V SA/Wa 2050/16

Straszy referendarz sądowy Konrad Łukaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 14 października 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi R. S. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. z dnia (...) maja 2016 r. Nr (...) w przedmiocie orzeczenia o solidarnej odpowiedzialności za zaległości w podatku akcyzowym postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. R. S. zawarł w skardze wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazał, iż gospodarstwo domowe prowadzi z żoną i dwójką dzieci, nie posiada nieruchomości, oszczędności pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. W rubryce nr 10 wniosku oświadczyła, iż nie osiąga dochodów. W uzasadnieniu podniósł, iż jest osobą bezrobotną i "jest w pełnym zakresie utrzymywany przez żonę, która udziela mu niezbędnej pomocy". Skarżący oświadczył, iż ponosi stałe miesięczne wydatki w wysokości 1.500 zł na zakup żywności, odzieży, środków czystości, opłaty za mieszkanie, które pokrywa żona. Zaznaczył przy tym, iż pozostaje z żoną w ustroju rozdzielności majątkowej. Dochody małżonki skarżący oszacował na kwotę 25.000 zł rocznie. Wskazał nadto, iż jest osobą chorą i ponosi wydatki na leczenie w wysokości 200 zł miesięcznie. W rubryce nr 11 wniosku przedstawił swoje miesięczne zobowiązania i stałe wydatki, do których zaliczył: spłatę zadłużenia na karcie kredytowej, wynoszącego "całościowo" 11.500 zł, w miesięcznych ratach po 450 zł, a także koszty leczenia w wysokości 200 zł. W związku z tym, iż złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego, zarządzeniem z dnia 11 sierpnia 2016 r. wezwano go do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów. W dodatkowym oświadczeniu z dnia 6 września 2016 r. wyjaśnił, iż zamieszkuje wraz z rodziną w domu teściów. Małżonkowie partycypują w kosztach utrzymania domu – przekazują na ten cel ok. 500 zł w skali miesiąca, jak również pokrywają opłaty za telefon. Skarżący sprecyzował, iż koszty zakupu jego leków zamykają się w kwocie 120 zł. Oświadczył, że od listopada 2015 r. jest bezrobotny, ale nie jest zarejestrowany w urzędzie pracy. Wnioskodawca wskazał również, iż jego małżonka jest właścicielką nieruchomości gruntowej o powierzchni 3 ha, położonej na Mazurach, o wartości ok. 15 – 20 tysięcy zł oraz samochodu osobowego z 2003 r. o wartości 10.000 zł. Do pisma skarżący załączył: - akt notarialny umowy majątkowej małżeńskiej z dnia 22 grudnia 2005 r.; - zeznanie podatkowe skarżącego za 2015 rok (PIT-37 wraz z załącznikiem PIT/O), z którego wynika, że w 2015 roku osiągnął on z tytułu zatrudnienia dochód w wysokości 8.143,47 zł przy przychodzie w kwocie 9.812,19 zł; - zeznanie podatkowe żony skarżącego za 2015 rok (PIT-37 wraz z załącznikiem PIT/O), z którego wynika, iż w 2015 roku osiągnęła ona z tytułu praw autorskich i praw pokrewnych dochód w wysokości 10.407,25 zł przy przychodzie w kwocie 20.814,50 zł; - zaświadczenie pracodawcy żony skarżącego wskazujące, iż jest zatrudniona na czas określony od 1 grudnia 2015 r. do 30 listopada 2020 r. za miesięcznym wynagrodzeniem w kwocie 666,64 zł netto; - wyciąg z rachunku bankowego skarżącego potwierdzający zadłużenie na karcie kredytowej w wysokości 11.248,48 zł (według stanu na 28 sierpnia 2016 r.); - wyciąg z rachunku bankowego małżonki skarżącego, prowadzonego w mBanku, za okres od 6 czerwca 2016 r. do 6 września 2016 r., na którym saldo końcowe wynosiło 22.599,63 zł; - wyciąg z rachunku bankowego małżonki skarżącego, prowadzonego w Alior Banku, za okres od 8 czerwca 2016 r. do 1 września 2016 r., na którym saldo końcowe wynosiło 21,27 zł; - dokumenty potwierdzające wydatki na utrzymanie (w tym fakturę VAT za telefon komórkowy skarżącego w wysokości 349 zł). Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; zwanej dalej: "p.p.s.a.") – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy jest przeznaczona dla osób znajdujących się w stanie ubóstwa, dla których poniesienie jakichkolwiek kosztów sądowych jest niemożliwe bowiem wiązałoby się z niemożnością zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych ich rodzin. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa do osób tych zaliczyć można bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone. W związku z tym, iż w przypadku przyznania prawa pomocy koszty udzielonej pomocy pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach szczególnie uzasadnionych, ograniczonych do sytuacji, gdy strona skarżąca nie ma jakichkolwiek możliwości pokrycia tych kosztów z posiadanych dochodów lub z dochodów możliwych do osiągnięcia. Przypomnieć również trzeba, iż ocena zasadności wniosku o prawo pomocy polega na dokonaniu porównania wysokości obciążeń finansowych w postępowaniu sądowym z rzeczywistymi możliwościami płatniczymi wnioskującej strony, biorąc pod uwagę jej wydatki niezbędne dla utrzymania siebie oraz rodziny. W niniejszej sprawie na skarżącym ciąży obowiązek opłacenia wpisu sądowego w wysokości 500 zł. Ponadto należało wziąć z urzędu pod uwagę, iż skarżący zainicjował w tutejszym Sądzie dwa inne postępowania, w których ma obowiązek uiszczenia wpisów sądowych w tożsamej wysokości (po 500 zł), zatem łączna wysokość ciążących na wnioskodawcy kosztów sądowych wynosi 1.500 zł. Wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności podnieść należy, iż w przypadku, gdy wnioskująca strona prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z członkami rodziny (żona, dzieci), nie można ograniczyć się do sytuacji majątkowej i dochodów samego wnioskodawcy, ale należy uwzględnić sytuację majątkową i dochody wszystkich członków rodziny prowadzących wspólne gospodarstwo domowe, ponieważ zwolnienie od kosztów postępowania jest uzasadnione wówczas, gdy ich poniesienie powoduje uszczerbek utrzymania koniecznego dla skarżącego i jego rodziny (vide: postanowienie NSA z 25 kwietnia 2008 r., sygn. akt II OZ 322/08; orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W przypadku osób pozostających w związku małżeńskim oceny aktualnego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy dokonuje się również z uwzględnieniem sytuacji majątkowej współmałżonka, niezależnie od panującego między nimi ustroju majątkowego (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 22 grudnia 2009 r. o sygn. akt II OZ 1142/09, z dnia 28 września 2011 r. o sygn. akt I FZ 196/11 oraz z dnia 27 listopada 2013 r. o sygn. akt I FZ 434/13). Zatem rozdzielność majątkowa nie zwalnia małżonków z obowiązku wzajemnego wsparcia finansowego. Zgodnie bowiem z art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t. j. Dz. U. z 2015 r., poz. 2082 ze zm.; zwanej dalej: "k.r.o.") oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swoich sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli; zadośćuczynienie temu obowiązkowi może polegać także, w całości lub w części, na osobistych staraniach o wychowanie dzieci i na pracy we wspólnym gospodarstwie domowym. Przepisy k.r.o. regulujące stosunki między małżonkami i między rodzicami i dziećmi nakładają na małżonków, rodziców i dzieci określone