WZP 2/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: gen. bryg. K. Lipiński. Sędziowie: płk S. Dziubiński, płk J. Jeż, płk A. Kaszycki, płk H. Kmieciak, ppłk E. Matwijów, ppłk B. Szerszenowicz (sprawozdawca).Zastępca Naczelnego Prokuratora Wojskowego: płk A. Suski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu skierowanego zarządzeniem Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego do rozstrzygnięcia przez skład siedmiu sędziów Izby Wojskowej Sądu Najwyższego wniosku Prezesa tejże Izby z dnia 25 lutego 1989 r. o podjęcie uchwały wyjaśniającej kwestię prawną, wyrażającą się w pytaniu:"Czy w wypadku skazania żołnierzy za dokonane wspólnie przestępstwo zagarnięcia mienia społecznego, stanowiącego mienie jednostki wojskowej, zasądzenie odszkodowania pieniężnego na podstawie art. 363 § 1 k.p.k. albo nałożenie obowiązku naprawienia szkody na podstawie art. 75 § 3 k.k. (jeżeli szkoda nie została naprawiona) następuje na zasadach określonych w art. 3 dekretu z dnia 5 października 1955 r. o odpowiedzialności materialnej żołnierzy za szkody wyrządzone w jednostce wojskowej (Dz. U. Nr 40, poz. 247 z późn. zm.), czy też na zasadzie solidarnej odpowiedzialności?"na podstawie art. 13 pkt 4 oraz art. 18 ust. 1-3 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 45 poz. 241 z późn. zm.)uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneNa tle jednolitej i konsekwentnie prezentowanej przez Izbę Karną Sądu Najwyższego linii orzeczniczej, w myśl której w wypadku skazania kilku osób za zagarnięcie wspólnie mienia społecznego - jeżeli szkoda nie została naprawiona - zasądza się solidarnie odszkodowanie na podstawie art. 363 § 1 k.p.k. lub nakłada się na każdego ze sprawców, którym wykonanie kary warunkowo zawieszono, obowiązek naprawienia całości tej szkody na podstawie art. 75 § 3 k.k. (por. uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego: z dnia 15 lipca 1971 r. - VI KZP 81/70, OSNKW 1971, z. 10, poz. 144 i z dnia 19 grudnia 1979 r. - VI KZP 8/79, OSNKW 1980 z. 2 poz. 14) wyłoniły się wątpliwości co do aktualności i trafności praktyki orzeczniczej sądów wojskowych, polegającej na stosowaniu w takiej sytuacji - w wypadku skazania kilku żołnierzy za dokonane wspólnie przestępstwo zagarnięcia mienia społecznego, stanowiącego mienie jednostki wojskowej - zasad odpowiedzialności podzielonej, o której mowa w art. 3 wymienionego dekretu z dnia 5 października 1955 r. Skłoniło to Prezesa Izby Wojskowej Sądu Najwyższego do wystąpienia z wnioskiem o rozstrzygnięcie tej kwestii prawnej w trybie uchwałodawczym.Zasady odpowiedzialności materialnej żołnierzy za szkody wyrządzone jednostce wojskowej określone zostały w przepisach dekretu z dnia 5 października 1955 r., co wynika wyraźnie i jednoznacznie z treści jego art. 1, który brzmi: "Żołnierz ponosi odpowiedzialność materialną za szkodę wyrządzoną jednostce wojskowej ze swej winy według zasad niniejszego dekretu".Dekret ten w stosunku do żołnierzy obowiązuje nadal.Artykuł 6 tego dekretu stanowi, że: "Odpowiedzialność za szkodę ponosi w pełnym rozmiarze również żołnierz, który wyrządził szkodę czynem przestępczym".Nie ulega wątpliwości, że dotyczy to sprawców - żołnierzy wszystkich przestępstw powodujących szkodę w mieniu jednostki wojskowej, a więc także przestępstw polegających na zagarnięciu mienia takiej jednostki. Artykuł 3 omawianego dekretu natomiast reguluje sytuację, gdy szkoda jest następstwem wspólnego działania lub zaniechania kilku żołnierzy. W myśl tego przepisu: "Jeżeli szkodę wyrządziło kilku żołnierzy wspólnie, każdy z nich odpowiada w takim stopniu, w jakim przyczynił się do wyrządzenia szkody; w razie niemożności ustalenia stopnia, każdy odpowiada w równej części". Przepis ten wyraźnie wskazuje na to, że cytowany dekret nie przewiduje zasady solidarnej odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną