IV SA/Wr 193/16

Ewa Orłowska referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu: po rozpoznaniu w dniu 5 grudnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy z wniosku H. B. o ustanowienie adwokata z urzędu w sprawie ze skargi H. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [....] r. nr [....] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji w sprawie odmowy przyznania zasiłku celowego postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu. W rozpoznawanej sprawie skarżący po otrzymaniu zawiadomienia o rozprawie złożył osobiście w Sądzie w dniu 25 października 2016 r. na urzędowym formularzu wniosek o ustanowienie adwokata. We wniosku tym skarżący podał, że prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Od [...] r. jest osobą niepełnosprawną w stopniu [...] na stałe. Od tego też roku został pozbawiony prawa do pracy, a od [...] r. "na stałe". Żyje w całkowitym ubóstwie. W rubryce dochody podał, że utrzymuje się z żebrania i nie otrzymuje dochodów. W rubryce zobowiązania podał narastający deficyt budżetowy, którego skutkiem są procesy sądowe o zapłatę podatków, danin i inne, brak środków i perspektyw życiowych, brak dostępu do bezpłatnej opieki lekarskiej. Podał także, że nie posiada nawet prawa do godnego mieszkania w warunkach chronionych i nie posiada innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych. W rubryce wierzytelności podał umowę z 2002 r. Rzeczpospolita Polska – Minister Spraw Zagranicznych kwota 2000 euro miesięcznie na stałe, czyli 300.000 euro. W dodatkowych danych podał, że Minister Spraw Zagranicznych nie wywiązał się z umowy mediacyjnej z 2008 r. przed ETPC w Strasburgu skarga nr 34484/05 poprzez niewypłacenie co miesiąc restytucji i kompensacji. Pismem referendarza sądowego z dnia 2 listopada 2016 r. wezwano skarżącego w niniejszej sprawie do nadesłania dokumentów i wyjaśnień dotyczących jego aktualnej sytuacji majątkowej, tj. orzeczenia potwierdzającego, że skarżący jest osobą niepełnosprawną, wyciągów ze wszystkich kont bankowych i lokat bankowych za ostatnie trzy miesiące, dowodów potwierdzających wysokość wydatków związanych z utrzymaniem (opłaty za gaz, energię elektryczną, wodę, telefon, leki, telewizja, podatek od nieruchomości, czynsz, raty kredytów i pożyczek i inne), zeznania podatkowego za 2015 r., dokumenty potwierdzające ewentualne postępowanie egzekucyjne, dokumenty potwierdzające postępowania dotyczące zapłaty podatków i innych danin, wyjaśnienia czy skarżący wykonuje prace dorywcze i w jakiej ewentualnie wysokości uzyskuje miesięczny dochód z tego tytułu, wyjaśnienia czy skarżący ma prawo do renty, emerytury, zasiłku stałego, renty socjalnej (należało nadesłać także dokumenty potwierdzające te dane), wyjaśnienia czy skarżący korzysta ze świadczeń z pomocy społecznej (należało nadesłać także decyzje przyznające świadczenia z pomocy społecznej w okresie ostatnich trzech miesięcy). W piśmie tym wskazano jednocześnie, że dokumenty te należy nadesłać w terminie siedmiu dni od dnia otrzymania tego pisma. W przeciwnym wypadku wniosek zostanie rozpoznany na podstawie akt sprawy i formularza. Skarżący otrzymał to pismo w dniu 7 listopada i nie udzielił na nie żadnej odpowiedzi. W dniu 17 listopada 2016 r. Sąd odroczył w niniejszej sprawie rozprawę celem odczekania na rozpoznanie wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu. We wspólnych aktach administracyjnych spraw o sygn. akt IV SA/Wr 189/16 do IV SA/Wr 210/16 znajduje się ponadto wyrok Sądu Rejonowego w K. z dnia 21 stycznia 2015 r. sygn. akt [...] zasądzający solidarnie od pozwanych, czyli