obowiązki alimentacyjne (art. 128 k.r.o.). Rodzice i dzieci obowiązani są wspierać się wzajemnie, zgodnie z treścią art. 87 k.r.o. Także art. 128 k.r.o. stanowi, że obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. W orzecznictwie zarówno sądów administracyjnych, jak i sądów powszechnych do obowiązków tych zalicza się nie tylko utrzymanie, ale również pomoc w opłaceniu kosztów postępowania sądowego, toczonego przez osobę uprawnioną do alimentacji (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 1989 r. o sygn. akt II CZ 80/89, opubl. w Lex pod nr 8963 i z dnia 5 maja 1967 r. o sygn. akt I CZ 37/67, opubl. w Lex pod nr 6155; postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r. o sygn. akt GZ 71/04; postanowienie NSA z dnia 9 czerwca 2015 r. o sygn. akt I GZ 317/15). Ustanowienie rozdzielności majątkowej nie wyłącza przy tym stosowania przepisów regulujących małżeńskie stosunki majątkowe, niezależnie od ustroju majątkowego obowiązującego małżonków; chodzi tu, między innymi, o stosowanie art. 27 k.r.o. (por. M. Zychowicz, w: H. Ciepła i inni, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, Warszawa 2009, teza 8 do art. 51, s. 320). Stanowisko to znajduje również potwierdzenie w orzecznictwie, w którym podnosi się, iż przy badaniu przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., należy wziąć pod uwagę, że zgodnie z art. 23 k.r.o. małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia pozostawanie w rozdzielności majątkowej (vide: postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r. o sygn. akt GZ 71/04). Oceniając zatem sytuację majątkową rodziny skarżącego, uznać należy, że nie spełnia on przesłanek do udzielenia mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Nie można bowiem uznać by skarżący, jak również członkowie jego rodziny byli pozbawieni środków finansowych na wydatki związane z niezbędnym utrzymaniem, czy też znajdowali się w stanie ubóstwa. W tym zakresie wskazać należy, iż skarżący wprawdzie aktualnie nie pracuje (od listopada 2015 r.), jednakże nie zarejestrował się w urzędzie pracy jako bezrobotny i pozostaje na utrzymaniu małżonki, której sytuacja materialna w żaden sposób nie uzasadnia udzielenie prawa pomocy. Z przedłożonych kopii zeznań podatkowych wnioskodawcy i jego żony za rok 2015 (choć nie można pominąć, że skarżący był wzywany również do przedłożenia zeznań podatkowych za rok 2014) wynika, iż skarżący osiągnął dochód w wysokości 8.143,47 zł przy przychodzie w kwocie 9.812,19 zł, zaś jego żona osiągnęła ona z tytułu praw autorskich i praw pokrewnych dochód w wysokości 10.407,25 zł przy przychodzie w kwocie 20.814,50 zł. Ponadto, analiza transakcji dokonywanych na rachunku bankowym żony skarżącego (prowadzonym w mBanku) wskazuje, iż uzyskuje ona dochody z tytułu zatrudnienia (w kwocie 666,64 zł miesięcznie), jak również otrzymuje honoraria ze Z[...](ok. 1.700 zł netto miesięcznie) oraz prowadzi zajęcia ceramiczne dla co najmniej 20 dzieci, pobierając od jednego dziecka 50 zł za miesiąc. Na przedmiotowy rachunek dokonuje ona wpłat gotówkowych rzędu kilku tysięcy zł, np. w dniu 11 czerwca 2016 r. wpłaciła 7.000 zł, a w dniu 25 czerwca 2016 r. zasiliła rachunek kwotą 6.200 zł. Z kolei na drugi rachunek bankowy żony skarżącego (prowadzony w Alior Banku) częstych wpłat gotówkowych dokonywał skarżący (w imieniu żony). Dla przykładu wskazać należy, iż w dniu 10 czerwca br. wpłacił kwotę 2.500 zł, w dniu 29 czerwca – 1.500 zł, w dniu 8 lipca – 3.000 zł, w dniu 8 sierpnia – 2. 