienia do rachunku zysków i strat) w 2014 r. Strona uzyskała przychody w wysokości 1.905.590,47 zł z tytułu dzierżawy i najmu majątku trwałego. Przychody ogółem wyniosły 199.401.876,25 zł, w tym kwotę 89.775.071,52 zł stanowiły przychody z tytułu sprzedaży wyrobów gotowych, usług serwisowych i transportowych (45,02% przychodów ogółem). Strona uzyskiwała również przychody z tytułu sprzedaży usług (np. inżynierskich, technicznych, laboratoryjnych, szkoleniowych), także ze sprzedaży składników majątku trwałego. Otrzymane w 2014 r. dotacje stanowiły 35,94 % przychodów. W 2014 r. Strona uzyskała zysk netto z działalności w wysokości 398.740,68 zł. Według bilansu sporządzonego na dzień 31 grudnia 2014 r. Instytut posiadał środki trwałe o wartości 142.817659,01 zł, w tym grunty, łącznie z prawem ich wieczystego użytkowania (25.291.011,15 zł), budynki, lokale, obiekty inżynierii lądowej i wodnej (48.312.105,40 zł), urządzenia techniczne i maszyny (50.456.770,17 zł), środki transportu (3.059.484,05 zł). Posiadał również środki trwałe w budowie o wartości 29.832.568,31 zł. Majątek stanowiły także udziały i akcje (76.015.054,51 zł), jak również aktywa obrotowe, w tym należności, zapasy, towary, materiały i produkty. Na koniec 2014 r. Strona posiadała środki pieniężne w kasie i na rachunkach w wysokości 83.696.747,81 zł. Zwrócić również uwagę należy, że zgodnie z przedstawionym bilansem Instytut utworzył rezerwy w wysokości 8.693.693,51 zł. Również w 2015 r. Strona prowadziła działalność pozastatutową w zakresie wynajmu. Według analitycznej struktury przychodów (wyjaśnienia do rachunku zysków i strat) w 2015 r. Strona uzyskała przychody z majątku, w tym zysk ze zbycia niefinansowych składników majątku trwałego wyniósł 4.341.334,13 zł (sprzedaż działki, prawa wieczystego użytkowania nieruchomości gruntowej zabudowanej oraz prawa własności budynków, sprzedaż środków transportu), a przychody z tytułu dzierżawy i najmu majątku trwałego wyniosły 1.458.484,52 zł. Według rachunku zysku i strat (w wariancie porównawczym) przychody netto ze sprzedaży w 2015 r. ogółem wyniosły 232.854.062,39 zł, w tym kwotę 114.510.325,83 zł stanowiły przychody z tytułu sprzedaży produktów (42,98% przychodów ogółem). Otrzymane w 2015 r. dotacje stanowiły 31,09 % przychodów. W 2015 r. Strona uzyskała zysk netto z działalności w wysokości 23.397.744,17 zł, a na koniec 2015 r. posiadała środki pieniężne w kasie i na rachunkach w wysokości 77.867.649,31 zł (bilans za 2015 r.). Niezależny biegły rewident w opinii sporządzonej z badania łącznego sprawozdania finansowego Instytutu za 2015 r. wskazał, że uzyskane podczas badania informacje oraz analiza podstawowych parametrów ekonomicznych pozwalają na wyciągnięcie wniosku o braku zagrożenia kontynuowania przez Instytut działalności w niezmniejszonym istotnie zakresie w okresie 12 miesięcy od dnia bilansowego. Zwrócił również uwagę, że wskaźniki płynności utrzymują się powyżej poziomu uznawanego za optymalny, a na wysokim poziomie utrzymują się wskaźniki rentowności kapitałów własnych oraz rentowności aktywów. Istotne jest również, że według rachunku zysków i strat za okres od 1 stycznia 2016 r. do 30 czerwca 2016 r. Strona nadal wykazuje dodatni wynik finansowy (13.417.168,30 zł), a według bilansu na dzień 30 czerwca 2016 r. stan środków pieniężnych w kasie i na rachunkach wyniósł 83.188.207,07 zł. Także z przedstawionych deklaracji VAT-7 złożonych w 2016 r. wynika, że Instytut prowadzi działalność wykazując w każdym miesiącu zarówno sprzedaż towarów i usług jak i ich nabycie. Nie zasługuje na aprobatę pogląd Strony, zgodnie z którym ocena wniosku o przyznanie prawa pomocy może zostać przeprowadzona tylko na podstawie analizy posiadanych środków pieniężnych i bez wpływu na wynik oceny ma stan posiadanych aktywów trwałych. W orzecznictwie przyjmuje się, iż osoba prawna nie zasługuje na zwolnienie z kosztów sądowych, gdy dysponuje majątkiem, którego wartość wielokrotnie przewyższa wysokość wymaganego wpisu (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 15 marca 2012 r., sygn. akt II GZ 89/12). Posiadanie majątku – w tym w szczególności nieruchomości – w zasadzie