I SA/Op 392/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie: Przewodniczący: sędzia WSA Anna Wójcik po rozpoznaniu w dniu 13 listopada 2015r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego bądź doradcy podatkowego w sprawie ze skargi P. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 11 czerwca 2015r. Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania ulgi w podatku rolnym z tytułu klęski żywiołowej, postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. W dniu 17 lipca 2015r. do tut. Sądu wpłynęła skarga P. Z. (dalej jako skarżący, strona, wnioskodawca) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 11 czerwca 2015r. w przedmiocie odmowy przyznania ulgi w podatku rolnym z tytułu klęski żywiołowej. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w wysokości 500 zł, zgodnie z § 2 ust. 3 pkt 12 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193), skarżący złożył na formularzu, o którym mowa w art. 252 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. - zwanej dalej p.p.s.a.) wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia z kosztów sądowych w całości oraz ustanowienia radcy prawnego bądź doradcy podatkowego. We wniosku oświadczył, że jako rolnik nie uzyskuje żadnych dochodów oraz że sam prowadzi gospodarstwo domowe. Jego majątek stanowią: stodoła, kurnik, garaż, stajnia z magazynem (o powierzchni odpowiednio: 200 m², 30 m², 60 m² i 160 m²), nieruchomości rolne ("już nieaktualna dzierżawa") o powierzchni 15 i 29 arów, zasoby pieniężne w wysokości 4,20 zł. Dodatkowo wskazał, iż przekazał "w drodze cesji na rzecz KRUS w [...] maszynę rolniczą marki [...] oraz płatności bezpośrednie z lat 2013 i 2014 wraz z płatnościami z cukrowni". Na wezwanie referendarza sądowego skarżący przekazał pismo, w którym oświadczył, że nie korzysta z pomocy społecznej, nie posiada obecnie żadnych kont oraz lokat bankowych, nie ponosi żadnych kosztów utrzymania mieszkania (tym samym nikt nie partycypuje w kosztach jego utrzymania), gdyż takiego nie posiada (w tym względzie wskazał, że budynek, który był kiedyś mieszkaniem, obecnie jest magazynem zbożowym). Postanowieniem z dnia 16 września 2015r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy z tym uzasadnieniem, że skarżący pomimo obowiązku nałożonego pismem z dnia 5 sierpnia 2015r. nie wykazał w sposób niebudzący wątpliwości sytuacji finansowej i majątkowej swojego gospodarstwa domowego. We wniesionym od ww. postanowienia sprzeciwie skarżący wskazał na swoją sytuację materialno - bytową. Wyjaśnił, że jest rolnikiem, który z uwagi na fakt zaprzestania produkcji nie posiada prawa do zasiłku dla bezrobotnych. Z przyczyn losowych został zmuszony do zaprzestania produkcji, albowiem brak zasobów finansowych wyklucza możliwość produkcji rolnej. Ponownie oświadczył, że nie ponosi jakichkolwiek kosztów utrzymania wyjaśniając w tym zakresie, że nie zamieszkuje w budynku mieszkalnym a w związku z tym nie ponosi jakichkolwiek kosztów utrzymania takiego budynku. Nie korzysta z wody, gazu ani prądu. Dodatkowo skarżący wskazał na straty, jakie poniósł w wyniku pożaru, który miał miejsce w 2013r. na pow. 1ha i 2 arów, a także, iż posiada zboże, którego nie jest w stanie sprzedać i którego wartości nie jest w stanie określić. Również nie znana jest mu wartość pamiątkowego zegarka, jaki posiada z okresu pierwszej komunii. Końcowo skarżący wskazał na posiadane względem Gminy [...], ANR w [...] oraz KRUS zaległości. Zarządzeniem tut. Sądu z dnia 12 października 2015r. wezwano skarżącego do przekazania informacji dotyczącej: ilości osób wchodzących w skład gospodarstwa domowego skarżącego, pod adresem [...], [...], faktu zamieszkiwania P. Z. pod ww. adresem, okoliczności odbioru korespondencji (kierowanej do skarżącego) przez m. in. T. Z., M. Z., J. Z., dochodów osiągniętych przez skarżącego oraz przez osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, wyciągów