V SA/Wa 665/16

Straszy referendarz sądowy Konrad Łukaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 9 czerwca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi P. Ś. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. z dnia [...] stycznia 2016 r. Nr [...] w przedmiocie określenia zobowiązania podatkowego w podatku akcyzowym postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. P. Ś. wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazał, iż gospodarstwo domowe prowadzi z żoną i dwójką dzieci, nie posiada nieruchomości, oszczędności pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. W rubryce nr 10 wniosku oświadczył, iż wraz z żoną uzyskują miesięczne dochody z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej w wysokości 920 zł skarżący i 2.200 zł jego żona. Wnioskodawca przedstawił miesięczne zobowiązania i stałe wydatki swojej rodziny, do których zaliczył: ratę leasingu w wysokości 1.600 zł oraz koszty utrzymania w wysokości 1.400 zł. W związku z tym, iż złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego, zarządzeniem z dnia 21 kwietnia 2016 r. wezwano go do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów. Pismem z dnia 29 kwietnia 2016 r. pełnomocnik procesowy wnioskodawcy wyjaśnił, iż skarżący zamieszkuje wraz z rodziną w mieszkaniu, którego właścicielem jest jego matka, która ponosi "w większości" koszty utrzymania mieszkania. Wskazał, iż wnioskodawca pozostaje w rozdzielności majątkowej z żoną, a nadto, że ani wnioskodawca ani jego żona nie posiadają nieruchomości. Do pisma załączył: kopie zeznań podatkowych skarżącego i jego żony za lata 2014-2015, wydruk obliczenia dochodu P[...]za lata 2015-2016, wydruk obliczenia dochodu Ś[...]za lata 2015-2016, wydruki z ewidencji środków trwałych P[...]i Ś[...]za lata 2015-2016, a także wyciągi z rachunków bankowych. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; zwanej dalej: "p.p.s.a.") – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy jest przeznaczona dla osób znajdujących się w stanie ubóstwa, dla których poniesienie jakichkolwiek kosztów sądowych jest niemożliwe bowiem wiązałoby się z niemożnością zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych ich rodzin. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa do osób tych zaliczyć można bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone. W związku z tym, iż w przypadku przyznania prawa pomocy koszty udzielonej pomocy pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach szczególnie uzasadnionych, ograniczonych do sytuacji, gdy strona skarżąca nie ma jakichkolwiek możliwości pokrycia tych kosztów z posiadanych dochodów lub z dochodów możliwych do osiągnięcia. Wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. Analizując złożone przez stronę oświadczenia, w pierwszej kolejności stwierdzić należy, iż wnioskodawca nie wykonał należycie wezwania do wskazania wydatków swojej rodziny związanych z niezbędnym utrzymaniem (opłaty za mieszkanie, wyżywienie, ubranie, leczenie). Przypomnieć należy, iż ocena zasadności wniosku o prawo pomocy polega na dokonaniu porównania wysokości obciążeń finansowych w postępowaniu sądowym z rzeczywistymi możliwościami płatniczymi wnioskującej strony, biorąc pod uwagę jej wydatki niezbędne dla utrzymania siebie oraz rodziny. Za niewystarczające w tym zakresie uznać należało wskazanie w rubryce nr 11 formularza PPF ogólnej kwoty 1.400 zł na "utrzymanie dzieci i rodziny", jak również stwierdzenie pełnomocnika strony, zawarte w piśmie z dnia 29 kwietnia 2016 r., zgodnie z którym, matka wnioskodawcy ponosi "w większości koszty utrzymania mieszkania". Zauważyć należy, iż skarżący został wezwany do wskazania poszczególnych wydatków i ich miesięcznej wysokości (punkt 4 zarządzenia z dnia 21 kwietnia 2016 r.), czego nie uczynił. Ponadto w żaden sposób nie udokumentował ani oświadczenia o łącznej kwocie wydatków na utrzymanie ani kwestii ponoszenia wydatków związanych z mieszkaniem. Wyjaśnić należy, iż wiedza w tym zakresie jest niezbędna by zweryfikować oświadczenia składane przez wnioskodawcę w procesie oceny jego możliwości majątkowych. Doświadczenie życiowe nakazuje bowiem poddać w wątpliwość by czteroosobowa rodzina wnioskodawcy ponosiła miesięcznie wydatki na utrzymanie w wysokości 1.400 zł. Z natury rzeczy wiadomym bowiem jest, że aby egzystować konieczne są środki na wyżywienie, mieszkanie, ubranie, czy leczenie, a w przypadku wnioskodawcy zapewne także na wydatki związane z edukacją dzieci, które w przeliczeniu na jednego członka rodziny zdają się przekraczać kwotę 350 zł miesięcznie. W konsekwencji zatem, skoro oświadczone przez skarżącego miesięczne dochody jego i żony (rubryka nr 10 formularza PPF) stanowią równowartość