V PZP 8/77

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN Fr. Rusek. Sędziowie SN: E. Brzeziński, A. Filcek. M. Rafacz-Krzyżanowska (sprawozdawca), S. Rejman (współsprawozdawca), A. Szczurzewski, K. Zieliński.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, W. Grocholi, w sprawie z powództwa Jerzego S. przeciwko Przedsiębiorstwu Robót Górniczych w W. o odszkodowanie, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 8 listopada 1977 r. "Czy sąd powszechny jest właściwy do rozpoznania sprawy o roszczenia odszkodowawcze pracownika przeciwko uspołecznionemu zakładowi pracy z tytułu doznanego uszczerbku na zdrowiu wskutek choroby nie objętej wykazem chorób zawodowych, lecz pozostającej w związku z zatrudnieniem?"i po zapoznaniu się z poglądem Centralnej Rady Związków Zawodowychpowziął następującą uchwałę:Do rozpatrzenia sprawy o roszczenie odszkodowawcze pracownika przeciwko uspołecznionemu zakładowi pracy z tytułu uszczerbku na zdrowiu, pozostającego w związku z zatrudnieniem w tym zakładzie, właściwa jest komisja rozjemcza (art. 248 § 1 k.p.) także wówczas, gdy uszczerbek nie jest następstwem choroby zawodowej. Uzasadnienie faktyczneIPod rządem uprzednio obowiązującej ustawy z dnia 25 stycznia 1968 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy (Dz. U. Nr 3, poz. 8) rozpoznanie odszkodowawczych roszczeń pracownika przeciwko uspołecznionemu zakładowi pracy z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej podlegało właściwości zakładowej komisji rozjemczej (art. 16 ust. 3 ustawy oraz § 9 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 czerwca 1968 r. w sprawie rozciągnięcia przepisów ustawy o świadczeniach pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy na choroby zawodowe (Dz. U. Nr 22, poz. 145). Taki stan prawny utrzymał kodeks pracy (art. 248 § 1 pkt 5), przekazując do właściwości zakładowych komisji rozjemczych rozpatrywanie spraw o świadczenia przysługujące od zakładu pracy w związku z wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową, jak również ustawa z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz. U. Nr 20, poz. 105).Pojęcie "roszczeń odszkodowawczych pracownika przeciwko uspołecznionemu zakładowi pracy z tytułu uszczerbku na zdrowiu, pozostającego w związku z zatrudnieniem w tym zakładzie", objęte pytaniem prawnym, jest pojęciem szerszym od pojęcia roszczeń odszkodowawczych pracownika związanych z wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową. Zachodzi więc potrzeba wyjaśnienia, jaki organ (komisja rozjemcza czy sąd powszechny) jest właściwy do rozpoznania takich roszczeń odszkodowawczych, zwłaszcza że dotychczasowa praktyka nie była w tym przedmiocie jednolita. Potrzeba w zakresie ustalenia właściwego organu do rozpoznania sprawy zachodzi nadal na tle uchwały składu siedmiu sędziów SN z dnia 16.II.1978 r. V PZP 7/77, w której Sąd Najwyższy wyjaśnił, że pracownik, który w związku z zatrudnieniem w uspołecznionym zakładzie pracy doznał uszczerbku wskutek choroby nie objętej wykazem chorób zawodowych, nie ma w stosunku do tego zakładu roszczenia o odszkodowanie na podstawie przepisów prawa cywilnego także wówczas, gdy nie przysługuje mu renta inwalidzka (art. 123 ust. 1 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin - Dz. U. Nr 3, poz. 6).IIDla udzielenia odpowiedzi na postawione pytanie istotne znaczenie ma dokonanie właściwej wykładni pojęcia "sprawy ze stosunku pracy" w rozumieniu art. 248 § 1 k.p. Zgodnie z tym przepisem komisje rozjemcze rozpatrują sprawy ze stosunku pracy wymienione w nim przykładowo. W świetle przepisów kodeksu pracy sprawami ze stosunku pracy są wszelkie spory łączące się z zatrudnieniem pracownika w danym zakładzie pracy, w związku z tym także spory na tle naruszenia przez zakład pracy obowiązków wynikających z treści stosunku pracy, w tym również obowiązku zapewnienia pracownikowi bezpiecznych i higienicznych warunków pracy (art. 94 pkt 4 k.p.). Przykładowo dał temu wyraz Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 2.XII.1975 r. I PZP 43/75 (OSNCP 1976, poz. 107) podkreślając, że roszczenie