i wykazów wszystkich posiadanych rachunków bankowych skarżącego oraz osób pozostających ze skarżącym we wspólnym gospodarstwie domowym, kosztów ponoszonych w skali miesiąca na utrzymanie, korzystania z pomocy materialnej osób trzecich, kopii umowy dzierżawy nieruchomości rolnej zawartej z ANR, jej ewentualnego rozwiązania, kopii dokumentów potwierdzających zaległości czynszowe względem ANR, KRUS oraz informacji o ewentualnych dopłatach do gruntów rolnych. W piśmie z dnia 23 października 2015r. (data wpływu pisma do tut. Sądu) skarżący wyjaśnił, że nie posiada wiedzy na temat odbioru korespondencji przez osoby, z którymi nie pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym. Wskazując adresy tych osób (inne niż adres jego zamieszkania) wyjaśnił, iż nie jest mu znana ich sytuacja materialno – bytowa i nie ma nawet wiedzy co do przyczyn odbioru przez te osoby odbioru zastępczego kierowanej do niego korespondencji. Zaznaczyć przy tym należy, że w innym miejscu tego pisma wskazał, że nie zna adresu zamieszkania tych osób i że "z całą pewnością w stodole w [...] nie mieszkają". Dodatkowo oświadczył, że od dwóch lat nie posiada konta bankowego albowiem nie jest w stanie ponosić kosztów jego prowadzenia. Wyjaśnił, że wielokrotne próby uzyskania zaświadczenia o wielkości otrzymywanych dopłat z ARiMR kończyły się niepomyślnie. Nie posiada również umowy dzierżawy ani też jej rozwiązania, gdyż jak podaje "w dniu 22 sierpnia 2014r. wysłał ją do [...]". Skarżący podtrzymał dotychczasowe oświadczenie, iż nie ponosi jakichkolwiek kosztów związanych z utrzymaniem, leczeniem czy choćby wyżywieniem, albowiem w tym zakresie "korzysta z zasobów natury". Wraz z pismem skarżący przesłał: kserokopie pisma KRUS informującego o zadłużeniu z tytułu składek na ubezpieczenia zdrowotne, informacje o zadłużeniu z tytułu składek na pozostałe ubezpieczenia za II i III kwartał 2015r., wezwanie do zapłaty ANR z dnia 21 maja 2015r. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Wniosek skarżącego nie zasługuje na uwzględnienie. W myśl art. 259 § 1 i art. 260 p.p.s.a. w brzmieniu mającym zastosowanie w niniejszej sprawie w związku z art. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015r. poz. 658) postanowienie referendarza sądowego, skutecznie zaskarżone sprzeciwem, traci moc a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Skutkiem prawidłowo wniesionego sprzeciwu jest utrata mocy wiążącej orzeczenia referendarskiego z mocy samej ustawy i przejście sprawy będącej jej przedmiotem do właściwości Sądu. Zatem po wniesieniu sprzeciwu sąd nie ocenia poprawności rozstrzygnięcia wydanego przez referendarza sądowego lecz rozstrzyga wniosek od nowa, korzystając z całości dowodów zgromadzonych we wcześniejszym postępowaniu i dokonując oceny tych dowodów w kontekście przesłanek zawartych w art. 246 § 1 p.p.s.a. Zgodnie z treścią art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie całkowitym, a o takie wnioskuje skarżący, może zostać przyznane na wniosek strony, będącej osobą fizyczną, jeżeli wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Jak wynika z przepisu art. 245 § 2 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przed wyjaśnieniem motywów, dla których odmówiono skarżącemu przyznania prawa pomocy w niniejszej sprawie wskazać należy, że celem instytucji prawa pomocy, która w istocie oznacza dofinansowanie strony postępowania przez Skarb Państwa, jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Poza tego rodzaju wypadkami zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest - stosownie do treści art. 199 p.p.s.a. - ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Tak sformułowana treść powyższego przepisu wskazuje, że instytucję prawa pomocy należy stosować w wyjątkowych sytuacjach. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu 22 maja 2013 r. (sygn. akt II OZ 383/13, LEX nr 1319081) podkreślił bowiem, iż "prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe". Podobny pogląd co do stosowania instytucji prawa pomocy wyrażono w szeregu innych orzeczeń Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. postanowienie z 6 października 2004 r., GZ 71/04, ONSA i WSA 2005, nr 1, poz. 8; postanowienie z 10 stycznia 2005 r., FZ 478/04 – dostępne, podobnie jak i pozostałe przywołane w tym uzasadnieniu orzeczenia, na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl; postanowienie z 29 maja 2013 r., II OZ 419/13, LEX nr1319097). Dla sposobu rozpoznania niniejszego wniosku jest też inna obowiązująca w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy zasada, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, a w szczególności obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania lub poniesienia pełnych kosztów postępowania (zob. postanowienie NSA z 30 lipca 2009 r., I FZ 171/09, LEX nr 552205; postanowienie NSA z 9 maja 2013 r., I FZ 125/13, LEX nr 1318594; postanowienie NSA z 16 maja 2013 r., II OZ 364/13, LEX nr 1319071; postanowienie NSA z 4 czerwca 2013 r., II GZ 260/13). Rozstrzygnięcie w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. Strona musi zatem wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od generalnej reguły ponoszenia kosztów procesu. (vide: J. Tarno, Prawo o postępowania przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. LexisNexis, Warszawa 2006, s. 504; B. Dauter i inni, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. Zakamycze, Kraków 2005, s. 592). Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających wobec niej zastosowanie prawa pomocy oraz dowodów na ich poparcie umożliwi wówczas sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny jej sytuacji majątkowej. Nastąpić to może tylko w przypadku, gdy strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy przedstawi w sposób przekonywujący, tj. spójny, nie budzący wątpliwości, że znajduje się w sytuacji umożliwiającej zasadność zastosowania wobec niej instytucji prawa pomocy. Oceniając zebrany materiał dowodowy opisany powyżej a w szczególności treść oświadczeń strony zawartych zarówno we wniosku , w sprzeciwie, jak i w piśmie złożonym w dniu 23 października 2015 r. Sąd uznał, że strona nie wykazała spełnienia przesłanek zawartych w przepisie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., tj. że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Skarżący nie uprawdopodobnił bowiem, że jego sytuacja materialna uzasadnia uwzględnienie wniosku. W pierwszej kolejności stwierdzić należy, że oświadczenia wnioskodawcy złożone na urzędowym formularzu PPF oraz w dodatkowych pismach nie mogą być uznane za wyczerpujące i rzetelne, co powoduje, że nie jest możliwe ustalenie rzeczywistych możliwości majątkowych skarżącego. Analiza zgromadzonego materiału dowodowego budzi poważne wątpliwości albowiem na wiele z żądanych pytań skarżący nie udziela odpowiedzi lub udziela niepełnych odpowiedzi, a niekiedy wzajemnie się wykluczających. Skarżący nie przedstawia dokumentów źródłowych o które jest wzywany, a które mogłyby pozwolić na weryfikację składanych oświadczeń. Zgodnie z oświadczeniem zawartym w formularzu PPF, skarżący sam prowadzi gospodarstwo domowe. Natomiast ze zwrotnych potwierdzeń odbioru przesyłek kierowanych na adres skarżącego wynika, że korespondencję doręczano do rąk dorosłych domowników tj. M. Z., T. Z. oraz J. Z. W odpowiedzi na wezwanie Sądu skarżący nie potrafił wyjaśnić, na jakiej podstawie kierowaną do niego korespondencję odbierają wskazane powyżej osoby. Z jego wyjaśnień wynika, że nie osiąga dochodu, ani - jak twierdzi - nie ponosi wydatków na utrzymanie, nie zamieszkuje w budynku mieszkalnym, tylko jak podaje "w stodole", w związku z tym nie ponosi jakichkolwiek kosztów utrzymania takiego budynku. Nie korzysta z wody ("wodę zbieram z deszczówki bardzo dobrej jakości mamy wodę więc nie ma problemu w zimie