VII KZP 45/77

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Żebrowski. Sędziowie: J. Bratoszewski (sprawozdawca), H. Kempisty.Prokurator Prokuratury Generalnej: A. Kabat.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Mariana K., oskarżonego z art. 234 § 1 k.k., po rozpoznaniu przekazanego w trybie art. 390 § 1 k.p.k. przez Sąd Wojewódzki w Krakowie postanowieniem z dnia 20 października 1977 r. zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:"Czy przestępstwa określone w art. 168 § 2 i art. 234 § 1 k.k. są przestępstwami podobnymi w rozumieniu art. 120 § 2 k.k., a zatem czy zestawienie ich prowadzić może do ewentualnego stosowania art. 60 k.k.?"i po wysłuchaniu wniosku prokuratorauchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktycznePrzedstwione zagadnienie prawne - gdyby je rozumieć dosłownie - sprowadzałoby się do żądania kazuistycznego rozstrzygnięcia w zakresie kwalifikacji prawnej konkretnego czynu i jako takie nie wymagałoby udzielenia odpowiedzi na podstawie art. 390 § 1 k.p.k., gdyż Sąd Wojewódzki w Krakowie nie wskazuje tu wprost na zagadnienie wymagające "zasadniczej wykładni ustawy".Z uzasadnienia przekazanego pytania prawnego wynika jednak, że w pytaniu tym zawarte jest takie zagadnienie i że zagadnieniem tym jest wyjaśnienie użytego w treści art. 120 § 2 k.k. sformułowania: "przestępstwo skierowane przeciwko (...) zbliżonemu rodzajowo dobru chronionemu prawem".Przepis art. 120 § 2 k.k., zawierając ustawową definicję przestępstw podobnych, wyjaśnia, że przez przestępstwa podobne rozumie się przestępstwa skierowane przeciwko temu samemu lub zbliżonemu rodzajowo dobru chronionemu prawem, a także przestępstwa popełnione z takich samych pobudek.Jeżeli chodzi o wyjaśnienie, kiedy zachodzi tożsamość dóbr lub pobudek. To kwestia ta nie budzi zasadniczych wątpliwości i nie wchodzi w rachubę w niniejszej sprawie, natomiast kwestia, jak należy rozumieć określenie: "zbliżenie rodzajowe" porównywanych ze sobą przestępstw, wymaga zasadniczej wykładni ustawy.Rozważając to zagadnienie, Sąd Najwyższy wychodzi z założenia, że wprowadzenie do kodeksu karnego zarówno pojęcia podobieństwa, polegającego nie tylko na tożsamości rodzajowej przestępstw, ale i na ich zbliżeniu rodzajowym, jak też wprowadzenie kumulatywnej kwalifikacji prawnej czynu (art. 10 k.k.) miało na celu szersze niż uprzednio ujmowanie zjawiska recydywy i skuteczniejsze jej zwalczanie.Podobieństwo (analogia) bowiem jest pojęciem szerszym niż tożsamość rodzajowa dóbr (identyczność), o której (wyłącznie) była mowa w art. 60 k.k. z 1932 r.Z tego choćby względu można by przyjąć, że podobieństwo pomiędzy przestępstwami zachodzi nie tylko wtedy, gdy główny przedmiot ochrony prawnej jest rodzajowo identyczny lub zbliżony, ale także wtedy, gdy tzw. uboczny przedmiot ochrony prawnej jest identyczny lub zbliżony w porównywanych przestępstwach. Pogląd taki, nie ograniczony żadnymi warunkami nie uwzględniałby jednak tego, że użyte w ustawie określenie: "zbliżone rodzajowo" nie wyjaśnia, o jaki stopień owego "zbliżenia" chodzi, a w szczególności czy o bardzo dużą "bliskość", czy też o jakąkolwiek "bliskość".Uznanie, że chodzi o jakąkolwiek, choćby najmniejszą, "bliskość", prowadziłoby w praktyce do zatarcia różnicy między tym, co jest rzeczywiście bliskie, a tym, co jest bardzo odległe, i w