odszkodowawcze pracownika z tytułu utraty motoroweru, wynikające z zaniedbania zakładu pracy, jest roszczeniem ze stosunku pracy w rozumieniu art. 248 § 1 k.p. i że do merytorycznego rozpoznania takiego żądania jest właściwa komisja rozjemcza. Wyrazem tego samego stanowiska jest uchwała SN z dnia 1.XII.1976 r. IV PZP 5/76 (OSNCP 1977, poz. 86), w której wyjaśniono, że roszczenie pracownika przeciwko zakładowi pracy w związku z kradzieżą rzeczy niezbędnego użytku, stanowiących własność pracownika, ma charakter sprawy ze stosunku pracy w rozumieniu art. 248 § 1 k.p. Na takie pojmowanie sprawy ze stosunku pracy w myśl art. 248 § 1 k.p. wskazuje też wyrok SN z dnia 6.X.1976 r. I PR 130/76 (OSNCP 1977, poz. 82), zgodnie z którym roszczenie pracownika w związku z niezwróceniem mu świadectwa pracy lub innych dokumentów łączących się ze stosunkiem pracy jest roszczeniem ze stosunku pracy w rozumieniu art. 248 § 1 k.p.Uznaniu sporu za spór ze stosunku pracy, o którym mowa w art. 248 § 1 k.p., nie stoi na przeszkodzie konieczność posiłkowego posługiwania się przy merytorycznym rozstrzyganiu sporu przepisami prawa cywilnego na podstawie art. 300 k.p. Konieczność ta nie wyklucza dopuszczalności stosowania przepisów o czynach niedozwolonych, czemu dał wyraz Sąd Najwyższy w wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w przedmiocie materialnej odpowiedzialności pracowników z dnia 29.XII.1975 r. V PZP 13/75 (OSNCP 1976, poz. 9) podkreślając, że wyczerpujące unormowanie w kodeksie pracy odpowiedzialności materialnej pracowników nie wyklucza możności odpowiedniego stosowania na podstawie art. 300 k.p. przepisów kodeksu cywilnego, w tym również przepisów o czynach niedozwolonych.Przepis art. 248 § 1 k.p. w sposób szerszy normuje zakres właściwości zakładowych komisji rozjemczych niż to czynił dekret z dnia 24 lutego 1954 r. o zakładowych komisjach rozjemczych (Dz. U. Nr 10, poz. 35). O ile bowiem - jak wykazano - każdy spór związany z zatrudnieniem pracownika ma charakter sprawy ze stosunku pracy w rozumieniu art. 248 § 1 k.p., choćby nawet przy merytorycznym rozstrzyganiu sporu zachodziła potrzeba posiłkowego stosowania przepisów prawa cywilnego, o tyle tak szerokiego zasięgu nie miał spór ze stosunku pracy w rozumieniu art. 1 cytowanego dekretu z dnia 24 lutego 1954 r., poddany właściwości ówcześnie istniejących zakładowych komisji rozjemczych. W świetle bowiem tego dekretu oraz § 2 rozporządzenia wykonawczego z dnia 24 kwietnia 1954 r. (Dz. U. Nr 18, poz. 68) sporami ze stosunku pracy, poddanymi właściwości zakładowych komisji rozjemczych, były tylko takie spory ze stosunku pracy, które wynikały na tle stosowania przepisów prawa pracy, postanowień układów zbiorowych pracy, regulaminów pracy i umów o pracę. Tym samym na tle dekretu z dnia 24 lutego 1954 r. nie podlegały właściwości zakładowych komisji rozjemczych spory ze stosunku pracy, w których zachodziła potrzeba stosowania przepisów prawa cywilnego, np. odszkodowawcze spory pracownika przeciwko zakładowi pracy. W stanie prawnym przedkodeksowym te ostatnie spory, jakkolwiek mające charakter sporów ze stosunku pracy, podlegały właściwości nie komisji rozjemczych, lecz sądów powszechnych i były rozpatrywane przy zastosowaniu art. 459 i nast. k.p.c. IIIW tych wypadkach, w których ustawodawca zamierzał wyłączyć spod kompetencji komisji rozjemczych pewną kategorię spraw ze stosunku pracy, to dał temu wyraz w przepisach kodeksu pracy (por. pkt 3, 5 i 6 art. 250 k.p.). Wśród tych przepisów brak jest jednak normy, uzależniającej dopuszczalność wszczęcia postępowania przed komisją rozjemczą od przesłanki materialnoprawnej. Brak tej przesłanki przesądza jedynie o merytorycznej bezzasadności zgłoszonego przez pracownika żądania, natomiast pozostaje bez wpływu na tryb dochodzenia roszczeń przeciwko zakładowi pracy.Skoro zatem wszelkie roszczenia odszkodowawcze pracownika przeciwko uspołecznionemu zakładowi pracy, w tym również roszczenie z tytułu uszczerbku na zdrowiu, pozostającego w związku z zatrudnieniem w tym zakładzie, mają charakter spraw ze stosunku pracy i nie zostały z mocy szczególnego