IV SA/Po 342/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Grossmann Sędziowie WSA Ewa Kręcichwost-Durchowska WSA Donata Starosta (spr.) Protokolant st. sekr. sąd. Krystyna Pietrowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 05 lipca 2012 r. sprawy ze skargi H. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] grudnia [...] r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję Wnioskiem z dnia [...] listopada 2011 r. H. N. zwróciła się do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Ch. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad mężem, R. N. Do wniosku została załączona m.in. kserokopia orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia [...] lipca 2006 r. zaliczającego męża wnioskodawczyni do znacznego stopnia niepełnosprawności ze wskazaniem, że orzeczony stopień niepełnosprawności ma charakter trwały i orzeczenie wydaje się na stałe. Decyzją z dnia [...] listopada 2011 r. nr [...] Wójt Gminy Ch., działając na podstawie art. 17 ust. 1, art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a, art. 20 ust. 3 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 z późn. zm.; dalej jako ustawa o świadczeniach rodzinnych) odmówił przyznania wnioskowanego uprawnienia. Uzasadniając napisał, że wnioskodawczyni jest żoną osoby wymagającej opieki, zatem osoba wymagająca opieki nie spełnia przesłanek określonych w ustawie o świadczeniach rodzinnych. Wójt przytoczył tekst przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy, zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba, że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W odwołaniu od opisanej decyzji wnioskodawczyni napisała, że mąż wymaga stałej obecności i opieki strony. Jest jedyną osobą która może sprawować opiekę nad mężem. Decyzją z dnia [...] grudnia 2011 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P., działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071, z późn. zm., dalej jako kpa) utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu SKO wskazało, że z dniem [...] października 2011 r. weszła w życie ustawa z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2011, Nr 205, poz. 1212), która zmieniała między innymi przepisy dotyczące świadczenia pielęgnacyjnego. Zgodnie z art. 3 ustawy zmieniającej, sprawy o świadczenia rodzinne, do których prawo powstało przed dniem wejścia jej w życie, podlegają rozpatrzeniu na zasadach i w trybie określonym w przepisach dotychczasowych. Kolegium wskazało, że wniosek został złożony w dniu 07 listopada 2011 r. zatem zastosowanie maja przepisy znowelizowane. Kolegium przytoczyło tekst art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, opisujący komu przysługuje świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej i wskazało na ust. 5 pkt. 2 lit. a tegoż artykułu, zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Kolegium podkreśliło, że po zmianie, z dniem 14 października 2011 r. ustawy o świadczeniach rodzinnych, pozostawanie w związku małżeńskim jest okolicznością uniemożliwiającą przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na osobę w nim pozostającą, która wymaga opieki, w sytuacji kiedy współmałżonek nie jest zaliczony do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w odniesieniu do osoby pozostającej w związku małżeńskim jest możliwe w sytuacji, gdy drugi ze współmałżonków również legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co uniemożliwia zapewnienie właściwej opieki. Z akt sprawy wynika przy tym, że mąż wnioskodawczyni jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności w rozumieniu art. 17 ust. 1 w zw. z art. 3 pkt 21 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Nie ma również wątpliwości co do tego, że opiekę nad nim sprawuje wnioskodawczyni, co uniemożliwia jej podjęcie zatrudnienia. Na opisaną decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu złożyła wnioskodawczyni. Oceniła, że przywołane przez Kolegium przepisy dyskryminują współmałżonków, na których ciąży przecież obowiązek utrzymywania i opieki drugiego małżonka. Skarżąca podkreśliła, że jest jedyną osobą mogącą taką opiekę sprawować, ponieważ ich dzieci uczą się lub pracują. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie. Kolegium przyznało, że do czasu wejścia w życie ustawy zmieniającej uznawało prawo małżonka do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego na współmałżonka, jednak dokonana zmiana przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych nie pozwala pomijać jego nowej treści. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Kolegium prawidłowo uznało, że przy rozpoznawaniu wniosku należy wziąć pod uwagę zmienione przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych – w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2011, Nr 205, poz. 1212). Ponieważ jednak wykładnia wcześniejszych przepisów a zwłaszcza argumentacja na rzecz stosowania takiej wykładni ma znaczenie wobec zmienionych przepisów, sąd pokrótce przytoczy wcześniejszy pogląd orzecznictwa. Przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym do dnia 13 października 2011 r. stanowił, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki "pozostaje w związku małżeńskim". Ustawą zmieniającą przepis ten doprecyzowano w ten sposób, że w stanie prawnym obowiązującym od dnia 14 października 2011 r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki "pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności". Zgodnie z wcześniejszym brzmieniem art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługiwało osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59, z późn. zm.), ciążył obowiązek alimentacyjny, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Powyższa regulacja została opatrzona zastrzeżeniem, że osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki, o której mowa w ust. 1 (art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych). Świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, gdy zachodzi jedna z przyczyn określonych w art. 17 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych a w szczególności, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu sprzed nowelizacji). W ówcześnie obowiązującym stanie prawnym w orzecznictwie sądów administracyjnych dominowało stanowisko w myśl którego konieczna jest prokonstytucyjna wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, która prowadzi do wniosku, że przewidziane w tym przepisie wyłączenie uprawnienia do świadczenie pielęgnacyjnego nie znajduje zastosowania w przypadku złożenia wniosku o przyznanie takiego świadczenia przez współmałżonka na drugiego z małżonków, jak również w przypadku złożenia wniosku przez osobę należącą do kręgu osób wskazanych w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych (zob. m.in. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 20.04.2010 r., I OSK 115/10; z 26.03.2010 r., I OSK 1699/09; z 17.12.2009 r., I OSK 722/09; z 07.12.2009 r., II OSK 723/09; a także wyroki wojewódzkich sądów administracyjnych: z 16.02.2012 r., III SA/Gd 42/12; z 07.02.2012 r., IV SA/Wr 793/11; z 02.02.2012 r., II SA/Ol 1024/11; z 08.08.2011 r., II SA/Rz 40/11; z 08.09.2011 r., IV SA/Po 368/11; z 08.06.2011 r., IV SA/Po 317/11; z 04.08.2009 r.; I SA/Wa 7/09 - wszystkie orzeczenia dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych dostępnej na stronie internetowej Naczelnego Sądu Administracyjnego, dalej CBOSA). Zgodnie z tym stanowiskiem okoliczność, że osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne sprawuje opiekę nad własnym małżonkiem nie może stanowić podstawy do odmowy przyznania tego świadczenia. Trafnie wskazywano na konieczność przypisywania w takim przypadku pierwszeństwa wykładni celowościowej i systemowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, przed jego wykładnią językową. Wnikliwa argumentacja na rzecz dopuszczalności i celowości stosowania takiej wykładni - służącej niewątpliwie ochronie wartości konstytucyjnych, do jakich art. 18 Konstytucji RP zalicza małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny, rodzinę, macierzyństwo i rodzicielstwo, a także zgodnej z orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego (zwłaszcza wyrok TK z 18.07.2008 r., P 27/07, OTK-A 2008, nr 6 poz. 107 oraz postanowienie TK z 01.06.2010 r., P 38/09, OTK-A 2010, nr 5, poz. 53). Referowane stanowisko ukształtowało się na gruncie przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu sprzed zmiany dokonanej ustawą z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2011, Nr 205, poz. 1212) . Sąd stwierdza jednak, że również znowelizowanej treści art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych nie można odczytywać w oderwaniu od wymogu stosowania wykładni zapewniającej zgodność regulacji ustawowej z zasadami konstytucyjnymi, dostatecznie opisanymi w orzecznictwie TK - z analogicznych, jak dotychczas, względów (por. wyrok WSA w Olsztynie z 02.02.2012 r., II SA/Ol 1024/11, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 25 kwietnia 2012 r. sygn. akt IV SA/Po 198/12, CBOSA). Dlatego również przy zmienionym stanie prawnym organy powinny stosować prokonstytucyjną wykładnię przepisów prawa. W świetle wyżej opisanej prokonstytucyjnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych sąd stwierdza że organy administracji wadliwie przyjęły, że pozostawanie w związku małżeńskim jest okolicznością uniemożliwiającą przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na osobę w nim pozostającą, która wymaga opieki, w sytuacji kiedy współmałżonek nie jest zaliczony do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zaskarżona decyzja SKO została wydana z naruszeniem prawa materialnego - art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Wobec powyższego sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. Nr 270, dalej p.p.s.a.) orzekł jak w sentencji wyroku. Sąd nie orzekł w przedmiocie wykonania zaskarżonej decyzji (art. 152 p.p.s.a.), ponieważ nie posiada ona - jako decyzja odmowna - przymiotu wykonalności. Ponownie rozpoznając sprawę Kolegium uwzględni wykładnię przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych przyjętą przez sąd w niniejszym wyroku oraz przeprowadzi postępowanie wyjaśniające co do wszystkich przesłanek, od których ustawodawca uzależnił prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, przy czym Sąd zaznacza ,że postępowanie dowodowe w znacznej części zostało już przeprowadzone przez organ I instancji. MZ