wyłącza możliwość przyznania prawa pomocy (zob. postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z 12 lipca 2012 r., sygn. akt I SA/Sz 428/12). W postanowieniu z dnia 18 grudnia 2012 r., sygn. akt II GZ 478/12 Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, iż od strony – w szczególności, jeśli jest osobą prawną – można oczekiwać, że będzie dysponować swoim majątkiem w taki sposób, aby uzyskać z niego sumy potrzebne na pokrycie kosztów sądowych, w szczególności, jeśli w porównaniu z jego wartością są one niewielkie. Zauważenia wymaga również, że osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej nie może powoływać się tylko na to, że aktualnie nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów sądowych, ale musi także wykazać, że nie ma ich, mimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania, by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 29 marca 2011 r. o sygn. akt I OZ 191/11). W postanowieniu z 16 grudnia 2015 r., sygn. akt I FZ 445/15 Naczelny Sąd Administracyjny oddalając zażalenie spółki (osoby prawnej) na postanowienie odmawiające przyznania prawa pomocy wskazał, że w świetle wartości majątku trwałego spółki niedopuszczalne byłoby przyjęcie, że spełnia ona przesłanki przyznania prawa pomocy, spółka posiada bowiem środki trwałe w postaci nieruchomości, środki trwałe w budowie o znacznej wartości jak również aktywa obrotowe. Nie może zostać uwzględniony na korzyść Strony argument, zgodnie z którym uiszczenie wpisu sądowego może spowodować powstanie uszczerbku finansowego w zabezpieczeniu potrzeb własnych Instytutu i jego właściwego funkcjonowania. Przesłankę przyznania prawa pomocy osobie prawnej stanowi brak dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, a więc posiadanie majątku (zarówno nieruchomego jak i ruchomego) o mniejszej wartości od wymaganych w sprawie kosztów sądowych. Zestawienie wartości aktywów jednostki (518.311.22,02 zł zgodnie z bilansem na dzień 30 czerwca 2016 r.) z wysokością wpisu sądowego od skargi, a więc jedynego kosztu sądowego od którego zależy rozpoznanie sprawy przez Sąd I instancji (63.709 zł) wskazuje, że wartość majątku Strony jest wyższa od wysokości wpisu sądowego. Zauważenia wymaga również, że osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej nie może powoływać się tylko na to, że aktualnie nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów sądowych, ale musi także wykazać, że nie ma ich, mimo, iż podjęła wszelkie niezbędne działania, by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 29 marca 2011 r. o sygn. akt I OZ 191/11). Zwrócić uwagę należy, że Instytut zapłacił na rzecz budżetu kwotę określoną do zwrotu w zaskarżonej decyzji (łącznie z odsetkami), a jeszcze w toku postępowania administracyjnego utworzył rezerwę na zobowiązanie z tego tytułu. Nie podjęcie podobnych działań w zakresie zabezpieczenia środków na ewentualne koszty postępowania sądowego, wskazuje, że Strona nie zachowała zasad ostrożności wymaganych od podmiotu działającego w obrocie gospodarczym. Ewentualne problemy ze zdobyciem środków pieniężnych na pokrycie kosztów postępowania nie mogą zostać przerzucone na Sąd. Co do argumentu, iż przedstawienie Sądowi wykazu otrzymywanych dotacji nie jest celowe bowiem kwoty uzyskane tytułem dotacji nie mogą zostać przeznaczone na koszty sądowe, wskazać należy, że dotacje finansują określone zakresy działalności Strony, a więc mają również wpływ na jej sytuację finansową i mogą pozytywnie wpływać na wynik finansowy Instytutu. Reasumując, Instytut jest podmiotem mającym status osoby prawnej, prowadzi działalność podstawową i gospodarczą, nie wykazuje debetowych sald bankowych, posiada środki finansowe zgromadzone na rachunkach bankowych a także wartościowy majątek w postaci nieruchomości, wartości niematerialnych i prawnych, udziałów i akcji oraz środków trwałych. Z uwagi na całokształt powyżej wskazanych okoliczności uznać należy, że wniosek Strony o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie z kosztów sądowych nie zasługuje na uwzględnienie, dlatego na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. postanowiono, jak w sentencji.