oświadczonych miesięcznych wydatków (rubryka nr 11 formularza PPF), to poddanie tego drugiego oświadczenia w wątpliwość, przy jednoczesnym braku wiarygodnego ich wykazania bądź udokumentowania, prowadzi do uznania, że oświadczenie w zakresie osiąganych dochodów również nie może zostać uznane za wiarygodne, a co najmniej za zupełne. Zasady logiki nakazują bowiem przyjąć, że dokonywane w danym miesiącu wydatki muszą znaleźć pokrycie w dochodach osiąganych w zbliżonym przedziale czasowym. Kontynuując powyższy wątek wskazać również należy, iż rozpoznając prawo pomocy brane są pod uwagę wyłącznie wydatki niezbędna dla utrzymania, do których nie można zaliczyć wskazanej we wniosku "raty leasing" w wysokości 1.600 zł. Nie można bowiem przyjąć jakoby takie zobowiązania miały charakter priorytetowy przed kosztami sądowymi. Jak to już prezentowano w orzecznictwie, strona która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych – preferencyjnie traktując inne zobowiązania – nie może prawnie skutecznie podnieść ewentualnego zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądami. W postanowieniu z dnia 9 lutego 2005 r. o sygn. akt OZ 1363/04 Naczelny Sąd Administracyjny podniósł, iż fakt spłaty zaciągniętych kredytów czy też ponoszenia kosztów dalszej edukacji nie stanowi przesłanki uzasadniającej przyznanie prawa pomocy. Co więcej, wskazać warto na stanowisko, jakie zajął Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 19 grudnia 2013 r. o sygn. akt I OZ 1202/13, zgodnie z którym, skoro skarżący jest w stanie wygospodarować środki na spłatę kredytu, to winien także wywiązać się z obowiązku poniesienia opłat sądowych (orzeczenia sądów administracyjnych dostępne na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W dalszej kolejności zauważyć należy, iż wnioskodawca nie wykonał zarządzenia z dnia 21 kwietnia 2016 r. w zakresie, w jakim został wezwany do udzielenia informacji, czy on sam, jak również jego żona i osoby, z którymi prowadzi gospodarstwo domowe posiadają majątek ruchomy o znacznej wartości, np. samochody (punkt 2), jak również, czy posiadają zasoby pieniężne (oszczędności pieniężne, lokaty, udziały), zgromadzone w inny sposób niż na rachunkach bankowych (punkt 4). Mając zatem na uwadze podniesione wyżej wątpliwości, stwierdzić również należy, iż wiedza w tym zakresie była niezbędna do dokonania analizy zdolności majątkowych wnioskodawcy. Na marginesie zauważyć można, iż wątpliwości pojawiają się także w zakresie oświadczeń związanych z kręgiem osób, z którymi skarżący prowadzi gospodarstwo domowe. On sam wskazuje, że w gospodarstwie domowym pozostaje wraz z żoną i dwóją dzieci, jednakże mieszka w mieszkaniu matki, która ponosi większą część związanych z tym wydatków. Przypomnieć zatem należy, iż w orzecznictwie przyjmuje się, że przez pojęcie "pozostawania we wspólnym gospodarstwie domowym" należy rozumieć stałe przebywanie kilku osób w tym samym miejscu przy jednoczesnym partycypowaniu w utrzymaniu tego gospodarstwa (por. postanowienie NSA z dnia z dnia 10 września 2013 r., sygn. akt I GZ 375/13). Kwestia ta nie jest dostatecznie wyjaśniona również z tego powodu, iż wnioskodawca nie wskazuje jakie wydatki związane z mieszkaniem ponosi on sam, a jakie jego matka. W konsekwencji stwierdzić należało, iż skoro wnioskodawca nie przedstawił w sposób pełny i niebudzący wątpliwości sytuacji majątkowej swojej rodziny, to już tylko z tych względów wniosek o przyznanie prawa pomocy nie mógł zostać uwzględniony. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia oraz dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, jak również nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienia NSA z dnia 5 września 2005 r., sygn. akt II FZ 414/05 oraz z dnia 14 września 2005 r., sygn. akt II FZ 575/05). Odmowę przyznania prawa pomocy uzasadnia także sytuacja, gdy strona podaje fakty, które nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony (por. postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04). W jednym z ostatnich orzeczeń Naczelny Sąd Administracyjny stanął na stanowisku, że wybiórcze przedstawienie dokumentów pozbawia Sąd możliwości oceny rzeczywistych zdolności płatniczych skarżącego (por. postanowienie NSA z dnia 13 stycznia 2016 r. o sygn. akt II GZ 916/15). Należy również podkreślić, iż referendarz sądowy nie jest zobowiązany do prowadzenia dochodzenia w sytuacji, gdy dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego nie są znane mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 8 stycznia 2014 r. o sygn. akt II GZ 774/13). Niezależnie od podniesionych wyżej okoliczności, na odmowę zwolnienia skarżącego od kosztów sądowych wpływ miało również to, że nie sposób zaliczyć go do kategorii