III SA/Łd 806/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział III w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Szczygielski po rozpoznaniu w dniu 15 lutego 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu Z.B. od postanowienia Starszego Referendarza Sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Łodzi z dnia 11 grudnia 2017 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Z.B. na decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] nr [...] w przedmiocie uchylenia decyzji organu I instancji i ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu realizacji programu rolnośrodowiskowego postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. D.Cz. Z.B. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi skargę na decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] w przedmiocie uchylenia decyzji organu I instancji i ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu realizacji programu rolnośrodowiskowego. Skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. We wniosku skarżący oświadczył, że nie posiada majątku poza nieruchomością rolną o powierzchni 7 ha (grunty rolne około 3,5 ha, nieużytki około 3,5 ha) o wartości 100 000 zł i nie pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z innymi osobami. Zarządzeniem starszego referendarza sądowego z dnia 22 września 2017 r. wnioskodawca został wezwany w terminie 7 dni pod rygorem odmowy przyznania prawa pomocy do złożenia: zaświadczenia z właściwego urzędu gminy o wielkości i dochodowości posiadanego gospodarstwa rolnego; wyciągów i wykazów z posiadanych przez skarżącego rachunków i lokat bankowych z okresu ostatnich trzech miesięcy, w tym rachunku prowadzonego na potrzeby gospodarstwa rolnego, na który wpływają dopłaty bezpośrednie do produkcji rolnej; informacji o otrzymywanych świadczeniach budżetowych, w szczególności zaświadczenia z właściwego oddziału Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa o otrzymywanych przez skarżącego dopłatach bezpośrednich do produkcji rolnej i ewentualnych innych płatnościach za dwa ostatnie lata z tytułu posiadania gospodarstwa rolnego. W odpowiedzi na powyższe wezwanie, doręczone w dniu 1 października 2017 r., skarżący w piśmie z dnia 14 października 2017 r. poinformował, że zaświadczenia z urzędu gminu jeszcze nie otrzymał, choć złożył wniosek. Rachunków i lokat bankowych nie posiada, a dopłaty do produkcji rolnej otrzymuje jego brat, który może przedstawić stosowne dokumenty. Zarządzeniem referendarza sądowego z dnia 27 października 2017 r. skarżący został wezwany w terminie 7 dni pod rygorem odmowy przyznania prawa pomocy do złożenia: zaświadczenia z właściwego urzędu gminy o wielkości i dochodowości posiadanego gospodarstwa rolnego; wyciągów i wykazów z posiadanych przez brata skarżącego – A.B. rachunków i lokat bankowych z okresu ostatnich trzech miesięcy – w tym rachunku prowadzonego na potrzeby gospodarstwa rolnego skarżącego, na który wpływają dopłaty bezpośrednie do produkcji rolnej; informacji o otrzymywanych przez brata skarżącego – A.B. świadczeniach budżetowych – zaświadczenia z właściwego oddziału Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa o otrzymywanych dopłatach bezpośrednich do produkcji rolnej i ewentualnych innych płatnościach za dwa ostatnie lata z tytułu posiadania gospodarstwa rolnego. Wezwanie doręczone zostało skarżącemu w dniu 14 listopada 2017 r., lecz nie zostało wykonane w zakreślonym w zarządzeniu terminie. Postanowieniem z dnia 11 grudnia 2017 r. Starszy Referendarz Sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Łodzi odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W ocenie starszego referendarza sądowego oświadczenie skarżącego, zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy, uznać należało za niewystarczające, jako że zawierało jedynie szczątkowe informacje o stanie majątkowym, sam wniosek zaś uzasadniony został bardzo lakonicznie. Z