skarżącego i jego żony E. kwotę [...] zł z ustawowymi odsetkami na rzecz Miejskiego Zakładu Komunalnego w [...] oraz podanie o zasiłek celowy z dnia 5 lutego 2015 r., w którym skarżący podaje, że nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego z żoną i nie ma prawa do rozporządzenia jej majątkiem i oświadczenie o stanie majątkowym z dnia 8 lutego 2015 r. w którym skarżący podaje, że posiada w depozycie Skarbu Państwa kwotę około 1.000.000 zł. Z urzędu w tym miejscu dodać należy, że w dniu 24 listopada 2016 r. do akt sprawy o sygn. akt IV SAB/Wr 146/16 wpłynęło pismo organu, czyli Miejskiego Zakładu Komunalnego w [...] z dnia 18 listopada 2016 r., w którym organ ten wniósł o dokonanie weryfikacji oświadczeń zawartych we wniosku o przyznanie prawa, który został złożony w tamtej sprawie i w której skarżącemu postanowieniem z dnia 13 września 2016 r. przyznano prawo pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W piśmie tym organ zakwestionował wiarygodność danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy w sprawie o sygn. akt IV SAB/Wr 146/16. Rozpoznając w niniejszej sprawie wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienie adwokata stwierdzić należy, że skarżący w okresie od 2005 do września 2016 r. wniósł do Wydziału IV tutejszego Sądu 98 skarg i wniosków wszczynających postępowanie sądowe. Większość tych skarg i wniosków została odrzucona tj. odrzucono 33 skarg i odrzucono 3 wnioski wszczynające postępowanie, a zatem nie doszło do ich merytorycznego rozpoznania. Skargi zostały odrzucone m. in. z tego względu, że sprawa nie należy do właściwości sądu administracyjnego (np. IV SA/Wr 798/11, IV SA/Wr 445/05), z powodu niewyczerpania trybu zaskarżenia (sygn. akt IV SA/Wr 501/05). Ponadto 15 skarg oddalono (np. IV SA/Wr 454/10, IV SA/Wr 207/15, IV SA/Wr 197/16), a tylko w 1 sprawie uchylono zaskarżone postanowienia (IV SA/Wr 569/10) i w jednej sprawie umorzono postępowanie sądowe, gdyż skarżący cofnął skargę (IV SA/Wr 189/11). Jedną sprawę przekazano według właściwości do innego sądu. Pismem z dnia 16 marca 2016 r. skarżący wniósł do Sądu skargę dotyczącą 22 orzeczeń SKO odmawiających stwierdzenia nieważności i na podstawie tej skargi zarejestrowano 22 skargi skarżącego o sygn. od IV SA/Wr 189/16 do IV SA/Wr 210/16. Następnie pismem, które wpłynęło do Sądu w dniu 7 września 2016 r., skarżący wniósł o wymierzenie organowi grzywny w powyższych 22 sprawach za nieprzekazanie w terminie sądowi skargi. Wnioski te zostały zarejestrowane pod sygnaturami od IV SO/Wr 26/16 do IV SO/Wr 47/16. W tych 22 sprawach, w których zarejestrowano wnioski o wymierzenie grzywny wezwano skarżącego do uiszczenia wpisu sądowego od wniosku w wysokości 100 zł w każdej sprawie. Skarżący złożył również w powyższym okresie od 2005 do listopada 2016 około 50 wniosków o przyznanie prawa pomocy. W dwóch sprawach Sąd oddalił wniosek o przyznanie prawa pomocy z uwagi na oczywistą bezzasadność skargi (sygn. akt IV SA/Wr 296/10 i IV SA/Wr 243/16) W 24 sprawach pozostawiono wniosek bez rozpoznania, gdyż nie został on złożony na urzędowym formularzu (np. IV SA/Wr 661/14, SAB/Wr 204/14, IV SO/Wr 27/16). W 8 sprawach przyznano adwokata (np. SA/Wr 77/12, SA/Wr 205/16). W jednej ze spraw, w której dotychczas przyznano adwokata z urzędu i która została już zakończona - NSA oddalił skargę kasacyjną (sygn. akt IV SA/Wr 77/12), a w drugiej sporządzono opinię o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej (IV SA/Wr 83/14). Skarżący sporządził również w pięciu sprawach skargi kasacyjne osobiście, które zostały przez sąd