konsekwencji mogłoby doprowadzić do zatarcia różnicy między tzw. recydywą ogólną, określoną w art. 52 k.k., a recydywą specjalną, określoną w art. 60 k.k.W celu uniknięcia tego niebezpieczeństwa przyjąć należy, że aczkolwiek "zbliżenie rodzajowe" przestępstw - jako przesłanka przedmiotowa - może zachodzić także wtedy, gdy występuje identyczność lub "bliskość" ubocznego nawet przedmiotu ochrony prawnej, to jednak warunkiem przyjęcia podobieństwa przestępstw w tym wypadku powinno być stwierdzenie, że ten "uboczny" przedmiot ochrony prawnej stanowi istotny, a nie zupełnie marginalny element przestępstwa, tak że zakres podobieństwa będzie co najmniej taki sam jak zakres tego, co między porównywanymi przestępstwami jest różne. Tak rozumiane podobieństwo zachodzi np. pomiędzy przestępstwem określonym w art. 210 § 1 a przestępstwem przewidzianym w art. 155 lub 156 k.k., jeżeli przy popełnieniu pierwszego z nich sprawca użył "gwałtu na osobie" (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 22 czerwca 1972 r. - VI KZP 24/72, OSNKW 1972, z. 9, poz. 134). Przez określenie "gwałt na osobie" rozumieć należy zastosowanie przez sprawcę siły fizycznej o takim natężeniu, że stwarza to niebezpieczeństwo dla zdrowia lub życia zaatakowanej osoby (por. uchwałę składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 18 kwietnia 1975 r. - VI KZP 47/74, OSNKW 1975, z. 6, poz. 69), ten zaś element przestępstwa złożonego, jakim jest przestępstwo określone w art. 210 k.k., skierowane zarówno przeciwko zdrowiu, jak i mieniu, jest elementem istotnym, co najmniej równorzędnym z drugim zaatakowanym przez sprawcę dobrem, tj. z mieniem, co w pełni uzasadnia przyjęcie podobieństwa do przestępstw przeciwko zdrowiu czy nawet życiu.W podanym przykładzie sprawca czynu przewidzianego w art. 210 k.k., uprzednio karany na podstawie art. 156 lub 155 k.k., nie może być w lepszej sytuacji - z punktu widzenia przepisów o recydywie - niż wtedy, gdyby jego działanie ograniczyło się tylko do popełnienia nowego czynu przewidzianego w art. 156 lub 155 k.k. (bez dokonania zaboru cudzego mienia). Skoro bowiem działaniem swoim poszedł jeszcze dalej, to nie ulega wątpliwości, że ten nowy czyn jest podobny do pierwszego.Z tego, co wyżej powiedziano, wynika, że podobieństwo przestępstw możliwe jest nie tylko wtedy, gdy zamieszczone są one w tym samym rozdziale części szczególnej kodeksu karnego, ale także wówczas, gdy zamieszczone są w różnych rozdziałach tego kodeksu lub nawet w tzw. ustawach związkowych.Jeżeli chodzi o sposób działania sprawcy, np. użycie groźby, przemocy, to dla ustalenia "zbliżenia rodzajowego" ma on znaczenie jedynie wówczas, gdy sam ten sposób stanowiłby odrębne przestępstwo (np. z art. 166, 156, 155 k.k.), gdyż wówczas sprawca atakuje identyczne dobro prawnie chronione (np. zdrowie, wolność). Natomiast sam sposób działania nie może mieć znaczenia, gdy nie stanowi przestępstwa (np. wprowadzenie w błąd, podstęp, systematyczność, działanie w grupie itp.).Ujawnieniu podobieństwa przestępstw na tej między innymi podstawie służy zresztą kumulatywna kwalifikacja prawna czynu (art. 10 k.k.).Niekiedy jednak w grę wchodzi tzw. pozorny "pomijalny" zbieg przepisów ustawy, kiedy to art. 10 k.k. nie ma zastosowania. Zarówno jednak wtedy, gdy ten zbieg rzeczywiście zachodzi i został uzewnętrzniony w