II SA/Gd 26/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz po rozpoznaniu w dniu 8 sierpnia 2017 r., na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu M. D. od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 5 maja 2017 r., sygn. akt II SA/Gd 26/17 w sprawie ze skargi M. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 17 października 2016 r., nr [...] w przedmiocie nieważności decyzji w sprawie lokalizacji inwestycji celu publicznego postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Wnioskiem z dnia 7 lutego 2017 r., uzupełnionym 12 marca 2017 r., M. D. zwróciła się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od kosztów sądowych. Zgodnie ze złożonym oświadczeniem, wnioskodawczyni prowadzi czteroosobowe gospodarstwo domowe wraz z mężem i dwójką dzieci. Małżonkowie utrzymują się z dochodów z umów o pracę – wedle oświadczenia – w wysokości 2000 zł miesięcznie netto (wnioskodawczyni) oraz 3200 zł miesięcznie netto (jej mąż). Jak napisała wnioskodawczyni, jest ona właścicielką domu o powierzchni około 150 m2, usytuowanego na działce o powierzchni 973 m2, oraz udziału 19/288 w zabudowanym gospodarstwie rolnym o powierzchni 6,38 ha (budynek mieszkalny, chlewnia, stodoła, garaż, budynek gospodarczy, drewutnia, szopa), co do którego toczy się postępowanie o dział spadku. Nie posiada żadnego innego majątku, ani oszczędności. Wnioskodawczyni wyliczyła, że miesięcznie na niezbędne koszty utrzymania siebie i rodziny wydaje około 1500 zł, w tym: ubezpieczenie – 150 zł, OC – 80 zł, energia elektryczna – 150 zł, gaz – 121,50 zł, podatek od nieruchomości – 32 zł, woda – 33,50 zł, wywóz śmieci – 43 zł, ścieki – 100 zł, internet – 55 zł, bilety – dojazd na uczelnię – 150 zł, paliwo – 400 zł, przegląd pojazdów – 15 zł, ogrzewanie – 230 zł. Na wezwanie referendarza wnioskodawczyni nadesłała wyciągi z osobistego konta bankowego, na które wpływają obie pensje małżonków, a także oświadczenie, że posiada dwa samochody osobowe: Ford Escort z 1996 r. i Ford Fiesta z 1998 r., których wartość nie przekracza 1000 zł. Z wyciągów wynika, że wynagrodzenie miesięczne małżonków w kwotach netto wynosi około 3100 zł i 2100 zł (średnio). Postanowieniem z dnia 5 maja 2017 r., wydanym na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 258 § 2 pkt 7 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2017 r., poz. 1369; dalej jako "p.p.s.a.") referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku odmówił przyznania M.D. prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od kosztów sądowych wskazując, że strona nie wykazała, iż nie jest w stanie ponieść tych wydatków bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny. Od postanowienia referendarza sądowego M. D. wniosła sprzeciw, wskazując, że z uwagi na błędy popełniane przez organy administracji w toku prowadzonych postępowań zmuszona będzie wnosić do Sądu kolejne skargi, co wiąże się z uiszczaniem wpisów. W tej sytuacji kwota 200 zł - ustalana każdorazowo dla jednej skargi, zmienia swój wydźwięk. Okoliczności tej nie uwzględniono przy rozpoznaniu wniosku o udzielenie prawa pomocy, dlatego domaga się, aby składane przez nią wnioski zostały rozpatrzone łącznie. Rozpoznając wniesiony sprzeciw Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zawyżył, co następuje: Zgodnie z art. 260 p.p.s.a., w brzmieniu ustalonym ustawą z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658), obowiązującym w sprawach postępowań wszczętych po dniu 15 sierpnia 2015 r., rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza w sprawie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie zmienia albo utrzymuje w mocy. Orzeka przy tym jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. W myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym osobie fizycznej następuje, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zgodnie z żądaniem sformułowanym w punkcie 4. formularza PPF, referendarz rozpoznał wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie z kosztów sądowych. Należało zatem ustalić, czy w sprawie została spełniona ww. przesłanka przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Podkreślić należy, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Zaznaczenia wymaga, że w razie przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywa Skarb Państwa. Udzielenie więc stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (por. M. Niezgódka - Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka - Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym. Komentarz, wyd. Wolters Kluwer business, Warszawa 2011, s. 727). Korzystanie z tej instytucji powinno więc mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami i dotyczyć przyznania pomocy osobom najuboższym, znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym utrwalony jest słuszny pogląd, że przyznanie prawa pomocy ma na celu zapewnienie realizacji konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie ponieść kosztów ze względu na brak odpowiednich środków. Dlatego prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionym (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł, przy czym osoby ubogie to takie, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby życiowe (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z 25 marca 2014 r., sygn. II OZ 280/14 oraz z 12 grudnia 2013 r., sygn. II FZ 1179/13; z 12 grudnia 2013 r., sygn. II FZ 1179/13, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 stycznia 2011 r., sygn. II FZ 733/10 – dostępne jw.). W rozpoznawanej sprawie referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy z tej przyczyny, że majątek strony pozwala na uiszczenie wpisu sądowego ustalonego w niniejszej sprawie (200 zł), zaś wpis ten jest na obecnym etapie jedynym kosztem, jaki strona musi ponieść w związku z zainicjowanym postepowaniem sądowym. Rozpoznając wniosek referendarz dokonał oceny sytuacji materialnej, życiowej, ekonomicznej wnioskodawczyni i jej rodziny na podstawie oświadczeń i informacji zawartych we wniosku, dołączonych za żądanie referendarza dokumentów źródłowych, potwierdzających okoliczności podane we wniosku (a więc wysokości dochodów małżonków), a także w oparciu o ogólną wiedzę i doświadczenie życiowe. Analiza ta wykazała, że wnioskodawczyni i jej mąż uzyskują stałe dochody z umów o pracę i z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych w kwotach miesięcznych netto około – wedle oświadczenia wnioskodawczyni i przedłożonych wyciągów z konta bankowego – 2200 zł miesięcznie netto (wnioskodawczyni, kwota zależna od nadgodzin i premii uznaniowej) oraz 3100 zł miesięcznie netto (jej mąż), co łącznie daje dochód rodziny na poziomie 5300 zł. Stałe koszty utrzymania związane z opłacaniem mediów wnioskodawczyni oceniła na kwotę 1500 zł miesięcznie. Po odliczeniu ww. wydatków małżonkom pozostaje kwota 3800 zł miesięcznie na wyżywienie i inne niezbędne wydatki. Małżonkowie posiadają również majątek w postaci nieruchomości budynkowej i udziału w gospodarstwie rolnym oraz dwóch samochodów, nie wykazują natomiast obciążających ich budżet zobowiązań kredytowych. W ocenie Sądu referendarz sądowy prawidłowo zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy i uznał, że wnioskodawczyni nie wykazała, iż w jej przypadku spełniona została przesłanka udzielenia pomocy we wnioskowanym zakresie. Powyższego zapatrywania nie zmieniają także okoliczności podane w sprzeciwie. Wskazać należy, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej uzależnione jest w pierwszej kolejności od sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych wnioskodawcy oraz osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Pod pojęciem stanu majątkowego należy natomiast rozumieć nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 stycznia 2016 r., sygn. I OZ 37/16; z dnia 11 maja 2012 r., sygn. II FZ 390/12; z dnia 10 marca 2011 r., sygn. I OZ 144/11 - dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Z tego też względu majątek w postaci jakichkolwiek aktywów zawsze rzutuje na ocenę prawa do zwolnienia strony z kosztów sądowych. To od wnioskodawcy bowiem zależy, w jaki sposób gospodaruje swymi aktywami, w tym majątkiem nieruchomym, i czy podejmuje czynności w celu uzyskania z niego dochodów. W świetle powyższego wskazać należy, że wnioskodawczyni wraz z mężem posiadają nie tylko stałe źródła dochodów, lecz także dysponują majątkiem ruchomym (dwa samochody osobowe), nieruchomym (dom o pow. około 150 m2) oraz udziałem w zabudowanym gospodarstwie rolnym, a jednocześnie nie wykazują