tym bardziej bo śniegu jest mnóstwo"), gazu ani prądu. Jest rolnikiem, który z uwagi na fakt zaprzestania produkcji nie posiada prawa do zasiłku dla bezrobotnych, nie korzysta ze świadczeń pomocy społecznej. Według jego twierdzeń, z przyczyn losowych został zmuszony do zaprzestania produkcji rolnej. Jeśli chodzi o wydatki na utrzymanie, które był obowiązany wskazać na wezwanie Sądu, to skarżący oświadczył, że "...mirabelki jadam 1000 zł w skali dziennej ... szczaw jest bardzo pożywny wartość 1500 zł dziennie więc zjadam na miesiąc około 75000 zł ale to jest moja ocena". Z kolei jego majątek stanowią: stodoła, kurnik, garaż, stajnia z magazynem (o powierzchni odpowiednio: 200 m², 30 m², 60 m² i 160 m²). Skarżący wskazuje, że posiada zboże, którego nie jest w stanie sprzedać i którego wartości nie jest w stanie określić. Również nie znana jest skarżącemu wartość pamiątkowego zegarka, jaki posiada z okresu pierwszej komunii. Pomimo wezwania skarżący nie wyjaśnił także kwestii dzierżawionej przez niego nieruchomości, jak podaje "już nieaktualna dzierżawa ok. 15 ar i 59 ar" oraz nie przekazał informacji o ewentualnych dopłatach do gruntów rolnych. Z jego wyjaśnień wynika, że nie posiada kont bankowych ani lokat oszczędnościowych, a oszczędności w kwocie 4,20 zł przeznaczył na opłacenie korespondencji do Sądu, oraz, że przekazał "w drodze cesji na rzecz KRUS w [...] maszynę rolniczą marki [...] oraz płatności bezpośrednie z lat 2013 i 2014 wraz z płatnościami z cukrowni". W świetle tak niejasnych i niejednoznacznych wyjaśnień oraz braku przedłożenia, mimo żądania Sądu, dokumentów potwierdzających składane oświadczenia co do stanu majątkowego i sytuacji bytowej stwierdzić należy, że budzą one uzasadnione wątpliwości co do ich wiarygodności i nie pozwalają na rzetelną ocenę przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy. W ocenie Sądu nie sposób jest przyjąć, by skarżący był w stanie utrzymywać się nie uzyskując jakiegokolwiek dochodu, czy choćby nie korzystając z pomocy innych osób. Należy zauważyć, że skarżący oświadcza, że nie otrzymuje zasiłku dla bezrobotnych, nie korzysta również z jakichkolwiek świadczeń pomocy społecznej. Złożone przez niego wyjaśnienia – jeśli skoncentrować się tylko na ich wartości merytorycznej - pozostają w sprzeczności z zasadami logiki i doświadczenia życiowego albowiem dla zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, na które składają się nie tylko wydatki na wyżywienie ale także inne koszty związane z ubraniem, higieną czy choćby leczeniem, wymagane jest posiadanie jakichkolwiek środków finansowych. Przy zupełnym zaś braku takich środków skarżący miałby podstawy do korzystania ze świadczeń pomocy społecznej, na co jednak sam nie wskazuje. Zdaniem Sądu twierdzenia strony są enigmatyczne, ogólnikowe i niespójne. Nie sposób na ich podstawie określić, jaki jest realny miesięczny dochód wnioskodawcy, jego źródło ani jego konkretne wydatki. Zauważyć należy, iż rozpoznanie wniosku o prawo pomocy polega właśnie na dokonaniu porównania dochodów uzyskiwanych przez stronę, bądź możliwych przez nią do osiągnięcia, z jej wydatkami, przy czym takimi, które uznać można za niezbędne dla utrzymania. Zatem wiedza na temat wydatków strony jest niezbędna zarówno co do ich wysokości jak i charakteru, tak by można było dokonać oceny, czy dany wydatek jest niezbędny dla utrzymania. Sąd w pełni podziela stanowisko wyrażone przez Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 11 grudnia 2014r., sygn. akt: II FZ 1920/14, w którym Sąd ten wskazał, że skoro nie wiadomo, jakimi środkami de facto dysponuje wnioskodawca, niemożliwe staje się przyznanie mu prawa pomocy. Aby móc ocenić bowiem, czy dla strony wpis w określonej wysokości to dużo czy mało i czy jest ona w stanie go uiścić, potrzebna jest pełna wiedza o sytuacji strony. Przedstawione powyżej wątpliwości i niejasności oraz brak stosownej argumentacji, a