odrzucone (np. IV SA/Wr 243/16). W dwóch sprawach przyznano prawo pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych (sygn. akt IV SAB/Wr 146/16 i IV SAB/Wr 177/15). W czterech sprawach (sygn. akt IV SA/Wr 197/16 do IV SA/Wr 200/16) umorzono postępowanie wszczęte wnioskiem o ustanowienie adwokata, gdyż skarżący cofnął ten wniosek. W pięciu sprawach odmówiono skarżącemu przyznania prawa pomocy (np. sygn. akt IV SA/Wr 197/16 do IV SA/Wr 200/16) z uwagi na nadużycie prawa do sądu. Skarżący składał również wniosek o dokonanie wykładni wyroku (sygn. akt IV SA/Wr 454/10). W myśl art. 244 § 1 p.p.s.a. ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi" (t.j. Dz. U z 2016 r., poz. 718, dalej p.p.s.a.), prawo pomocy obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Ustanowienie pełnomocnika z urzędu obejmuje z mocy art. 245 § 3 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym, a przyznanie tego prawa następuje na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. w sytuacji, gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania dla siebie i rodziny. Natomiast zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata lub radcy prawnego z urzędu obejmuje z mocy art. 245 § 2 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie całkowitym, a przyznanie tego prawa następuje na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. w sytuacji, gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Ocena zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy na podstawie powyższego przepisu powinna ograniczać się jedynie do oceny czy wnioskodawca jest w stanie ponieść ciężar kosztów postępowania. Szeroki dostęp do prawa pomocy w procedurze sądowoadministracyjnej wymaga jednak szczególnie wnikliwej oceny sposobu realizacji tego prawa przez skarżących. Prawo dostępu do sądu jest jednym z podstawowych wolności określonych w Konstytucji RP. Formą realizacji prawa do sądu jest analizowana instytucja prawa pomocy. Przykładem ograniczenia prawa dostępu do sądu są zbyt wysokie koszty opłat sądowych, nadmierny formalizm procesowy, trudności w dostępie do pomocy prawnej i dostępie niezamożnych obywateli do usług prawniczych. Należy jednak podkreślić, że prawo dostępu do sądu nie jest prawem absolutnym, które musi zostać w każdym jednostkowym przypadku zrealizowane za każdą cenę. Europejski Trybunał Praw Człowieka w orzecznictwie podkreślał, że podlega ono uprawnionym ograniczeniom: terminom ustawowym, okresom przedawnienia, zabezpieczeniom kosztów, regulacjom dotyczącym nieletnich (sprawa Związek Nauczycielstwa Polskiego przeciwko Polsce, wyrok ETPC z dnia 21 września 2004 r., skarga nr 42049/98). Podobnie Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 10 maja 2000 r. stwierdził, iż nie istnieje bezwzględne i absolutne prawo do sądu, które nie podlegałoby jakimkolwiek ograniczeniom i które w konsekwencji stwarzałoby uprawnionemu nieograniczoną możliwość ochrony praw na drodze sądowej. Ograniczenie prawa do sądu może być konieczne ze względu na inne wartości powszechnie szanowane w państwie prawnym, w szczególności bezpieczeństwo prawne, zasadę legalizmu bądź zaufanie do prawa (wyroki TK z dnia 10 maja 2000 r., K 21/99, OTK ZU 2000/4/109). Realizacja konstytucyjnej gwarancji prawa do sądu, w szczególności dostępu do sądu, wymaga sprawnie funkcjonującego systemu, który nie ograniczając praktyk sądowych, w bezpośredni sposób wpłynie na możliwość dochodzenia praw jednostki. Przede wszystkim uwzględni różne interesy przeciwników procesowych, interesy społeczne, wartości uznawane za słuszne w demokratycznym państwie, instytucję