I SA/Bd 478/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Sędzia WSA Halina Adamczewska-Wasilewicz po rozpoznaniu w dniu 19 listopada 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku R. T. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi R. T. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia [...]., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za październik, listopad i grudzień 2010r. postanowił: odmówić przyznania prawa pomocy W dniu 20 sierpnia 2014r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wpłynął na urzędowym formularzu wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych (k. 36-39 akt sądowych). W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawca podał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z żoną oraz dwójką małoletnich dzieci, którego miesięczny dochód stanowi kwota 2.591,93 zł. Skarżący oświadczył, że nie posiada oszczędności, papierów wartościowych, przedmiotów wartościowych oraz nieruchomości. Oświadczył, że koszty utrzymania domu i rodziny (w tym opłata za przedszkole, wyżywienie, środki czystości i higieny, itp.) wynoszą 3.000 zł. Zarządzeniem z dnia 22 sierpnia 2014r. referendarz sądowy wezwał pełnomocnika skarżącego do złożenia dodatkowych informacji dotyczących sytuacji majątkowej i finansowej wnioskodawcy oraz osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. W odpowiedzi pełnomocnik wniósł o przedłużenie terminu do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zarządzeniem z dnia 17 września 2014r. referendarz sądowy przedłużył termin do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy o 10 dni licząc od dnia doręczenia zarządzenia. W dniu 13 października 2014r. wpłynęło pismo pełnomocnika strony skarżącej (k. 50 akt sądowych), który wyjaśnił, że skarżący nie jest w stanie udokumentować kosztów bieżącego utrzymania, gdyż nie gromadzi takiej dokumentacji. Wskazał, że precyzyjnie może podać wysokość opłaty za mieszkanie użyczone przez rodziców, które wynosi 320 zł miesięcznie. Pozostałe comiesięczne wydatki to: telefon i Internet - 200 zł, gaz - 40 zł, prąd - 70 zł, opłaty za przedszkole - 200 zł, dodatkowe zajęcia sportowe dzieci - 100 zł, obiady 50-70 zł, dodatkowe opłaty w szkole - 15 zł. Ponadto pełnomocnik skarżącego wskazał, że wnioskodawca na wyżywienie wydaje ok. 30-50 zł dziennie. Pełnomocnik skarżącego oświadczył, że wnioskodawca nie korzysta z pomocy opieki społecznej. Wskazał również, że z majątku skarżącego prowadzona jest egzekucja przez Naczelnika Trzeciego Urzędu Skarbowego w B.. Do pisma załączono: zeznania podatkowe skarżącego za lata 2012-2013 (k. 51-58 akt sądowych), z których wynika, że za 2012r. z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej wykazał stratę w kwocie [...] zł (przychód [...] zł), natomiast za 2013r. uzyskał dochód w kwocie [...] zł (przychód [...] zł); deklaracje VAT-7 (k. 59-69 akt sądowych), podsumowanie księgi przychodów i rozchodów za okres od stycznia do lipca 2014r. (k. 70 akt sądowych), z której wynika, że za powyższy okres z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej skarżący osiągnął dochód w kwocie [...] zł (przychód [...] zł) oraz zaświadczenie o zatrudnieniu i wynagrodzeniu żony wnioskodawcy (k. 75 akt sądowych), z którego wynika, iż z tytułu umowy o pracę uzyskuje wynagrodzenie w kwocie 840 zł brutto. Postanowieniem z dnia 21 października 2014r. referendarz sądowy odmówił stronie przyznania prawa pomocy. We wniesionym sprzeciwie skarżący podał, że załączył do akt sprawy wszystkie dokumenty obrazujące jego sytuację finansową, jakie posiadał. Dodał, że nie planował wydatków związanych z kosztami postępowań, albowiem nie wiedział, że takowe zostaną wszczęte. Jak zaznaczył, sam nie był inicjatorem postępowania podatkowego. Skarżący zauważył również, że całość uzyskiwanych dochodów przeznacza na zaspokojenie podstawowych, niezbędnych potrzeb jego i rodziny, przez co nie mógł zgromadzić rezerw finansowych na potrzeby ewentualnego postępowania sądowego. