II OZ 1102/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Elżbieta Kremer po rozpoznaniu w dniu 17 listopada 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Stowarzyszenia [...] na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 października 2015 r., sygn. akt IV SA/Wa 2011/15 o odmowie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Stowarzyszenia [...] na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia [...] kwietnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia środowiskowych uwarunkowań zgody na realizację przedsięwzięcia postanawia: oddalić zażalenie. Stowarzyszenie [...] (dalej: "stowarzyszenie", "wnioskodawca") wniosło o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Z wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że wnioskodawca jest stowarzyszeniem zwykłym, nie posiada majątku i nie ma rachunku bankowego. Jego działalność opiera się na pracy społecznej członków. Aktualnie stowarzyszenie liczy trzech członków, którzy są zobowiązani do uiszczania składki członkowskiej w wysokości 50 zł miesięcznie. Dziewięciu byłych członków Stowarzyszenia współpracuje z organizacją wyłącznie na zasadach wolontariatu. Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 20 lipca 2015 r., sygn. akt IV SA/Wa 2011/15 odmówił stowarzyszeniu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Pismem z dnia 4 sierpnia 2015 r. stowarzyszenie wniosło sprzeciw od powyższego postanowienia. W uzasadnieniu sprzeciwu podkreśliło, że w 2014 r. na koszty sądowe przeznaczyło 4.817 zł (ok. 50 zł na miesiąc na członka stowarzyszenia), natomiast w 2015 r. - 2000 zł. Jednocześnie podniosło, że ilość członków stowarzyszenia uległa zmniejszeniu (na skutek działań podjętych przeciwko części członków Stowarzyszenia przez kancelarię prawną), a wraz z tym zmniejszyły się środki finansowe na jego działalność. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zaskarżonym postanowieniem odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Sąd wskazał, że brak jest podstaw do przyznania stowarzyszeniu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Od tego postanowienia skarżące Stowarzyszenie złożyło zażalenie. Wskazało na swoją sytuację materialną w związku z prowadzonymi postępowaniami sądowymi i niekorzystnym dla strony orzecznictwem sądowym. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Rozpatrując powyższą sprawę przede wszystkim należy wskazać, że prawo pomocy jest instytucją wyjątkową, a co za tym idzie przesłanki jego przyznania muszą być interpretowane ściśle. Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej: p.p.s.a.) przyznanie prawa pomocy osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej następuje w zakresie częściowym, gdy podmiot ten wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Zwolnienie od kosztów sądowych jest odstępstwem od ogólnej reguły ponoszenia przez strony kosztów postępowania samodzielnie (art. 199 p.p.s.a.), a także zasady powszechnego i równego partycypowania w daninach publicznych, do których zalicza się wszelkie opłaty sądowe, wyrażonej w art. 84 Konstytucji RP. Udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa w sytuacji wystąpienia uzasadnionych powodów do przerzucenia ciężaru dotyczącego danego podmiotu na współobywateli i powinno mieć miejsce tylko w okolicznościach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe ze względu na wyjątkowo trudną sytuację materialną. Przytoczone przez skarżącego okoliczności powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanym wyżej przepisie, przy czym to do sądu kierującego się wskazaniami logicznego rozumowania, doświadczenia życiowego i dostępnej wiedzy, należy ocena, czy takie okoliczności zachodzą. Sąd nie dopatrzył się natomiast zaistnienia w przedmiotowej sprawie okoliczności uzasadniających przyznanie skarżącemu stowarzyszeniu prawa pomocy. Oceniając sytuację materialną strony sąd bada nie tylko jej dochody, ale również czy posiada ona obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych. Należy bowiem pamiętać, że wniosek o przyznanie prawa pomocy nie jest usprawiedliwiony w sytuacji, gdy strona dobrowolnie pozbawia się środków, z których mogłaby pokryć ewentualne koszty postępowania (por. m.in. postanowienia NSA: z 24 czerwca 2008 r., sygn. akt II OZ 650/08; z 5 kwietnia 2011 r., sygn. akt I OZ 224/11; z 11 maja 2011 r., sygn. akt I OZ 322/11; z 17 czerwca 2011 r., sygn. akt I OZ 428/11; z 21 lutego 2012 r., sygn. akt II OZ 76/12; z 1 marca 2012 r., sygn. akt II OZ 123/12, z 28 marca 2012 r., sygn. akt I OZ 198/12 oraz z 17 kwietnia 2012 r., sygn. akt II OZ 252/12). Obowiązkiem podmiotu ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy jest wykazanie faktu podjęcia starań o uzyskanie środków finansowych. Tymczasem stowarzyszenie pobiera od swoich członków symboliczną jak na skalę prowadzonych przez nie postępowań sądowych składkę w wysokości 50 zł, nie przekształciło też stowarzyszenia zwykłego w stowarzyszenie zarejestrowane, które oprócz składek członkowskich mogłoby zwiększać swój majątek z otrzymywanych darowizn, spadków i zapisów. Mogłoby także prowadzić działalność gospodarczą w celu uzyskania środków na działalność statutową. Podejmowane działania są ponadto nieadekwatne do skali i charakteru działalności tego stowarzyszenia, którego jednym z głównych środków aktywności jest reprezentowanie interesu społecznego w postępowaniach sądowych. Nie jest bowiem wystarczającym twierdzenie, że stowarzyszenie nie posiada żadnego majątku i dochodu, a jego działalność opiera się na społecznej działalności członków. Jeżeli działalność stowarzyszenia związana jest z realizacją praw przed sądem, to wiąże się ona także z obowiązkiem uiszczania kosztów postępowania sądowego. Stowarzyszenie powinno więc wziąć pod uwagę swój udział w postępowaniach sądowych i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki (por. postanowienia NSA: z 10 kwietnia 2008 r., sygn. akt II OZ 309/08 oraz z 16 marca 2012 r., sygn. akt II OZ 154/12). Oznacza to, że chociaż stowarzyszenie jest organizacją non profit, to nie zwalnia to automatycznie danego stowarzyszenia od obowiązku zapewnienia środków na swoją działalność (por. m.in. postanowienia NSA: z 10 sierpnia 2011 r., sygn. akt II OZ 665/11; z 21 lutego 2012 r., sygn. akt II OZ 76/12), gdyż przyznanie prawa pomocy w takim przypadku prowadziłoby do niesprawiedliwego uprzywilejowania takich podmiotów względem osób fizycznych. Przerzucanie w ten sposób ciężaru funkcjonowania stowarzyszenia na państwo skutkuje tym, że faktycznie działalność stowarzyszenia staje się finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Tymczasem wydaje się, że skarżące stowarzyszenie opiera swoją szeroką działalność statutową głównie na oczekiwaniu przyznania mu zwolnienia od kosztów sądowych. Realizacja tej działalności powinna być jednak finansowana nakładami jego członków. Dopiero gdyby okazało się, że wszelkie możliwe działania nie pozwoliły na zgromadzenie odpowiedniej kwoty, można ubiegać się o pomoc państwa. Stowarzyszenie, nawet o niewielkiej liczbie członków i o niskich dochodach, musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności, dla której zostało utworzone i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania majątku. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej przewiduje bowiem prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszenia, jednakże nie gwarantuje wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2006 r. sygn. akt II OZ 1433/06). Należy pamiętać, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów. Wymóg ponoszenia kosztów sądowych nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Należy także zauważyć, że w przypadku uwzględnienia skargi, skarżącemu przysługuje od organu zwrot kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw na podstawie art. 200 p.p.s.a. Za uwzględnieniem wniosku nie przemawia także ostatecznie stanowisko orzecznictwa, zgodnie z którym, jeżeli przy rozpatrywaniu sprawy toczącej się z uprzedniego wniosku o przyznanie pomocy prawnej, zakończonej postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie dopatrzono się zaistnienia przesłanek implikujących jego uwzględnienie, to tym bardziej zasadne jest nieuwzględnienie zażalenia i jego oddalenie w kolejnym postępowaniu. W stosunku do skarżącego miało to miejsce wielokrotnie w sprawach zakończonych oddaleniem przez NSA zażalenia na postanowienia odmawiające przyznania mu prawa pomocy (m.in. postanowieniami z dnia 9 grudnia 2013 r., sygn. akt II OZ 1147/13, z 20 listopada 2013 r., sygn. akt II OZ 1021/13, z 25 października 2013 r., sygn. akt II OZ 922/13). Jakkolwiek sąd ocenia okoliczności sprawy każdorazowo w sposób autonomiczny, należy zauważyć, że sytuacja majątkowa stowarzyszenia nie zmieniła się w sposób zasadniczy, więc przyznanie prawa pomocy nie byłoby uzasadnione. Oceny tej nie zmienia fakt ponoszenia przez członków stowarzyszenia większych nakładów finansowych oraz uczestnictwa w wielu postępowaniach, gdyż podejmowane środki nadal nie są adekwatne do charakteru i skali działalności stowarzyszenia i nie przemawiają za jego uprzywilejowanym traktowaniem. W przedstawionych okolicznościach brak jest więc podstaw do przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Z powyższych względów, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a.