wspólnie przez kilku sprawców - żołnierzy, lecz wprowadza odpowiedzialność podzieloną w zależności od tego, w jakim stopniu poszczególny sprawca przyczynił się do wyrządzenia szkody. Jeżeli nie można ustalić stopnia przyczynienia się poszczególnego winnego żołnierza do wyrządzenia szkody, to każdy z zobowiązanych odpowiada w równej części, a nie za całość szkody - jak tego wymaga zasada solidarności określona w art. 441 § 1 k.k.Podobną jak w dekrecie z dnia 5 października 1955 r. regulację odpowiedzialności materialnej zawierają przepisy kodeksu pracy. Podobieństwo to wynika chociażby z faktu, że przytoczone przepisy - art. 3 i 6 dekretu są w swej treści co do zasady zbieżne z art. 118 i 122 k.p. Artykuł 118 k.p. (podobnie jak art. 3 dekretu) wyraża zasadę stosunkowej (pro rata parte) lub podzielonej odpowiedzialności materialnej w wypadku wyrządzenia szkody przez kilku pracowników. Natomiast art. 122 k.p. (podobnie jak art. 6 dekretu) przewiduje zasadę pełnej kompensaty szkody wyrządzonej przez pracownika, który "dopuścił się zagarnięcia mienia społecznego albo w inny sposób umyślnie wyrządził szkodę". Na tle tych podobieństw można by wnioskować, że w wypadku zagarnięcia mienia wojskowego przez kilku żołnierzy ma zastosowanie wyrażony w tezie IX wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w przedmiocie materialnej odpowiedzialności pracowników (uchwała pełnego składu Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego z dnia 29 grudnia 1975 r. - V KZP 13/75, OSNCP 1976, z. 2 poz. 19) pogląd, że: "Jeżeli szkodę w sposób określony w art. 122 k.p. spowodowało kilku pracowników (...), odpowiedzialność ich jest solidarna", a także pogląd wyrażony w wyroku Izby Karnej Sądu Najwyższego z dnia 17 marca 1980 r. - II KR 50/80, (OSNKW 1980, z. 8, poz. 67): "W razie zagarnięcia mienia społecznego (...) pracownicy ponoszący wspólną odpowiedzialność materialną odpowiadają za całość szkody solidarnie na podstawie przepisów o czynach niedozwolonych (art. 441 § 1 k.c. w zw. z art. 300 k.p. (...)." Wniosek taki nie może być jednak uznany za trafny, gdyż w zakresie odpowiedzialności materialnej za szkodę wyrządzoną zagarnięciem mienia społecznego istnieje zasadnicza różnica między unormowaniami zawartymi w powołanym dekrecie z dnia 5 października 1955 r. a unormowaniami zawartymi w kodeksie pracy. W kodeksie pracy bowiem odróżnia się szkodę wyrządzoną z winy pracownika "wskutek niewykonania lub nienależytego wykonania przezeń obowiązków pracowniczych (art. 114 k.p.) od szkody wyrządzonej przez pracownika, który "dopuścił się zagarnięcia mienia społecznego lub w inny sposób umyślnie wyrządził szkodę zakładowi pracy" (art. 122 k.p.). Rozróżnienie to sprawia, że określone w art. 118 k.p. zasady odpowiedzialności materialnej pracowników - współsprawców wyrządzonej szkody odnoszą się tylko do tej szkody, która wyrządzona została w sposób określony w art. 114 k.p., natomiast zasady te nie odnoszą się do wskazanego w art. 122 k.p. wypadku wyrządzenia szkody przez pracowników - współsprawców zagarnięcia mienia społecznego.W takim bowiem wypadku współsprawcy wyrządzenia szkody odpowiadają, według powołanych wytycznych Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych SN oraz wyroku Izby Karnej SN - za całość szkody solidarnie na podstawie przepisów o czynach niedozwolonych (art. 41 § 1 k.c.), a uprawnia do tego art. 300 k.p., który stanowi, że: "W sprawach nie unormowanych przepisami prawa pracy do stosunku pracy stosuje się odpowiednio przepisy kodeksu cywilnego, jeżeli nie są one sprzeczne z zasadami prawa pracy.".W dekrecie z dnia 5 października 1955 r. brak unormowania, które stanowiłoby odpowiednik przytoczonego przepisu - art. 300 k.p. Natomiast z treści art. 1 i 5 dekretu wynika wyraźnie, że w sposób określony w art. 3 odpowiedzialność ponoszą sprawcy każdego zawinionego wyrządzenia szkody