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 p.p.s.a., w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym. Pismem z dnia 4 listopada 2014r. strona wniosła sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 21 października 2014r., który nie został odrzucony przez Sąd, a zatem powyższe postanowienie utraciło moc. W świetle art. 199 p.p.s.a. zasadą jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątkiem od tej zasady jest instytucja prawa pomocy. Na podstawie art. 245 § 1 i 3 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Intencją wprowadzenia przepisów dotyczących prawa pomocy było stworzenie możliwości dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które znajdując się w trudnej sytuacji finansowej nie mogą uiścić kosztów sądowych. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od ogólnej zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów sądowych. Jej wyjątkowy charakter powoduje, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom, których środki są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko potrzeby egzystencjalnie niezbędne (por. postanowienie NSA z dnia 19 października 2005r., sygn. akt I GZ 107/05 – dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl), a zatem osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jak wskazuje się w orzecznictwie, przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 10 maja 2005r., sygn. akt II OZ 318/05 (dostępne j.w.) wskazał, że prawo pomocy przyznawane jest osobom, które pomimo starań i przy największym możliwym wysiłku nie mogą ponieść kosztów postępowania, ponieważ ich dochód jest wybitnie niski lub też nie osiągają żadnego dochodu. Nie każdy więc wydatek, który subiektywnie przez stronę jest postrzegany jako dolegliwy finansowo oznacza, że ponoszony jest jako uszczerbek w utrzymaniu koniecznym skarżącego i jego rodziny. Należy również zauważyć, że wykładnia określenia "gdy wykaże" użytego w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. oznacza, iż to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 9 lipca 2009r., sygn. akt I OZ 713/09 – dostępne j.w.). W związku z powyższym, rozstrzygnięcie Sądu w kwestii przyznania bądź odmowy przyznania prawa pomocy zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane w trakcie postępowania. Dopełnieniem powyższych przepisów jest art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym, wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenie strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Ponadto, zgodnie z art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Przenosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy, w pierwszej kolejności należy wskazać, że na obecnym etapie skarżący jest zobowiązany do zapłaty wpisu sądowego od skargi w kwocie 5.469 zł. W złożonym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy (PPF) skarżący wykazał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z żoną oraz dwójką małoletnich dzieci, którego miesięczny dochód stanowi kwota 2.591,93 zł. Składa się na niego wynagrodzenie żony z tytułu umowy o pracę w wysokości 840 zł oraz dochód z działalności gospodarczej skarżącego średnio 1.741,93 zł. Skarżący oświadczył także, że nie posiada oszczędności, papierów wartościowych, przedmiotów wartościowych oraz nieruchomości, a koszty utrzymania domu i rodziny (w tym opłata za przedszkole, wyżywienie, środki czystości i higieny, itp.) wynoszą 3.000 zł. Dodatkowo wskazał, że utrzymuje się przy finansowej pomocy rodziny. Z przedłożonych do akt sprawy, na wezwanie referendarza sądowego, deklaracji VAT-7 oraz zeznań podatkowych wynika, że skarżący za 2012r. wykazał stratę w kwocie 13.102,88 zł (przychód [...] zł - k. 51-54 akt sądowych), natomiast za 2013r. uzyskał dochód w kwocie 7.102,53 zł (przychód [...] zł – k. 55-58 akt sądowych). Z podsumowania księgi przychodów i rozchodów (k. 70 akt sądowych) wynika natomiast, że skarżący - w okresie od stycznia do lipca 2014r. - uzyskał dochód 17.984,55 