V SA/Wa 4206/15

Straszy referendarz sądowy Konrad Łukaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 18 lutego 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi G. Ż. na decyzję Głównego Inspektora Transportu Drogowego z dnia [...] r. Nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu kary pieniężnej postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. G. Ż. wezwana do uiszczenia wpisu sądowego w wysokości 200 zł wystąpiła z pismem z dnia 6 listopada 2015 r. o uchylenie tej opłaty. Zarządzeniem z dnia 18 listopada 2015 r. pismo skarżącej potraktowano jako wniosek o przyznanie prawa pomocy. We wniosku sporządzonym na formularzu PPF z dnia 3 grudnia 2015 r. skarżąca wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazała, iż gospodarstwo domowe prowadzi z mężem, nie posiada nieruchomości, oszczędności pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. Mąż wnioskodawczyni posiada samochód z 2003 r. o wartości około 10.000 zł. W rubryce nr 10 wniosku oświadczyła, iż jest bezrobotna bez prawa do zasiłku, zaś jej mąż z tytułu działalności gospodarczej uzyskuje średni miesięczny dochód w wysokości 1.272 zł netto. Wnioskodawczyni przedstawiła swoje miesięczne wydatki, na które składają się opłaty za: gaz – średnio 358,16 zł, wodę – średnio 128,89 zł, energię elektryczną – średnio 145,61 zł, wywóz śmieci – 40 zł, lekarstwa – około 100 zł. W dodatkowym oświadczeniu z dnia 4 stycznia 2016 r. wyjaśniła, iż mieszka w domu należącym do matki, ponosi związane z tym koszty w wysokości ¾ kwot podanych na rachunkach za wodę, energię elektryczną i gaz. Oświadczyła również, iż mieszka wspólnie z mężem i córką. Miesięczne wydatki związane z zakupem żywności, lekarstw i ubrań wynoszą około 1.400 zł. Ponadto wskazała, iż nie posiada rachunków bankowych ani żadnych zasobów pieniężnych. Do pisma załączyła zaświadczenie z 4 stycznia 2016 r. o bezrobotności, zeznanie podatkowe PIT-37 za 2014 r., a także rachunki (faktury VAT) za gaz, energię elektryczną i wodę. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; zwanej dalej: "p.p.s.a.") – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy jest przeznaczona dla osób znajdujących się w stanie ubóstwa, dla których poniesienie jakichkolwiek kosztów sądowych jest niemożliwe bowiem wiązałoby się z niemożnością zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych ich rodzin. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa do osób tych zaliczyć można bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone. W związku z tym, iż w przypadku przyznania prawa pomocy koszty udzielonej pomocy pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach szczególnie uzasadnionych, ograniczonych do sytuacji, gdy strona skarżąca nie ma jakichkolwiek możliwości pokrycia tych kosztów z posiadanych dochodów lub z dochodów możliwych do osiągnięcia. Przypomnieć również trzeba, iż ocena zasadności wniosku o prawo pomocy polega na dokonaniu porównania wysokości obciążeń finansowych w postępowaniu sądowym z rzeczywistymi możliwościami płatniczymi wnioskującej strony, biorąc pod uwagę jej wydatki niezbędne dla utrzymania siebie oraz rodziny. W niniejszej sprawie na skarżącej ciąży obowiązek opłacenia wpisu sądowego w wysokości 200 zł. Wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. Analizując złożone przez stronę oświadczenia, w pierwszej kolejności stwierdzić należy, iż wnioskodawczyni nie wykonała należycie zarządzenia z dnia 16 grudnia 2015 r., którym został wezwany do złożenia dokumentów potwierdzających dochody uzyskiwane przez jej męża z tytułu działalności gospodarczej z okresu ostatniego roku, jak również do udzielenia informacji czy jej mąż, jak również inne osoby, z którymi prowadzi gospodarstwo domowe posiadają rachunki bankowe oraz do złożenia wyciągów i wykazów z tych rachunków z okresu ostatnich trzech miesięcy. Zauważać należy, iż w piśmie z dnia 4 stycznia 2016 r. wskazała jedynie, iż ona sama nie posiada rachunków bankowych, natomiast brak jest oświadczenia w zakresie rachunków bankowych męża. Pamiętać przy tym należało, iż mąż wnioskodawczyni prowadzi działalność gospodarczą, wobec czego nie sposób jest przyjąć, że nie posiada rachunku bankowego. Wskazać bowiem należy, iż w zakresie rozliczeń z urzędem skarbowym i zakładem ubezpieczeń społecznych wymagany jest obrót bezgotówkowy, co ze swej natury oznacza obowiązek posiadania tego rodzaju rachunku. Przypomnieć zatem należy, iż w orzecznictwie podkreśla się, że dopiero na podstawie wyciągów z rachunków bankowych skarżącego oraz wszystkich osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym – z okresu ostatnich kilku miesięcy (minimum 3) – możliwe jest dokonanie rzetelnej analizy sytuacji majątkowej strony we wcześniejszym okresie oraz na moment rozpoznawania wniosku o przyznanie prawa pomocy. Wyciąg z rachunku bankowego obejmujący krótszy okres czasu nie odzwierciedla przebiegu zmian sytuacji finansowej strony, nie pozwala ocenić, jakie są stałe, a jakie doraźne koszty utrzymania, obciążenia i dochody w gospodarstwie domowym, jak również czy potencjalne trudności finansowe mają charakter trwały, czy też są jedynie przejściowe (por. postanowienie NSA z dnia 13 stycznia 2016 r. o sygn. akt II GZ 916/15; orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie pod adresem: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Ponadto pamiętać należy, iż dla rozpoznania wniosku o prawo pomocy nie jest tylko istotne jaka jest wysokość środków zgromadzonych na rachunku bankowym, ale również jak wygląda obrót tymi środkami, czy strona nie wyzbywa się środków w związku z wezwaniem do złożenia oświadczenia w tym zakresie, bądź też jakie są przyczyny, że posiadając źródło dochodów nie dysponuje zasobami pieniężnymi w danym okresie. Wnioskodawczyni nie przedstawiła również żadnych dokumentów – poza zeznaniem podatkowym męża za 2014 r., którego analiza zostanie przedstawiona w dalszej części uzasadnienia – pozwalających na weryfikację jej oświadczeń w zakresie dochodów uzyskiwanych przez męża w okresie ostatniego roku (np. dokumenty księgowe – bilans zysków i strat, odpisy z ksiąg rachunkowych, raporty kasowe, czy chociażby wspomniane już wyciągi z rachunków bankowych). Już tylko z tych powodów wniosek nie mógł zostać uwzględniony. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia oraz dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Przywołać warto również stanowisko wyrażone w postanowieniu z 5 listopada 2010 r. o sygn. akt II GZ 318/10, w uzasadnieniu którego Sąd stwierdził, iż czynności określone w art. 255 p.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Strona wezwana do uzupełnienia oświadczenia winna z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. To w jej interesie leży bowiem przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy. Uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, jak również nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienia NSA z dnia 5 września 2005 r., sygn. akt II FZ 414/05 oraz z dnia 14 września 2005 r., sygn. akt II FZ 575/05). Odmowę przyznania prawa pomocy uzasadnia także sytuacja, gdy strona podaje fakty, które nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony (por. postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04). W jednym z ostatnich orzeczeń Naczelny Sąd Administracyjny podniósł, iż nie można zaakceptować sytuacji, kiedy strona wnioskująca o przyznanie prawa pomocy kwestionuje zasadność przedłożenia Sądowi dokumentów, o które była wzywana na podstawie art. 255 p.p.s.a. Ponadto stanął na stanowisku, że wybiórcze przedstawienie dokumentów pozbawia Sąd możliwości oceny rzeczywistych zdolności płatniczych skarżącego (por. postanowienie NSA z dnia 13 stycznia 2016 r. o sygn. akt II GZ 916/15). Należy również podkreślić, iż referendarz sądowy nie jest zobowiązany do prowadzenia dochodzenia w sytuacji, gdy dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego nie są znane mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 8 stycznia 2014 r. o sygn. akt II GZ 774/13). Niezależnie od powyżej wskazanych powodów odmowy przyznania prawa pomocy, wskazać należy na wątpliwości dotyczące sytuacji rodzinnej wnioskodawczyni. We wniosku złożonym na urzędowym formularzu PPF z dnia 3 grudnia 2015 r. oświadczyła ona, iż gospodarstwo domowe prowadzi wyłącznie z mężem. Natomiast w piśmie z dnia 4 stycznia 2016 r. wskazała, że mieszka wspólnie z mężem i córką. Ponadto oświadczyła, że mieszka w mieszkaniu należącym do jej matki. Skarżąca nie wyjaśnia przy tym czy z córką i matką również prowadzi gospodarstwo domowe, nie ujawnia stanu majątkowego posiadania tych osób, nie wskazuje czy osiągają one dochody, w jakiej miesięcznej wysokości, czy posiadają majątek ruchomy o znacznej wartości. Zauważyć przy tym należy, iż wnioskodawczyni sama wskazuje, że partycypuje w kosztach mieszkania w stosunku ¾ wartości rachunków za energię elektryczną, gaz, wodę, ponadto ponosi wydatki na wywóz śmieci, co przesądza o tym, że prowadzi gospodarstwo domowe z osobami, z którymi wspólnie zamieszkuje. Przypomnieć w tym miejscu należy, iż