II SA/Gd 156/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Mariola Jaroszewska po rozpoznaniu w dniu 9 czerwca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku Stowarzyszenia A w G o przyznanie prawa pomocy w sprawie z jego skargi na uchwałę Rady Miasta z dnia 31 października 2013 r., Nr XLV/989/13 w przedmiocie przystąpienia do sporządzenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego postanawia: odmówić A w G. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie z kosztów sądowych. Wnioskiem z 10 kwietnia 2014 r. A. zwróciło się o zwolnienie od kosztów sądowych. Uzasadniając swój wniosek napisało, że zrzesza mieszkańców o niskich dochodach, głównie emerytów i rencistów. Z wniosku wynika, że stowarzyszenie nie posiada żadnych rachunków bankowych, a więc również żadnych środków pieniężnych zgromadzonych na tych rachunkach. Referendarz sądowy wezwaniem z dnia 17 kwietnia 2014 r. zwrócił się do wnioskodawcy o podanie - w terminie 7 dni - czy w celu realizacji celów określonych w § 2 i 3 regulaminu działalności – pobierane są składki członkowskie, jeśli tak to w jakiej wysokości od każdego członka w skali miesiąca. Jeśli zaś składki nie są pobierane – do wyjaśnienia z jakich przyczyn stowarzyszenie ich nie pobiera a także z jakich środków realizuje cele określone w § 3 lit. "a" – "k" regulaminu. A. poinformowało, że dla realizacji celów regulaminowych nie pobiera żadnych składek członkowskich, nie posiada jeszcze budżetu. Składki nie zostały pobrane z tego powodu, że stowarzyszenie prowadzi działalność od niedawna. Stowarzyszenie zrzesza członków o niskich dochodach. Obecnie niewielkie koszty pokrywane były przez przewodniczącego stowarzyszenia. Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gdańsku postanowieniem z dnia 19 maja 2014 r. odmówił przyznania skarżącemu A. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie z kosztów sądowych. Od postanowienia Referendarza sądowego skarżące stowarzyszenie wniosło sprzeciw, domagając się uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Wskazało, że obecnie nie posiada środków finansowych, zaś w najbliższym czasie zostanie zwołane zebranie członków w sprawie uchwalenia składek na cele statutowe. Podkreśliło również, że składki nie będą za wysokie gdyż w skład stowarzyszenia wchodzą emeryci i renciści. Rozpoznając wniosek Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej "p.p.s.a.", w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym panuje ugruntowany pogląd, że sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego nie jest typowym środkiem odwoławczym. Wniesienie takiego środka należy bowiem traktować jako "niebyłe" orzeczenie referendarza sądowego. Zadaniem sądu jest zatem samodzielne rozpoznanie sprawy "od nowa", a nie w sposób polegający na "ponownym rozpoznaniu" (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 czerwca 2011 r. sygn. akt II FZ 195/11, dostępne w Centralnej Bazy Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Oznacza to, że sprzeciw od postanowienia z dnia 19 maja 2014 r. został wniesiony w terminie i nie zawierał braków formalnych, wobec czego postanowienie utraciło moc. W myśl art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane osobie prawnej lub jednostce organizacyjnej nie posiadającej osobowości prawnej, gdy wnioskodawca wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania braku możliwości poniesienia kosztów postępowania. Osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej powinna wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że podjęła wszelkie niezbędne działania by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2006, s. 504). W niniejszej sprawie skarżące stowarzyszenie nie wykazało, aby podjęło czynności zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Jeżeli działalność stowarzyszenia zakłada udział w postępowaniach administracyjnych i procesach sądowych (§ 3 lit. "i" regulaminu, w aktach sprawy k. 15), to działalność taka wiąże się z obowiązkiem uiszczenia kosztów postępowania sądowego. Z akt sprawy nie wynika, aby stowarzyszenie podjęło działania w celu zgromadzenia dostatecznych środków finansowych ze składek członkowskich na realizację swojej działalności, w zakresie których należało uwzględnić także postępowanie przed sądem administracyjnym w niniejsze sprawie. Należy mieć na uwadze, że skoro stowarzyszenie chce aktywnie realizować cele statutowe, to winno liczyć się ze związaną z tym koniecznością ponoszenia kosztów. Jeśli stowarzyszenie zdecydowało się skorzystać z drogi sądowoadministracyjnej, a jak wynika z treści wezwania do usunięcia naruszenia prawa działanie takie było zaplanowane, winno przeznaczyć środki na pokrycie kosztów sądowych. Zwłaszcza, że działając w formie stowarzyszenia zwykłego posiada przewidziane prawem możliwości pozyskiwania środków finansowych. Racjonalny i rzetelny podmiot winien być świadomy skutków finansowych swoich działań i powinien tak planować polityką finansową, by uwzględniać w swoim budżecie niezbędne wydatki związane z prowadzoną działalnością. Wiadomym jest skarżącemu, że prowadzenie spraw sądowych wiąże się z różnego rodzaju kosztami, w szczególności koniecznością uiszczenia wpisu sądowego. Prawidłowa gospodarka finansami polega na takim, racjonalnym określeniu własnych możliwości, by przynajmniej częściowo ponosić odpowiedzialność za podejmowane działania. Sąd administracyjny oceniając całokształt zebranego w sprawie materiału dowodowego dotyczącego sytuacji majątkowej skarżącego, nie dał w pełni wiary jego oświadczeniom, jakoby znajdował się w sytuacji uniemożliwiającej uiszczenie kosztów postępowania sądowego. Jednocześnie należy zauważyć, że prowadzenie działalności jako organizacja non profit nie jest przesłanką do "faworyzowania" stowarzyszenia w przedmiocie zwolnienia od kosztów sądowych. Fakt, że stowarzyszenie jest organizacją non profit nie zwalnia go od obowiązku zapewnienia środków - chociażby w drodze obowiązkowych składek członkowskich – na prowadzenie działalności statutowej, w zakres której wchodzą również spory sądowe (zob. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 9 czerwca 2006 r., sygn. akt II OZ 317/06; z dnia 6 czerwca 2006 r., sygn. akt II OZ 588/06 w: "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – orzecznictwo" pod red. B. Dautera, str. 438, Warszawa 2007). Strona skarżąca inicjując, a następnie uczestnicząc w postępowaniu sądowoadministracyjnym, powinna przewidzieć możliwość ponoszenia związanych z tym kosztów (zob. też postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 listopada 2007 r., sygn. akt. II OZ 1090/07; z dnia 12 lutego 2008 r., sygn. akt II OZ 80/08, dostępne j.w.). Prawo pomocy, zarówno w zakresie całkowitym jaki i częściowym, jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest bowiem formą dofinansowania strony postępowania z budżetu Państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 stycznia 2012 r., sygn. akt I OZ 1099/11, dostępny j.w.). Jak wynika z regulaminu, celem A. jest działalność na rzecz ładu przestrzennego oraz zrównoważonego rozwoju miasta G. i gmin sąsiednich w interesie lokalnej wspólnoty oraz działania na rzecz dbałości i ochrony walorów architektonicznych i krajobrazowych, środowiska i przyrody, fauny i flory, dziedzictwa kulturowego i zabytków oraz zdrowia i bezpieczeństwa ludzi i mienia. Stowarzyszenie realizuje swoje cele m. in. poprzez branie udziału w toczących się postępowaniach administracyjnych i sądowych, reprezentowanie i udzielanie pomocy prawnej oraz prowadzenie zastępstwa procesowego za pośrednictwem pełnomocników procesowych (§ 3 lit. "h" Regulaminu). Przy tak określonym celu stowarzyszenia członkowie powinni przewidywać, że ich skuteczne działanie będzie generować określone koszty. W szczególności, dostępność do sądu wymaga posiadania środków finansowych na prowadzenie procesów sądowych. Dobrowolne zatem pozbawienie się składek członkowskich w statucie bądź regulaminie prowadzi de facto do uniemożliwienia realizacji zadań stowarzyszenia, bądź też finansowania działalności stowarzyszenia ze środków Skarbu Państwa. To zaś uzasadnia wniosek, że stowarzyszenie w niniejszej sprawie nie wykazało, aby czyniło starania o zabezpieczenie środków na realizację regulaminowych celów w inny sposób niż przez uzyskanie prawa pomocy i tym samym domaga się w istocie przerzucenia kosztów swojej regulaminowej działalności na Skarb Państwa. Taka konkluzja wynika z treści wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz pisma z dnia 11 maja 2014 r., skoro nie została ustalona składka członkowska i nie podjęto żadnych działań w celu zgromadzenia środków finansowych na realizację zadań określonych w regulaminie stowarzyszenia, a nadto skarżące stowarzyszenie nie posiada żadnego majątku i dochodu a więc i środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Zdaniem sądu w sytuacji, gdy stowarzyszenie z jednej strony stawia sobie za cel realizację interesów społecznych, a z drugiej pozbawia się możliwości finansowania tych zadań - nie uzyskuje składek członkowskich, to nieuprawnione jest przenoszenie ciężaru ponoszenia kosztów działalności takiego stowarzyszenia na Skarb Państwa. Przyznanie wnioskowanego prawa pomocy prowadziłoby natomiast do takiej sytuacji. Zasadą jest, że organizacja społeczna powinna prowadzić działalność w oparciu o własne środki finansowe oraz majątek. Odmiennie należałoby oceniać okoliczności, w których stowarzyszenie zakłada sobie pewne cele, jasno i precyzyjnie określa sposób pozyskania środków, z których te cele będą realizowane, ale z przyczyn niezależnych od siebie nie jest w stanie zgromadzić dostatecznej ilości środków na funkcjonowanie (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 20 grudnia 2006 r. sygn. akt II OZ 1433/06; z dnia 25 marca 2010 r., sygn. akt II OZ 252/10, z dnia 14 września 2010 r., sygn. akt. II OZ 853/10; z dnia 9 września 2010 r. sygn. akt II OZ 842/10, dostępne w Internecie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Okoliczność, że członkowie stowarzyszenia są emerytami, rencistami czy zwykłymi mieszkańcami o ubogich dochodach i dotychczas zaniechano obciążania ich finansowo na rzecz stowarzyszenia, nie może być argumentem przemawiającym za przyznanie prawa pomocy obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Strona skarżąca nie podjęła jakichkolwiek kroków na pokrycie, chociażby w części, kosztów inicjowanego postępowania sądowego. Nie wykazała również, że ich zdobycie jest obiektywnie niemożliwe. Tym samym A. nie wykazało, że zostały spełnione przesłanki określone w art. 246 § 2 pkt 2 uzasadniające przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Mając na względzie powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 w związku z art. 260 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji postanowienia.