uwagi na ten fakt zasadne było wezwanie skarżącego do uzupełnienia wniosku o dane, które pozwoliłyby na dokładną ocenę jego realnych możliwości płatniczych. Jednakże skarżący nie przedstawił żądanych informacji, na skutek czego pozbawił referendarza możliwości oceny jej sytuacji majątkowej, co wiąże się z brakiem wykazania podstaw do przyznania prawa pomocy. Brak realizacji obowiązków nałożonych zarządzeniem referendarza sądowego uniemożliwia faktyczną ocenę rzeczywistych możliwości płatniczych wnioskodawcy i ustalenia, czy rzeczywiście nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Starszy referendarz sądowy podkreślił, że strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania. Skarżący, nie przedstawiając informacji pozwalających na rzetelną i obiektywną ocenę jego możliwości płatniczych, nie uczynił zadość tym wymaganiom. W piśmie z dnia 15 grudnia 2017 r. brat skarżącego – A.B. oświadczył, że na załączony do tego pisma rachunek bankowy są przelewane środki z tytułu płatności dla niego i skarżącego, co jednak w 2017 r. nie miało jeszcze miejsca. Innych rachunków w związku z tym oraz lokat nie posiada. To, że na koncie widnieje trochę pieniędzy, nie oznacza, iż nie ma wielu zaległych płatności i przekraczają one znacznie to co jest na koncie. Do pisma z dnia 15 grudnia 2017 r. A.B. załączył: zaświadczenie Kierownika Biura Powiatowego ARiMR w P. z dnia 5 grudnia 2017 r., kserokopię zaświadczenia z dnia 30 października 2017 r., wyciąg z rachunku bankowego za okres od 1 sierpnia do 25 listopada 2017 r., decyzje Kierownika Biura Powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w P. z dnia 4 maja 2016 r., 8 czerwca 2016 r., 18 czerwca 2016 r., 12 lipca 2016 r., 26 kwietnia 2017 r., 27 kwietnia 2017 r., 22 maja 2017 r. i 25 maja 2017 r. W sprzeciwie od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy skarżący podniósł, że jego brat A.B., który jest pełnomocnikiem jego gospodarstwa i wysłał wyjaśnienia, do których był wzywany. Jego brat ponosi wszelkie koszty utrzymania gospodarstwa rolnego w dobrej kulturze rolnej. Dopłaty, które otrzymuje nie zawsze je przewyższają. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2017 r., poz. 1369, ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). Oznacza to, że sąd dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu i wypowiada się o zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia. W niniejszej sprawie skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Wniosek skarżącego dotyczy więc prawa pomocy w zakresie częściowym. Stosownie do przepisu art. 245 § 3 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, o jakim stanowi art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie oraz rodzinie minimum warunków socjalnych, natomiast przez wydatki utrzymania koniecznego należy rozumieć wydatki na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, takie jak żywność, mieszkanie, odzież i niezbędne opłaty (por. postanowienie NSA z 29 stycznia 2008 r., I FZ 437/07). Instytucja prawa pomocy, która ma gwarantować możliwość realizacji prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi wyjątek od sformułowanej w art. 199 p.p.s.a. zasady, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Jak wskazuje się w orzecznictwie i doktrynie, w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Przyznanie prawa pomocy bądź odmowa jego przyznania muszą się przy tym opierać wyłącznie na kryteriach ustawowych określonych w art. 246 p.p.s.a. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe. Sąd nie kieruje się w tym zakresie zasadami słuszności, lecz bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy (por. postanowienie NSA z 27 stycznia 2010 r., II OZ 26/10). Zawarty w art. 246 § 1 p.p.s.a. zwrot "gdy osoba ta wykaże" oznacza natomiast, że to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Wnioskodawca winien zatem wykazać, że występują przesłanki uzasadniające jej udzielenie. To w interesie wnioskodawcy leży przedstawienie stosownej argumentacji, która potwierdzałaby jego niezdolność do pokrycia jakichkolwiek lub pełnych kosztów postępowania, tj. do podania wszystkich tych okoliczności, które wskazywać będą na fakt pozostawania w trudnej sytuacji materialnej. Wniosek powinien być rzetelnie sporządzony, a przedstawione w nim okoliczności powinny odpowiadać prawdzie (por. postanowienie NSA z 17 stycznia 2008 r., II OZ 1400/07). Skarżący we wniosku o przyznanie prawa pomocy zadeklarował brak majątku poza gospodarstwem rolnym o powierzchni 7 ha i wartości 100 000 zł. Z zaświadczeniu z dnia 5 grudnia 2017 r. Kierownik Biura Powiatowego ARiMR w P. wskazał, że na skutek wniosków złożonych w 2015 r. skarżący otrzymał decyzje: w sprawie przyznania płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego w kwocie 19 214,71 zł; w sprawie przyznania płatności dla obszarów z ograniczeniami naturalnymi lub innymi szczególnymi ograniczeniami (ONW) w kwocie 2 933,81 zł; o uchyleniu decyzji dotychczasowej i w sprawie przyznania płatności ekologicznej (PROW 2014-2020) w kwocie 10 539,06 zł; w sprawie przyznania płatności rolno-środowiskowo-klimatycznej (PROW 2014-2020) w kwocie 5 161,04 zł. Na skutek wniosków złożonych w 2016 r. skarżący otrzymał decyzje: w sprawie przyznania płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego w kwocie 17 865,05 zł; w sprawie przyznania płatności dla obszarów z ograniczeniami naturalnymi lub innymi szczególnymi ograniczeniami (ONW) w kwocie 2 636,22 zł; w sprawie przyznania płatności rolno-środowiskowo-klimatycznej (PROW 2014-2020) w kwocie 866,40 zł. Na wniosek złożony w 2017 r. skarżący nie otrzymał jeszcze decyzji. Z kserokopii zaświadczenia z dnia 30 października 2017 r. wynika, że skarżący posiada gospodarstwo rolne o powierzchni 7,0593 ha fizycznych, w tym 4,3568 ha użytków rolnych, 0,7017 ha przeliczeniowych. Decyzją z dnia 4 maja 2016 r. przyznano skarżącemu płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego na 2015 r. w łącznej kwocie 19 083,31 zł oraz kwotę z tytułu zwrotu dyscypliny finansowej w wysokości 131,40 zł. Decyzją z dnia 8 czerwca 2016 r. przyznano skarżącemu płatność dla obszarów z ograniczeniami naturalnymi lub innymi szczególnymi ograniczeniami (ONW) na 2015 r. w łącznej wysokości 2 933,81 zł. Decyzją z dnia 18 czerwca 2016 r. przyznano skarżącemu płatność rolno-środowiskowo-klimatyczną (PROW 2014-2020) w łącznej wysokości 5 161,04 zł. Decyzją z dnia 12 lipca 2016 r. przyznano skarżącemu płatność ekologiczną na 2015 r. w łącznej wysokości 10 539,06 zł. Decyzją z dnia 26 kwietnia 2017 r. przyznano skarżącemu płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego na 2016 r. w łącznej wysokości 17 738,89 zł oraz kwotę z tytułu zwrotu dyscypliny finansowej w wysokości 126,16 zł. Decyzją z dnia 27 kwietnia 2017 r. przyznano skarżącemu płatność dla obszarów z ograniczeniami naturalnymi lub innymi szczególnymi ograniczeniami (ONW) na 2016 r. w łącznej wysokości 2 636,22 zł. Decyzją z dnia 22 maja 2017 r. przyznano skarżącemu płatność ekologiczną w łącznej wysokości 10 624,76 zł. Decyzją z dnia 25 maja 2017 r. przyznano skarżącemu płatność rolno-środowiskowo-klimatyczną (PROW 2014-2020) w łącznej wysokości 866,40 zł. Według wyciągu z rachunku bankowego A.B. na dzień 25 listopada 2017 r. jego saldo było dodatnie i wynosiło 31 197,44 zł. W ocenie sądu, dokumenty załączone do pisma z dnia 15 grudnia 2017 r. nie potwierdzają złej sytuacji materialnej skarżącego i braku możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania. W niniejszej sprawie na obecnym etapie postępowania sądowoadministracyjnego skarżącego obciąża jedynie obowiązek uiszczenia wpisu sądowego od skargi w wysokości 569 zł. Tymczasem skarżący dysponuje majątkiem w postaci gospodarstwa rolnego o wartości 100 000 zł. Z tytułu dopłat oraz zwrotów dyscypliny finansowej otrzymał w 2016 r. 