zł (przychód [...] zł). Ponadto skarżący, w piśmie z dnia 10 października 2014r. (k. 50 akt sądowych) podał, że nie jest w stanie udokumentować bieżących wydatków związanych z utrzymaniem siebie i rodziny, ponieważ nie gromadzi takiej dokumentacji. Sprecyzował jednakże, że wysokość opłaty za mieszkanie, które zostało użyczone przez rodziców, wynosi 320 zł miesięcznie. Pozostałe comiesięczne wydatki to: telefon i Internet - 200 zł, gaz - 40 zł, prąd - 70 zł, opłaty za przedszkole - 200 zł, dodatkowe zajęcia sportowe dzieci - 100 zł, obiady 50-70 zł, dodatkowe opłaty w szkole - 15 zł. Ponadto wskazał, że na wyżywienie wydaje ok. 30-50 zł dziennie. Pełnomocnik skarżącego oświadczył również, iż wnioskodawca nie korzysta z pomocy opieki społecznej oraz, że prowadzone jest względem jego majątku postępowanie egzekucyjne. W ocenie Sądu, nie można zgodzić się ze stanowiskiem skarżącego, że wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Sąd za nierzetelne uznał oświadczenia złożone przez stronę w trakcie niniejszego postępowania. Przede wszystkim zauważyć należy, że skarżący prowadzi działalność gospodarczą osiągając przychód powyżej [...] złotych, o czym świadczą przedłożone zeznania i deklaracje. Bez znaczenia pozostaje, w ocenie Sądu, wykazana w 2012r. strata czy też niewielki dochód w roku 2013. Zauważyć bowiem należy, że o potencjale do gromadzenia środków finansowych osób prowadzących działalność gospodarczą, a tym samym o dostępności środków finansowych pozwalających na pokrycie kosztów sądowych, decydują przede wszystkim uzyskiwane przychody z tytułu świadczonych usług bądź sprzedawanych towarów, a nie dochody (bądź strata) będące wynikiem różnicy pomiędzy przychodami a kosztami działalności, która z kolei jest skutkiem decyzji gospodarczych podejmowanych przez prowadzącego działalność gospodarczą (por. postanowienie NSA z dnia 17 października 2011r., sygn. akt II FZ 542/11, LEX 987763). Fakt ponoszenia kosztów działalności gospodarczej jest związany z istotą aktywności gospodarczej nastawionej na zysk, nie ma zatem podstaw do przerzucania konieczności ponoszenia kosztów sądowych na Skarb Państwa tylko z tego powodu, że koszty działalności są wysokie. Zauważyć bowiem należy, że koszty uzyskania przychodu powiększane są np. przez odpisy amortyzacyjne, co z kolei powoduje niższy dochód podlegający opodatkowaniu podatkiem dochodowym. Nie oznacza to jednak, że środki finansowe z działalności gospodarczej są równe temu dochodowi. Oczywiście działalność gospodarcza może przynosić niskie dochody czy nawet stratę podatkową, co jednak nie jest równoznaczne z brakiem uzyskiwania w ogóle realnego dochodu – środków finansowych. Wykazywanie przy dużych obrotach (milionowych) równocześnie wysokich kosztów uzyskania przychodów nie przesądza jeszcze, że podatnik nie dysponuje żadnymi środkami pieniężnymi. Odróżnić bowiem należy dochód podatkowy od faktycznego dochodu osiąganego z działalności gospodarczej będącego w dyspozycji podatnika. Stąd pomijanie całkowicie wielkości obrotów/przychodów i dokonywanie oceny sytuacji materialnej skarżącego wyłącznie poprzez pryzmat dochodu ustalonego na użytek podatku dochodowego, jest nieuprawnione. Ponadto wniosek skarżącego, pomimo wezwania przez referendarza, a nawet przedłużenia terminu do jego uzupełnienia, obarczony jest istotnymi lukami. Podnieść należy, że skarżący został wezwany zarządzeniem z dnia 22 sierpnia 2014r. do przedłożenia stosownych dokumentów mających obrazować sytuację materialną jego oraz jego rodziny (k. 41 akt sądowych). Prawdą jest, że strona skarżąca udzieliła odpowiedzi załączając ww. dowody, wskazując jednocześnie, iż nie gromadzi dowodów na poparcie wydatków związanych z utrzymaniem. Jednakże skarżący wzywany był o szereg innych informacji i dokumentów, w kwestii których się nie wypowiedział. Nie przedłożył bowiem zeznań podatkowych żony za ostatnie dwa lata kalendarzowe (pkt 1), żadnych wyciągów i wykazów z posiadanych rachunków bankowych (w tym osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym – pkt 2), nie wyjaśnił czy posiada samochody lub inne pojazdy (pkt 9), nie przedłożył żadnych dokumentów świadczących o prowadzonej egzekucji (pkt 10), poprzestając na lakonicznym stwierdzeniu, że z jego majątku prowadzona jest egzekucja przez Naczelnika Trzeciego Urzędu Skarbowego w B.. Ze złożonego formularza PPF wynika wprawdzie, że skarżący korzysta z pomocy rodziny, jednakże nie udzielił odpowiedzi na wezwanie referendarza, w jakiej wysokości jest ta pomoc udzielana (pkt 8). W konsekwencji powyższego, Sąd stwierdza, że ze złożonych w trakcie postępowania dokumentów nie można jednoznacznie stwierdzić, jaki jest stan finansowy i majątkowy skarżącego. W ocenie Sądu, nie przedstawił on bowiem w trakcie postępowania rzetelnych informacji dotyczących swojej sytuacji. Dokumenty, o które skarżący był wzywany, np. wyciągi z rachunków bankowych były istotne dla oceny jego sytuacji materialnej. Na podstawie analizy rachunków bankowych można bowiem ustalić zarówno wysokość uzyskiwanych wpływów, wartość posiadanych środków pieniężnych jak i strukturę wydatków wnioskodawcy. Na ocenę sytuacji majątkowej wnioskodawcy ma bowiem wpływ nie tylko wysokość uzyskiwanych dochodów, ale również wysokość i rodzaj ponoszonych wydatków. Informacje te mają istotny wpływ na ustalenie podstaw do przyznania prawa pomocy. Zauważyć należy, że strona występująca na drogę postępowania sądowego powinna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku (por. postanowienia NSA z dnia 28 września 2011r., sygn. akt I FZ 221/11, LEX nr 948887; z dnia 27 września 2011r., sygn. akt II GZ 427/11, LEX nr 1151759; z dnia 18 października 2011r., sygn. akt II FZ 569/11, LEX nr 984607; z dnia 25 października 2011r., sygn. akt II GZ 473/11, LEX nr 984650; z dnia 16 grudnia 2011r., sygn. akt I FZ 479/11 LEX, nr 1148689). To na wnioskodawcy ciąży obowiązek rzetelnego współdziałania z sądem w zakresie gromadzenia dowodów źródłowych i wyjaśnienia wszystkich okoliczności w celu ustalenia jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Brak tej współpracy przez niedostarczenie dokumentów bądź składanie niepełnych lub sprzecznych oświadczeń musi mieć wpływ na dokonywaną przez sąd ocenę wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienia NSA z dnia 12 kwietnia 2011 r., sygn. akt II GZ 165/11, LEX nr 786130; z dnia 13 stycznia 2011 r., sygn. akt I GZ 455/10, LEX nr 711445). Tak więc, w sytuacji, gdy strona uchyla się od przedstawienia rzetelnych informacji, w sposób wybiórczy bądź ze sobą sprzeczny przedstawia okoliczności związane z sytuacją materialną i rodzinną, akcentując przy tym te z nich, które mogłyby świadczyć o jej trudnej sytuacji, to powinna liczyć się z tym, że sąd nie będzie miał podstaw do przyznania jej prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 16 grudnia 2010 r., sygn. akt II FZ 607/10, LEX nr 742666). Podkreślić należy, że strona powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. W przypadku, gdy zachodzą poważne wątpliwości, co do wiarygodności złożonych przez stronę oświadczeń, to wnioskującemu powinno zależeć na ich obaleniu. Sąd nie jest zaś zobowiązany do prowadzenia postępowania mającego na celu ustalenie sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej skarżącego w sytuacji, gdy dane umożliwiające ocenę tego stanu nie są pełne, mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy. Wątpliwości tych, które pojawiły się już na etapie postanowienia referendarza sądowego z dnia 21 października 2014r. nie rozwiało lakoniczne uzasadnienie sprzeciwu. Skarżący nie wykazał na tym etapie również żadnej inicjatywy w przedstawieniu nowych, dodatkowych dokumentów mogących przekonać Sąd o zasadności złożonego wniosku. W konsekwencji powyższego należy stwierdzić, że w przedmiotowej sprawie skarżący w trakcie całego postępowania nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 260 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji postanowienia.