niezawisłości sędziego, ekonomię procesową, koszty wymiaru sprawiedliwości, opłaty ponoszone w postępowaniach sądowych, dostęp do pomocy prawnej w sprawach z wyboru, a także realizację praw ubogich. W nauce prawa przyjęto pogląd, że istnieje możliwość nadużycia publicznych praw podmiotowych zarówno w zakresie prawa materialnego, jak i procesowego. W doktrynie przyjmuje się, że nadużycie praw procesowych należy uznać za samoistną instytucję prawa procesowego (A. Redelbach, S. Wronkowska, Z. Ziembiński, Zarys teorii państwa i prawa, Warszaw 1992, s. 153; P. Przybysz - głos w dyskusji na Konferencji Wydziału Prawa i Administracji UW dnia 1 marca 2002 r., w: red. H. Izdebski, A. Stępkowski, Nadużycie prawa, LIBER 2003, s. 189). Do nadużycia prawa dochodzi w sytuacjach, gdy strona podejmuje prawnie dozwolone działania dla celów innych, niż przewidziane przez ustawodawcę. Każde prawo podmiotowe, w tym prawo do sądu, przyznane jest przez normę prawną w celu ochrony interesów uprawnionego. Prawo to winno być jednak wykonywane zgodnie z celem, na który zostało przyznane. W konsekwencji zachowanie, które formalnie zgodne jest z literą prawa, lecz sprzeciwia się jej sensowi, nie może zasługiwać na ochronę (Marcin Warchoł, Pojęcie nadużycia prawa w procesie karnym, Prokuratura i Prawo, 2007/11/49; T. Cytowski, Procesowe nadużycie prawa, PS 2005/5/81). Prawo pomocy stanowiące formę realizacji prawa do sądu, nie może być przyznane podmiotowi, który ze swojego prawa czyni nienależyty użytek. Niedopuszczalne jest bowiem używanie uprawnień procesowych do celów innych od tych, które odpowiadają ich przeznaczeniu. Jak już wyżej wskazano zachowanie, które jest formalnie zgodne z literą prawa lecz sprzeciwia się jej sensowi nie może zasługiwać na ochronę. Tak zaś należy oceniać np. działania podmiotu, który inicjuje szereg postępowań sądowych nie w celu ochrony swoich realnych praw, ale dla którego inicjowanie tychże postępowań jest celem samym w sobie. Ponadto działania te mają wpływ na obniżenie poziomu ochrony innych podmiotów, które nie mogą w dostatecznie szybki sposób uzyskać ochronę prawną. W niniejszej sprawie istotne jest, że liczba zarejestrowanych spraw skarżącego wzrosła, gdyż w na koniec grudnia 2015 r. zarejestrowano około 35 spraw, a w listopadzie 2016 r. 98 spraw. Oceniając zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy stwierdzić należy, że charakter rozstrzygnięć poddanych kontroli sądowej i liczba wniesionych spraw oraz charakter orzeczeń kończących postępowanie sądowe, zakończonych w większości postanowieniami o odrzuceniu skarg lub wniosków, a także liczba wniosków o przyznanie prawa pomocy i wzrost liczby skarg wniesionych przez skarżącego, a przy tym i wniosków o przyznanie prawa pomocy do tych skarg dowodzą, iż celem skarżącego nie jest faktyczna obrona swych praw w postępowaniu sądowoadministracyjnym lecz inicjowanie postępowań sądowych, stanowiące cel sam w sobie. Symboliczny wymiar ma liczba uwzględnionych skarg. Ponadto w jednej ze spraw, w której dotychczas przyznano adwokata z urzędu i która została już zakończona - NSA oddalił skargę kasacyjną (sygn. akt IV SA/Wr 77/12), a w drugiej sporządzono opinię o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej (IV SA/Wr 83/14). Poza tym w sprawach o sygn. akt IV SA/Wr 197/16 do IV SA/Wr 200/16 skarżący złożył kolejny wniosek o prawo pomocy po zakończeniu rozprawy, na której cofnął swój pierwszy wniosek. Powyższe okoliczności dotyczące liczby spraw skarżącego i wniosków o prawa pomocy, charakteru rozstrzygnięć podejmowanych przez Sąd świadczą o