34 914,81 zł, w 2017 r. – 31 992,43 zł. Na rachunku bankowym związanym z prowadzeniem gospodarstwa rolnego skarżącego w dniu 25 listopada 2017 r. znajdowały się środki w wysokości 31 197,44 zł. Środki te wielokrotnie przewyższają wysokość wpisu sądowego od skargi w niniejszej sprawie. W związku z tym należy uznać, że skarżący dysponuje wystarczającymi środkami na poniesienie kosztów postępowania w niniejszej sprawie bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie. Skarżący nie wskazał i nie udokumentował żadnych okoliczności świadczących o tym, że poniesienie kosztów postępowania w niniejszej sprawie może spowodować, iż nie będzie w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych i ponieść niezbędnych wydatków na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych takich jak żywność, mieszkanie, odzież i niezbędne opłaty. Należy podkreślić, że korzystanie z instytucji prawa pomocy powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Celem instytucji prawa pomocy, która w istocie oznacza dofinansowanie strony postępowania przez Skarb Państwa, jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym, przede wszystkim bezrobotnym, samotnym bez źródeł stałego dochodu i bez majątku, a więc znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Przyznanie prawa pomocy powinno więc sprowadzać się do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Poza tego rodzaju wypadkami strony postępowania sądowoadministracyjnego muszą samodzielnie ponieść ciężar uiszczenia kosztów sądowych. Prawo pomocy nie może chronić lub wzbogacać majątku podmiotów prywatnych. Strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli dysponuje jakimkolwiek stałym miesięcznym dochodem lub wolnym od obciążeń majątkiem, który może przynosić potencjalne pożytki, jak również służyć jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu, jeżeli brak jest bieżących środków finansowych na ponoszenie określonych wydatków związanych z postępowaniem. Posiadanie wolnego od obciążeń prawami osób trzecich majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych (por. postanowienia NSA: z 23 lipca 2013 r., II FZ 565/13, z 29 maja 2013 r., II OZ 406/13). W orzecznictwie wskazuje się także, iż zaciągnięcie kredytów bądź innych zobowiązań, a co za tym idzie w konsekwencji obowiązek ich późniejszego zwrotu i spłaty, nie przesądzają automatycznie o zaistnieniu przesłanek przyznania prawa pomocy. Tym samym, występując na drogę postępowania sądowoadministracyjnego, skarżący powinien liczyć się z koniecznością przeznaczenia środków finansowych na koszty postępowania w zainicjowanej przez siebie sprawie i traktować je na równi z innymi należnościami wynikającymi z zaciągniętych zobowiązań prywatnoprawnych (por. np. postanowienie NSA z 25 sierpnia 2015 r., II GZ 387/15). Zobowiązania prywatne nie mogą być uprzywilejowane w stosunku do zobowiązań publicznoprawnych (por. np. postanowienia NSA: z 26 maja 2011 r., I FZ 130/11; z 18 lutego 2010 r., I FZ 447/09 oraz z 6 listopada 2009 r., II OZ 971/09). Środki przeznaczone na działalność gospodarczą również nie mogą mieć pierwszeństwa przed obowiązkiem uiszczania danin publicznoprawnych, w tym ponoszeniem kosztów postępowania sądowoadministracyjnego (por. postanowienia NSA z 17 lutego 2016 r., I GZ 17/16 i I GZ 18/16). W ocenie sądu, starszy referendarz sądowy trafnie uznał, że wniosek skarżącego nie zasługuje na uwzględnienie. Ocena sytuacji majątkowej skarżącego, w następstwie której odmówiono mu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, została przeprowadzona w sposób właściwy, w oparciu o całokształt informacji przez niego wskazanych. Uzasadniając zaskarżone rozstrzygnięcie starszy referendarz sądowy wyjaśnił przyczyny, z powodu których nie uwzględnił żądania skarżącego. Z powyższych względów na podstawie art. 260 § 1, 2 i 3 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. sąd orzekł, jak w postanowieniu. D.Cz.