przede wszystkim niemożność ustalenia, w jakiej rzeczywiście sytuacji wnioskodawca się znajduje powodują, iż nie można dokonać oceny, czy strona spełnia ustawowe przesłanki do udzielenia prawa pomocy. W kontekście okoliczności wynikających z akt sprawy niniejszej powtórzyć należy, że to na zainteresowanym ciąży obowiązek wykazania w sposób przekonywujący swojej trudnej sytuacji materialnej, która miałaby uzasadniać przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Strona wezwana do uzupełnienia oświadczenia winna z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania, to w jej interesie leży bowiem przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy. W postanowieniu NSA z dnia 22 kwietnia 2010 r. o sygn. akt II GZ 63/10 podniesiono, iż właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Odnosząc powyższe uwagi do prowadzonego tu postępowania wpadkowego stwierdzić należy, że skoro podstawą ustaleń faktycznych pozwalających na podjęcie rozstrzygnięcia w przedmiocie prawa pomocy są zawsze okoliczności wskazane przez wnioskodawcę, to powinna to być informacja kompletna, rzetelna, pozwalająca na zobrazowanie realnej sytuacji majątkowej i finansowej strony. Tymczasem w składanych kolejno oświadczeniach skarżący konsekwentnie akcentuje, że jest osobą nieposiadającą dochodów, nie ponosi kosztów utrzymania, nie korzysta z mediów a jednak egzystuje. Przedstawiona przez skarżącego argumentacja ma wskazywać, iż jest on osobą ubogą. Niemniej jednak postępowanie skarżącego polegające na wskazywaniu tych samych informacji skutkuje niewyjaśnieniem istotnych okoliczności dotyczących jego rzeczywistej sytuacji i możliwości płatniczych. Skarżący pomimo wyraźnego wezwania w dalszym ciągu nie wykazał, że jego sytuacja finansowa uniemożliwia opłacenie pełnych kosztów postępowania oraz pełnomocnika z wyboru. Wbrew wezwaniu skarżący nie przedstawił dokumentów obrazujących rzetelnie jego sytuację finansową. Wskazując na brak dochodów, skarżący nie wyjaśnił w sposób nie budzący wątpliwości, z czego de facto się utrzymuje. W złożonym wniosku o przyznanie prawa pomocy ani w wyjaśnieniach zawartych w sprzeciwie oraz piśmie z dnia 23 października 2015r. nie zawarto danych, które mogłyby w sposób rzetelny odnosić się do jego sytuacji majątkowej. Powyższe dotyczy w szczególności zestawienia wydatków i środków na ich pokrycie. Skarżący nie wyjaśnił, jakie są powody tego, że nie posiada źródła dochodów. Wskazuje jedynie, że z przyczyn losowych został zmuszony do zaprzestania produkcji rolnej oraz, że nie posiada prawa do zasiłku dla bezrobotnych, nie korzysta również z pomocy społecznej. Skoro zatem powodem tym nie jest niezdolność do pracy z uwagi na niepełnosprawność, czy chorobę bądź inną obiektywną przeszkodę, to w świetle przesłanek, jakimi należy się kierować przy udzieleniu prawa pomocy, postawa skarżącego wywołuje negatywne dlań skutki. W sytuacji bowiem, w której skarżący posiada możliwości zarobkowe albowiem nie dokumentuje w tym względzie jakichkolwiek obiektywnych przeszkód, próbę przeniesienia ciężaru ponoszenia wydatków w indywidualnej sprawie sądowej na współobywateli tj. ze środków z których pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia z obowiązku ich ponoszenia należy oceniać negatywnie (por. postanowienie NSA z dnia 27 maja 2008r., sygn. akt: II GZ 112/08). W orzecznictwie nie budzi bowiem wątpliwości, że uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku takiego postępowania uzupełniającego należy uznać za przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie (por. post. NSA z dnia 8 listopada 2006 r., sygn. akt II OZ 1112/06, ONSAiWSA 2007, nr 4, poz. 79). Mając zatem na uwadze wyżej przytoczoną argumentację, Sąd nie stwierdził podstaw do przyznania prawa pomocy w dochodzonym zakresie i na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 i art. 260 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.