w orzecznictwie przyjmuje się, że przez pojęcie "pozostawania we wspólnym gospodarstwie domowym" należy rozumieć stałe przebywanie kilku osób w tym samym miejscu przy jednoczesnym partycypowaniu w utrzymaniu tego gospodarstwa (por. postanowienie NSA z dnia z dnia 10 września 2013 r., sygn. akt I GZ 375/13). Kontynuując powyższy wątek wskazać nadto należy, iż dla oceny, czy strona jest w stanie ponieść koszty postępowania, istotne znaczenie mają okoliczności dotyczące sytuacji rodzinnej i majątkowej oraz wysokość dochodów strony i jej rodziny. Strona musi wykazać nie tylko swoją sytuację majątkową, lecz również podać dokładne dane o swoim stanie rodzinnym (art. 252 § 1 p.p.s.a.). Przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego regulujące stosunki między małżonkami i między rodzicami i dziećmi nakładają na małżonków, rodziców i dzieci określone obowiązki alimentacyjne (art. 128 K.r.o.). Rodzice i dzieci obowiązani są wspierać się wzajemnie, zgodnie z treścią art. 87 K.r.o. Także art. 128 K.r.o. stanowi, że obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. W orzecznictwie zarówno sądów administracyjnych, jak i sądów powszechnych do obowiązków tych zalicza się nie tylko utrzymanie, ale również pomoc w opłaceniu kosztów postępowania sądowego, toczonego przez osobę uprawnioną do alimentacji (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 1989 r., sygn. akt II CZ 80/89, opubl. w Lex pod nr 8963 i z dnia 5 maja 1967 r., sygn. akt I CZ 37/67, opubl. w Lex pod nr 6155; postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04; postanowienie NSA z dnia 9 czerwca 2015 r. o sygn. akt I GZ 317/15). Końcowo wskazać również należy, iż wnioskodawczynię – choć będącą osobą bezrobotną – nie sposób uznać za osobę pozbawioną środków do życia, skoro jej mąż osiąga stały miesięczny dochód z tytułu działalności gospodarczej. Z przedstawionego zeznania podatkowego za 2014 r. wynika, że mąż skarżącej osiągnął przychód w wysokości 40.576,62 zł, poniósł koszty uzyskania przychodów w wysokości 445 zł, natomiast nie odnotował straty. W konsekwencji jego dochód w 2014 r. wyniósł 40.131,62 zł, po odliczeniu składek na ubezpieczenia społeczne – 37.933,59 zł. Ponadto z omawianego zeznania wynika, iż również wnioskodawczyni w 2014 r. osiągnęła dochód w wysokości 5.968,60 zł. Zgodnie z utrwalonym już stanowiskiem orzecznictwa, "obowiązek partycypacji w kosztach postępowania dotyczy w szczególności strony, która posiada stały miesięczny dochód przewyższający minimalne wynagrodzenie za pracę" (por. postanowienie NSA z dnia 7 kwietnia 2006 r. o sygn. akt I OZ 452/06). Z kolei w postanowieniu z dnia 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08 podkreślono, iż fakt uzyskiwania przez wnioskodawcę stałego miesięcznego dochodu przesądza o tym, iż udział w kosztach sądowych nie doprowadzi do uszczerbku w utrzymaniu koniecznym. Jednocześnie podniesiono, iż należy rozgraniczyć pojęcie "uszczerbku utrzymania koniecznego siebie i rodziny" oraz "uszczerbku na majątku". W powyższym zakresie pamiętać również należy, iż wnioskodawczyni nie złożyła oświadczenia co do stanu majątkowego posiadania męża (poza oświadczeniem o posiadanym samochodzie o wartości około 10.000 zł), jak również swojej córki i matki (poza oświadczeniem, że matka jest właścicielką nieruchomości). Przypomnieć również należy, iż na skarżącej ciąży obowiązek poniesienia wpisu sądowego w wysokości 200 zł, zatem w wysokości nieprzekraczającej możliwości zarobkowych jej męża, czy też wartości posiadanych przez jej rodzinę nieruchomości i ruchomości, co również nie mogło być obojętne przy ocenie wniosku o prawo pomocy (por. postanowienie NSA z 25 listopada 2008 r. o sygn. akt II GZ 296/08). Reasumując podnieść należy, iż z uwagi na niewystarczające wykazanie sytuacji majątkowej przez wnioskodawcę, nie można dokonać oceny, czy spełnia on ustawowe przesłanki do udzielenia prawa pomocy. W konsekwencji powoduje to, że jego wniosek nie może zostać uwzględniony. Jak to bowiem słusznie zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08, rozpatrywanie wniosku o przyznanie prawa pomocy nie polega na swobodnym uznaniu, lecz podlega określonym regułom, których należy przestrzegać. W tym zakresie pozytywne rozpatrzenie wniosku może nastąpić tylko wówczas, gdy bez wątpliwości wykazane zostanie, iż sytuacja majątkowa w jakiej się wnioskodawca znajduje nie pozwala mu na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Z wyłożonych względów, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji postanowienia.