zastosowanej kwalifikacji prawnej, jak i wówczas, gdy ma on charakter "pomijalny" (np. wskutek zastosowania zasady lex specialis derogat legi generali), może zachodzić podobieństwo pomiędzy czynami wówczas, gdy w istocie porównywane czyny zawierają tożsame lub zbliżone rodzajowo elementy działania sprawcy niezbędne do bytu określonego przestępstwa.Jako przykład "pomijalnego" zbiegu przepisów ustawy może tu posłużyć porównanie przestępstw określonych w art. 155 i w art. 234 § 2 k.k., które są oczywiście do siebie podobne, mimo że zastosowanie kwalifikacji prawnej z art. 234 § 2 k.k. eliminuje możliwość zastosowania kumulatywnej kwalifikacji prawnej z art. 155 k.k.Uogólniając powyższe przykady, stwierdzić więc należy, że przyjęcie podobieństwa przestępstw zależy od konkretnych okoliczności czynu i - w wypadku braku ewidentnej tożsamości przedmiotu ochrony karnej (identyczność) - wymaga ustalenia, że sprawca naruszył zbliżone (analogiczne) rodzajowo dobra chronione prawem i że dobra te mają istotne, a nie marginalne znaczenie dla bytu określonego przestępstwa.Z tego, co wyżej powiedziano, wynika, że przestępstwa określone w art. 168 i 234 k.k., wymienione w pytaniu Sądu Wojewódzkiego, mogą być - w zależności od ustaleń faktycznych - uznane za podobne (zbliżone rodzajowo) w rozumieniu art. 120 § 2 k.k. lub też za niepodobne.Pomijając kwestie identyczności pobudek, o które w przedstawionym pytaniu nie chodzi, podobieństwo takie może zaistnieć w szczególności wówczas, gdy w obu porównywanych wypadkach sprawca użył przemocy, która sama przez się stanowiłaby przestępstwo np. określone w art. 156 k.k., skierowane przeciwko temu samemu dobru prawnemu, a mianowicie przeciwko zdrowiu, i gdy przemoc ta nie stanowiła minimum niezbędnego do bytu obu przestępstw, lecz jej intensywność wykraczała poza to minimum.Dodać należy, że poza powyższym ograniczeniem nie można także przyjąć podobieństwa pomiędzy wszystkimi pozostałymi przestępstwami przewidzianymi w art. 168 k.k. a wszystkimi przestąpstwami przewidzianymi w art. 234 k.k., gdyż po pierwsze nie każdy ze sposobów działania przewidzianych w obu tych przepisach stanowi już przestępstwo (np. podstęp), po wtóre w ustawowym stanie faktycznym określonym w art. 234 k.k. nie występuje element groźby, a ponadto najczęściej w obu wypadkach wchodzi w grę tylko naruszenie nietykalności cielesnej, to zaś nie może być uznane za wystarczające do przyjęcia podobieństwa tych przestępstw, gdyż - pomijając inny tryb ścigania przestępstw prywatnoskargowych - same naruszenie nietykalności cielesnej - jako stanowiące minimum do przyjęcia zarówno przemocy, jak i "czynnej napaści" - nie może uchodzić za element istotny, decydujący o podobieństwie również pozostałych elementów, niezbędnych do bytu obu porównywanych przestępstw.Stanowisko, że samo naruszenie nietykalności cielesnej nie powinno decydować ani o kumulatywnej kwalifikacji prawnej przestępstwa, ani o podobieństwie do innego przestępstwa, którego znamieniem jest użycie przemocy lub gwałtu na osobie, wynika wprost lub pośrednio z wielu dotychczasowych orzeczeń Sądu Najwyższego (por. np. OSNKW 1973, z. 9, poz. 115 i z. 10, poz. 129 oraz 1975, z. 6, poz. 69, a także wytyczne w sprawach o przestępstwa zgwałcenia - OSNKW 1973, z. 2-3, poz. 18).Z tych wszystkich powodów Sąd Najwyższy wyjaśnił jak na wstępie.