obciążających ich budżet zobowiązań kredytowych. Aktywa te mogą natomiast przynosić potencjalne pożytki, mogą również służyć jako zabezpieczenie pożyczki lub kredytu (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 stycznia 2005 r., sygn. FZ 478/04, z dnia 29 maja 2013 r., sygn. II OZ 406/13 oraz z dnia 10 lutego 2014 r., sygn. II FZ 51/14, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zgodzić się przy tym należy z poglądem Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażonym w uzasadnieniu postanowienia z dnia 19 listopada 2004 r., sygn. akt FZ 463/04 (niepubl.), że podmiot dysponujący majątkiem, którego wartość wielokrotnie przewyższa wysokość wpisu, nie spełnia przesłanek udzielenia mu prawa pomocy zawartych w art. 246 § 1 p.p.s.a., a z taką sytuacją mamy do czynienia w rozpoznawanej sprawie. Ustalony w niniejszej sprawie wpis wynosi bowiem 200 zł, zaś po odliczeniu stałych kosztów utrzymania do dyspozycji rodziny wnioskodawczyni pozostaje kwota około 3800 zł miesięcznie. Dlatego też zwolnienie wnioskodawczyni z obowiązku ponoszenia kosztów, które na obecnym etapie ograniczają się do kwoty ww. wpisu w wysokości 200 zł, oznaczałoby wzbogacenie majątku strony, co stoi w sprzeczności z celem instytucji prawa pomocy, tj. umożliwieniem dostępu do Sądu osobom w bardzo ciężkiej sytuacji materialnej (por. postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 6 marca 2015 r., sygn. I SA/Kr 1970/14, Baza Orzeczeń LEX nr 1675989). Należy także dodać, że wnioskodawczyni nie wykazała, aby ciążyły na niej takie zobowiązania, które uniemożliwiają jej przeznaczenie pozostałej kwoty dochodów na zabezpieczenie kosztów postępowania sądowego. W szczególności przesłanki przyznania prawa pomocy w niniejszej sprawie nie może stanowić fakt, iż na utrzymaniu małżonków pozostają pełnoletnie dzieci, które nie osiągają własnych dochodów. W tym zakresie podkreślić należy, że zgodnie z art. 87 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2017 r., poz. 682) pełnoletnie dzieci mają obowiązek partycypowania w kosztach wspólnego utrzymania rodziny, zaś wnioskodawczyni nie wykazała, aby w stosunku do któregokolwiek z dzieci istniały przeciwwskazania do podjęcia przez nie pracy. Ponoszenie wydatków na rzecz utrzymania pełnoletnich już dzieci stanowi więc prywatne zobowiązanie finansowe wnioskodawcy, które nie mieści się w kategorii niezbędnych dla utrzymania i tym samym nie może uzasadniać przerzucenia obowiązku ponoszenia kosztów postępowania sądowego wnioskodawcy na Skarb Państwa. W orzecznictwie wskazuje się bowiem, że wszelkie zobowiązania wykraczające poza kategorię niezbędnych dla utrzymania, nie mogą mieć charakteru priorytetowego przed kosztami sądowymi (por. m.in. postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z Warszawie z dnia 13 stycznia 2017 r., sygn. akt V SA/Wa 3193/16 - dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, że referendarz sądowy prawidłowo zbadał sytuację majątkową wnioskodawczyni na dzień złożenia wniosku, zaś analiza ta doprowadziła do właściwych wniosków, że posiada ona majątek, który może posłużyć jako źródło finansowania kosztów tej sprawy sądowoadministracyjnej, które na obecnym etapie wynoszą 200 zł - bez potrzeby przenoszenia tego ciężaru na Skarb Państwa. Odnosząc się natomiast do argumentacji podniesionej w sprzeciwie Sąd stwierdził, że nie zasługuje ona na uwzględnienie. Wskazać bowiem należy, że wielość spraw inicjowanych przez skarżącą nie może stanowić podstawy przyznania jej prawa pomocy (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 395/13 - dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Wszczynając postępowanie sądowe czy administracyjne strona powinna liczyć się z faktem, że wiążą się one z koniecznością ponoszenia określonych kosztów i należy zabezpieczyć środki na ten cel, zaś decydując się na prowadzenie wielu postępowań sądowych należy mieć na względzie, że sytuacja finansowa strony będzie rozpoznawana odrębnie w każdej ze spraw (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 1 lipca 2011 r., sygn. II OZ 546/11, LEX nr 844614). Mając powyższe na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku - na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 260 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.