500 zł. Nie można było również pominąć tej okoliczności, iż w dniu 10 sierpnia br. na omawiany rachunek wpłynęła kwota 5.000 zł z Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej tytułem świadczenia wychowawczego "Rodzina 500+", co należało mieć na uwadze przy ocenie wydatków związanych z wychowaniem dzieci. Końcowo wskazać należy, iż na pierwszym ze wskazanych rachunków bankowych saldo końcowe – według stanu na dzień 6 września 2016 r. – wynosiło 22.599,63 zł, zatem wielokrotnie przewyższało ciążące na wnioskodawcy koszty sądowe w łącznej wysokości 1.500 zł. Wzięto ponadto pod uwagę, iż żona skarżącego posiada nieruchomości – grunty o pow. 3 ha o wartości 15.000-20.000 zł oraz samochód osobowy o wartości 10.000 zł. Zgodnie z ugruntowanym już orzecznictwem, obowiązek partycypacji w kosztach postępowania dotyczy w szczególności strony, która posiada stały miesięczny dochód przewyższający minimalne wynagrodzenie za pracę (por. postanowienie NSA z dnia 7 kwietnia 2006 r. o sygn. akt I OZ 452/06). W postanowieniu z dnia 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08 podkreślono, iż strona, która dysponuje wolnym od obciążeń majątkiem oraz stałym comiesięcznym dochodem, powinna pokryć wydatki związane ze swym udziałem w postępowaniu sądowym bez pomocy państwa. Posiadanie przez skarżącego majątku w ustalonym zakresie wyłącza możliwość przyznania prawa pomocy. Jednocześnie podniesiono, iż należy rozgraniczyć pojęcie "uszczerbku utrzymania koniecznego siebie i rodziny" oraz "uszczerbku na majątku". Należy również wskazać, iż w orzecznictwie prezentowane jest stanowisko, zgodnie z którym posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyłącza możliwość przyznania prawa pomocy. Właściciel nieruchomości dysponuje bowiem majątkiem, w wyniku obciążenia którego może pozyskać środki potrzebne do pokrycia kosztów sądowych (por. postanowienia NSA z dnia 14 lipca 2006 r. sygn. akt II OZ 726/06; z dnia 25 listopada 2013 r. o sygn. akt I OZ 1132/13). Prezentowane wyżej poglądy znajdują odpowiednie zastosowanie w stanie faktyczny niniejszej sprawy. Niezależnie od podniesionych wyżej racji, wskazać na marginesie należy, iż w piśmie z dnia 6 września 2016 r. skarżący oświadczył, iż jest osobą bezrobotną od listopada 2015 r., jednakże nie zarejestrował się w urzędzie pracy. Nadto, wnioskodawca ani jego żona nie korzystają z pomocy społecznej, zamieszkują w domu teściów, z którymi dzielą się opłatami związanymi z mieszkaniem. Zauważyć zatem należy, iż mimo opisanej sytuacji majątkowej i rodzinnej skarżącego, która w jego ocenie jest trudna i zasługuje na pomoc państwa, zastanawiającym jest to, że wnioskodawca od roku nie jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna i poszukująca pracy, bądź też, że jako osoba pozbawiona dochodu nie poszukuje państwowej pomocy społecznej. Doświadczenie życiowe podpowiada, że w sytuacji braku dochodów wystarczających do egzystencji, obywatel występuje o pomoc społeczną, a w każdym razie poszukuje pracy, rejestrując się w tym celu w odpowiednim organie jako osoba bezrobotna. Skarżący takich kroków nie podjął, a co więcej nie wyjaśnił tego powodów, co zasadnym czyni wniosek, że posiada możliwości finansowe, by pozwolić sobie na pozostawanie bez pracy od dłuższego czasu. Postawę taką należy oceniać negatywnie w świetle zasad udzielania wyjątkowej instytucji prawa pomocy. Z wyłożonych względów uznano, że skarżący nie wykazał tego, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, co z kolei powoduje, że na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji postanowienia.