jednostce wojskowej, a więc także żołnierze - współsprawcy zagarnięcia mienia wojskowego.Regulując odmienne zasady odpowiedzialności materialnej żołnierzy za szkody wyrządzone jednostce wojskowej, przepisy dekretu z dnia 5 października 1955 r. stanowią lex specialis w stosunku do odpowiednich uregulowań prawa cywilnego.Wprowadzona w art. 3 omawianego dekretu tzw. odpowiedzialność podzielona (pro rata parte) może mieć zastosowanie jedynie wówczas, gdy dotyczy szkody wyrządzonej tylko w mieniu jednostki wojskowej, której współsprawcami są wyłącznie żołnierze. Zasada odpowiedzialności materialnej nie będzie więc wchodziła w grę w wypadkach, gdy:a) współsprawcami szkody wyrządzonej w mieniu jednostki wojskowej nie są wyłącznie żołnierze, np. żołnierz i osoba nie będąca żołnierzem;b) szkoda wyrządzona została wspólnie czynem przestępnym przez kilku żołnierzy lub przez żołnierza i osobę nie będącą żołnierzem (w mieniu, które nie jest mieniem jednostki wojskowej).W takich bowiem wypadkach - nie objętych przepisami omawianego dekretu - zastosowanie mieć będzie ogólna reguła odpowiedzialności odszkodowawczej ex delicto określona w art. 441 § 1 k.c.Powoływane przepisy - art. 1, 3, 6 dekretu z dnia 5 października 1955 r. stanowią materialnoprawną podstawę dochodzenia roszczeń z tytułu szkód wyrządzonych w mieniu jednostek wojskowych przez żołnierzy. Roszczenia te mogą być ustalone i dochodzone w trybie postępowania administracyjnego, prowadzonego przez właściwy organ wojskowy, w drodze procesu cywilnego lub - w wypadku gdy szkoda wynikła bezpośrednio z popełnienia przestępstwa, będącego przedmiotem toczącego się procesu karnego - w drodze tzw. procesu adhezyjnego (art. 52 k.p.k.) Tryb dochodzenia roszczenia nie ma wpływu na materialnoprawne zasady odpowiedzialności. Roszczenia odszkodowawcze w toku procesu karnego mogą zostać zaspokojone również na podstawie art. 363 § 1 k.p.k. lub art. 73 § 3 k.k. - w wypadku warunkowego zawieszenia wykonania orzeczonej kary pozbawienia wolności. Natomiast oczywiste wydaje się, że zasady ustalenia wysokości odszkodowania, które należałoby zasądzić na podstawie art. 363 § 1 k.p.k., lub wysokości szkody, którą sprawca zobowiązany jest naprawić w myśl art. 75 § 3 k.k., nie powinny być inne od tych, które obowiązują w toku postępowania administracyjnego, procesu cywilnego lub adhezyjnego.Dotychczasowe wywody uzasadniają udzielenie odpowiedzi jak na wstępie, a jednocześnie pozwalają na stwierdzenie, że pełną aktualność zachowało stanowisko zaprezentowane w postanowieniu Najwyższego Sądu Wojskowego z dnia 19 września 1961 r. - Rw 910/61 (opublikowane w "Orzecznictwie Najwyższego Sądu Wojskowego za lata 1959 - 1962", wyd. MON 1964, poz. 86, s. 203). Za trafny należy uznać także pogląd wyrażony w wyroku Izby Wojskowej Sądu Najwyższego z dnia 20 maja 1988 r. - WR 206/88 (opublikowany w biuletynie orzeczniczym Izby Wojskowej Sądu Najwyższego z 1988, nr 7-9, s. 7), w myśl którego: "W razie skazania kilku żołnierzy za zagarnięcie mienia społecznego, stanowiącego mienie jednostki wojskowej - jeżeli wyrządzona szkoda nie została naprawiona, każdy z nich odpowiada za tę szkodę w takim stopniu, w jakim do jej powstania przyczynił się, w wypadku zaś niemożliwości ustalenia stopnia przyczynienia się - w różnej części, to bez względu na to, czy zasądzenie odszkodowania nastąpiło na podstawie art. 363 § 1 k.p.k., czy na podstawie art. 75 § 3 k.k. zobowiązano sprawcę do naprawienia szkody powstałej z przestępstwa."Stosowanie przewidzianej w art. 3 dekretu z dnia 5 października 1955 r. tzw. odpowiedzialności podzielonej wymaga skrupulatnego i wnikliwego badania wszystkich okoliczności sprawy w odniesieniu do każdego z żołnierzy ponoszących odpowiedzialność za szkodę w aspekcie umożliwienia dokonania ustaleń co do wysokości szkody, którą każdy z nich wyraził i za którą ponosi odpowiedzialność.˙