tym, że skarżący nadużywa prawa do sądu, w tym prawa do przyznania mu prawa pomocy. Ocena, iż strona postępowania sądowego nadużywa prawa do sądu wyklucza możliwość przyznania prawa pomocy nawet w sytuacji, gdyby strona ta wykazała, że spełnia przesłanki materialne warunkujące przyznanie prawa pomocy uregulowane w art. 246 p.p.s.a. Stanowisko to potwierdził Naczelny Sąd Administracyjny m. in. w postanowieniu z dnia 12 lutego 2016 r. sygn. akt I OZ 117/16. W tej sytuacji powołane przez skarżącego okoliczności dotyczące jego sytuacji materialnej, w tym w życia w całkowitym ubóstwie, braku środków do życia, deficytu budżetowego związanego z procesami sądowymi, brakiem dostępu do opieki lekarskiej nie zmieniają powyższej oceny, że skarżący nadużywa prawa do sądu. Oceny tej nie zmienia również fakt, że wcześniej skarżącemu prawo pomocy było przyznawane. Fakt, iż dany podmiot został zwolniony z kosztów sądowych w innych sprawach nie ma wpływu na rozstrzygnięcie, bowiem Sąd nie jest związany orzeczeniami wydanymi z zakresu prawa pomocy w innych sprawach nawet z wniosku tego samego podmiotu (por. post. NSA z dnia 10 kwietnia 2008 r. sygn. akt II OZ 308/08, post. NSA z dnia 22 października 2014 r. sygn. akt II FZ 1294/14). Ponadto o ile Sąd zobligowany jest wszcząć postępowanie na skutek wniesienia każdej skargi, to już przyznanie uprawnienia procesowego, które wiąże się z przejęciem przez Skarb Państwa kosztów udziału strony w postępowaniu, musi być racjonalnie uzasadnione. Sąd, jako gospodarz postępowania, będący jednocześnie dysponentem środków publicznych w tym zakresie, nie może akceptować sytuacji, w której koszty wszczętych przez skarżącego licznych, merytorycznie wątpliwych postępowań sądowych, zostałyby sfinansowane przez Skarb Państwa (post. NSA z dnia 3 lutego 2015 r. sygn. akt I OZ 61/15 ). Z tych względów wniosek skarżącego o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata nie zasługiwał na uwzględnienie. Na marginesie dodać trzeba, iż skarżący nie udokumentował okoliczności dotyczących jego sytuacji materialnej, skoro nie udzielił żadnej odpowiedzi na wspomniane wyżej pismo referendarza sądowego, w którym został wezwany do nadesłania dokumentów źródłowych w celu przedstawienia aktualnej sytuacji finansowej. Pismo to zostało sporządzone na podstawie art. 255 p.p.s.a, z którego wynika, że jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o prawa pomocy, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Konstrukcja przepisu art. 255 p.p.s.a. zakłada obowiązek współpracy wnioskodawcy z sądem (post. z dnia 19 czerwca 2012 r. sygn. akt I OZ 38/12). Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób o bardzo trudnej sytuacji materialnej. Jednocześnie wykazanie, że strona rzeczywiście znajduje się w takiej trudnej sytuacji spoczywa na niej samej. Zatem w jej interesie jest zarówno jak najobszerniejszy opis stanu majątkowego, finansowego i rodzinnego oraz realnych możliwości płatniczych, a także jak najściślejsza współpraca z sądem, który dąży do tego, aby sytuację strony w pełni wyjaśnić. Współpracy tej w niniejszej sprawie zabrakło. W myśl art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. do czynności w zakresie przyznania prawa pomocy, które wykonuje referendarz sądowy należy wydawanie na posiedzeniu niejawnym postanowień o przyznaniu, cofnięciu, odmowie przyznania prawa pomocy albo umorzeniu postępowania w sprawie przyznania prawa pomocy; Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 245 § 3 p.p.s.a w związku z art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a, orzeczono jak w sentencji.