przepisu wyłączone spod kompetencji komisji rozjemczych, przeto właściwą do rozpoznania tych spraw jest pod rządem kodeksu pracy komisja rozjemcza.IVDla wyczerpania całości zagadnienia wymaga rozważenia kwestia, jaki organ jest właściwy do rozpoznania odszkodowawczych roszczeń pracownika przeciwko uspołecznionemu zakładowi pracy z tytułu uszczerbku na zdrowiu, pozostającego w związku z zatrudnieniem, w tym zakładzie, jeżeli zdarzenie wyrządzające szkodę miało miejsce przed wejściem w życie kodeksu pracy, tj. przed dniem 1 stycznia 1975 r. W tym przedmiocie należy odróżnić dwa okresy. Pierwszy z nich, to okres przed wejściem w życie ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 6). Drugi okres dotyczy zdarzeń, mających miejsce w okresie od wejścia w życie ustawy wypadkowej z 1968 r. do 1 stycznia 1975 r. Ad. 1) Zgodnie z art. 124 ustawy o p.z.e. z 1968 r. roszczenia zainteresowanych o wynagrodzenie szkód podlegają załatwieniu w trybie i na zasadach stosowanych przed wejściem w życie ustawy, jeżeli okoliczności uzasadniające te roszczenia powstały przed jej wejściem w życie. Stosownie zatem do art. 24 dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r. (Dz. U. z 1958 r. Nr 23, poz. 97) roszczenia odszkodowawcze pracownika przeciwko uspołecznionemu zakładowi pracy z tytułu uszczerbku na zdrowiu, wywołanego zatrudnieniem w tym zakładzie, bez względu na to, czy był on chorobą zawodową, czy też wypadkiem przy pracy, rozpatrywane były przez sądy powszechne. Ani kodeks pracy, ani ustawa wypadkowa z 1975 r. nie uchyliły art. 124 ustawy o p.z.e. z 1968 r. Tym samym więc dla dochodzenia wspomnianych roszczeń odszkodowawczych, powstałych w warunkach określonych w tym przepisie, właściwe są nadal sądy powszechne, choćby nawet żądanie pracownika zgłoszone zostało po dniu wejścia w życie kodeksu pracy.Dotyczy to również zgłoszonych na podstawie art. 907 § 2 k.c. roszczeń pracownika o zmianę wysokości lub czasu trwania renty, wynikającej z okoliczności powstałych przed wejściem w życie ustawy wypadkowej z 1968 r., a ustalonej w umowie stron lub prawomocnym orzeczeniem sądowym.Ad 2) Jeżeli zdarzenie wyrządzające szkodę miało miejsce w okresie od daty wejścia w życie ustawy wypadkowej z 1968 r. do dnia 1 stycznia 1975 r., a uszczerbek na zdrowiu wywołany tym zdarzeniem nie miał charakteru wypadku przy pracy lub choroby zawodowej, to odróżnić należy trzy warianty:1) Sprawa została wszczęta przed wejściem w życie kodeksu pracy (przed 1 stycznia 1975 r.) przed sądem i przed tą datą została prawomocnie zakończona. Jak wykazano uprzednio, działające przed wejściem w życie kodeksu pracy komisje rozjemcze nie były właściwe do rozpoznania roszczeń odszkodowawczych pracownika przeciwko zakładowi pracy, jeżeli podstawę prawnomaterialną dochodzenia tych roszczeń stanowiły przepisy prawa cywilnego, natomiast organem właściwym do rozpoznania takich roszczeń był sąd powszechny. Tym samym więc sprawa została prawomocnie rozstrzygnięta przez właściwy organ.2) Sprawa została wszczęta po wejściu w życie ustawy wypadkowej z 1968 r., ale przed dniem 1 stycznia 1975 r. nie została prawomocnie zakończona. Jeśli orzeczenie sądu pierwszej instancji (rejonowego lub wojewódzkiego) zostało uchylone przez sąd drugiej instancji lub przez Sąd Najwyższy po dniu 1 stycznia 1975 r., to zgodnie z § 4 art. 90 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 39, poz. 231) dalsze postępowanie toczyć się będzie przed okręgowym sądem pracy i ubezpieczeń społecznych. Od dnia 1 stycznia 1975 r. sprawy o odszkodowanie z tytułu uszczerbku na zdrowiu wywołanego warunkami pracy należy traktować jako sprawy ze stosunku pracy w rozumieniu § 1 art. 90 ustawy o sądach pracy, podlegające reżimowi przewidzianemu w § 4 art. 90.3) Sprawa została wszczęta po dniu 1 stycznia 1975 r., jakkolwiek zdarzenie wywołujące szkodę nastąpiło w okresie od wejścia w życie ustawy wypadkowej z 1968 r. do dnia 1 stycznia 1975 r. Organem właściwym do rozpoznania takiej sprawy jest zgodnie z art. 248 § 1 k.p. komisja rozjemcza.Z przytoczonych względów orzeczono jak w sentencji uchwały.