osób, które z uwagi na sytuację życiową i majątkową, w jakiej się znalazły, zasługują na udzielenie prawa pomocy. Trudno bowiem przyjąć by rodzina skarżącego znajdowała się w stanie ubóstwa, skoro oboje małżonkowie osiągają stałe dochody, jak również posiadają majątek ruchomy o znacznej wartości, związany z prowadzoną działalnością gospodarczą. Jak wynika ze złożonych zeznań podatkowych za lata 2014 i 2015, skarżący osiągał przychody: 28.743,78 zł w 2014 r. (k. 42 akt) i 65.993,50 zł w 2015 r., w którym to roku jego dochód wyniósł 18.832,77 (k. 48 akt). Z kolei żona wnioskodawcy w 2014 r. osiągnęła przychód w wysokości 234.039,37 zł, zaś dochód w wysokości 42.968,46 zł (k. 37 akt), natomiast w 2015 r. przychód w wysokości 235.726,12 zł i dochód w wysokości 77.249,65 zł (k. 52 akt). Ponadto z załączonych do pisma z dnia 29 kwietnia 2016 r. wydruków obliczenia dochodu z działalności gospodarczej skarżącego i jego żony wynika, iż małżonkowie osiągają przychody również w bieżącym roku (k. 75-78 akt). Przywołać w tym miejscu wypada stanowisko jakie zajął Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 7 kwietnia 2006 r. o sygn. akt I OZ 452/06, iż "obowiązek partycypacji w kosztach postępowania dotyczy w szczególności strony, która posiada stały miesięczny dochód przewyższający minimalne wynagrodzenie za pracę". Z kolei w postanowieniu z dnia 27 maja 2008 r. o sygn. akt II GZ 112/08 podkreślono, iż fakt uzyskiwania przez wnioskodawcę stałego miesięcznego dochodu przesądza o tym, iż udział w kosztach sądowych nie doprowadzi do uszczerbku w utrzymaniu koniecznym. Jednocześnie podniesiono, iż należy rozgraniczyć pojęcie "uszczerbku utrzymania koniecznego siebie i rodziny" oraz "uszczerbku na majątku". Pamiętać ponadto trzeba, iż w przypadku przedsiębiorców miarodajną dla oceny ich zdolności płatniczych nie jest kategoria "dochodu" (rozumianego jako nadwyżka sumy przychodów nad kosztami ich uzyskania), lecz "przychodu". Istnieją bowiem legalne instrumenty podatkowe pozwalające na równoważenie kosztów i przychodów, tak by w końcowym rozliczeniu obciążenie podatkowe zminimalizować, czy też w ogóle je wyeliminować. Do instrumentów takich należą choćby zwolnienia podatkowe, dokonywanie zakupów i inwestycji w odpowiednim okresie, obniżenie dochodu przez przesunięcie kosztów w czasie, amortyzacja majątku trwałego. Istotniejszy zatem jest fakt uzyskiwania przychodów i poziom, na jakim przychody te się kształtują (por. postanowienie NSA z dnia 25 lutego 2010 r. o sygn. akt I FZ 10/10). Zauważyć następnie należy, iż wnioskodawca i jego żona posiadają majątek ruchomy o znacznej wartości, co wynika z przedłożonych wydruków z ewidencji środków trwałych P[..] i Ś[...]za lata 2015-2016. W tym zakresie wskazać wystarczy, iż wartość posiadanych przez skarżącego w 2016 r. środków trwałych (dwie naczepy) wynosiła 13.190 zł (k.80 akt), zaś odpowiednio jego żony (ciągnik samochodowy, naczepa, licencja) – 79.361,50 zł (k. 82-83 akt). Końcowo odnieść należy się również do podniesionej w piśmie z dnia 29 kwietnia 2016 r. kwestii rozdzielności majątkowej między małżonkami. Zgodnie z ugruntowanym już stanowiskiem orzecznictwa, przy badaniu przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., należy wziąć pod uwagę, że zgodnie z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm., zwanej dalej: "k.r.o.") małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia pozostawanie w rozdzielności majątkowej (vide: postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04). Zauważyć należy, że obowiązek wzajemnej pomocy małżonków wygasa bowiem dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 k.r.o.) i sądowego orzeczenia separacji (art. 614 § 1 k.r.o.). Pozostawanie zatem w związku małżeńskim, nawet jeśli tylko formalnie, stosownie do art. 27 k.r.o., skutkuje tym, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków (por. postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r. o sygn. akt II OZ 1266/11). Zatem z istoty obowiązku wzajemnej pomocy małżonków wynika, że prawo pomocy nie może być przyznane jednemu z nich, jeżeli dochody drugiego małżonka pozwalają na pokrycie kosztów sądowych. W konsekwencji okoliczność pozostawania skarżącego w rozdzielności majątkowej nie może mieć wpływu na dokonywaną ocenę. Wykazanie sytuacji materialnej obojga małżonków, przynajmniej w zakresie wystarczającym do scharakteryzowania rzeczywistych możliwości płatniczych małżonka domagającego się dofinansowania z budżetu państwa, jest w postępowaniu w przedmiocie przyznania prawa pomocy konieczne (por. postanowienie NSA z dnia 9 czerwca 2015 r., sygn. akt I GZ 313/15). Z wyłożonych względów, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji postanowienia.