II SA/Op 143/17

Starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu Anna Misiak-Janik po rozpoznaniu w dniu 29 czerwca 2018 r. na posiedzeniu niejawnym w sprawie ze skargi A w [...] na decyzję Zarządu Województwa Opolskiego z dnia 10 stycznia 2017 r., nr [...] w przedmiocie zwrotu dofinansowania przyznanego w ramach regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Opolskiego na lata 2007-2013 wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych poprzez zwolnienie od wpisu sądowego od skargi kasacyjnej postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. A w [...] (zwana dalej "A"), działając przez swojego pełnomocnika adwokata A. W., wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu na decyzję Zarządu Województwa Opolskiego z dnia 10 stycznia 2017 r., nr [...], w przedmiocie zwrotu dofinansowania przyznanego w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Opolskiego na lata 2007-2013. Skarżąca, w odpowiedzi na wezwanie do uzupełnienia wpisu sądowego od skargi przez uiszczenie dodatkowej kwoty 9.775 zł, do już wpłaconej kwoty 200 zł, złożyła w dniu 12 kwietnia 2017 r. (data nadania w placówce pocztowej 6 kwietnia 2017 r.), na urzędowym formularzu PPPr, wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w części poprzez zwolnienie od uiszczenia wpisu sądowego od skargi ponad kwotę 200 zł. Postanowieniem referendarza sądowego z dnia 21 kwietnia 2017 r., utrzymanym w mocy postanowieniem tut. Sądu z dnia 29 czerwca 2017 r., odmówiono skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wyrokiem tut. Sądu z dnia 8 marca 2018 r. skargę A oddalono. Skarżąca w dniu 13 czerwca 2018 r. (data stempla pocztowego) złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu od skargi kasacyjnej. W tym miejscu przychodzi wyjaśnić skarżącej, że wpis od skargi kasacyjnej stosownie do § 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193, z póżn. zm.), wynosi połowę wpisu od skargi nie mniej jednak niż 100 zł. Wpis od skargi kasacyjnej wynosi zatem dla A w niniejszej sprawie 4.988 zł, połowa wpisu jest to bowiem 4.987,30 zł, a stosownie do art. 219 § 2 zd. 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369, z późn. zm.), zwanej dalej ‘P.p.s.a, końcówki opłat zaokrągla się wzwyż do pełnych złotych. Skarżąca podała, że jej sytuacja finansowa nie daje możliwości uiszczenia opłaty w takiej wysokości. Od wielu lat, głównie od 2014 r. borykają się z trudnościami finansowymi ze względu na prowadzenie inwestycji w [...], która zaabsorbowała koszty własne (udokumentowane zapisami księgowymi) w wysokości 6.074.182,81 zł, co łącznie z kwotą ustaloną w zaskarżonej decyzji wynosi 7.071.643, 64 zł. Ze względu na tak duże wydatki na inwestycję, nie wystarczyło środków na zaspokojenie bieżącej działalności A: wynagrodzeń [...], pracowników administracyjnych, kosztów eksploatacyjnych, kosztów najmów pomieszczeń i wszelkich bieżących kosztów zobowiązań wobec ZUS i Urzędu Skarbowego. W roku 2016 i 2017 spowodowało to wszczęcie przeciwko A kilkunastu postępowań egzekucyjnych na łączną kwotę ok. 1,5 mln zł, co doprowadziło do zajęcia jej konta bankowego przez kilkunastu komorników. Taka sytuacja trwa już od 13 października 2016 r. Przedstawiona wartość środków trwałych z bilansu nie odzwierciedla faktycznych możliwości finansowych A. Na majątek trwały A składają się nieruchomości wymagające gruntownych remontów, rzeczywista wartość rynkowa majątku trwałego jest drastycznie niższa od wartości przyjętych w zapisach księgowych. Poniesione przez A w ubiegłym roku koszty sądowe, karne, odsetkowe i egzekucji komorniczych, spowodowały ogromne obciążenia w kwocie ok. 500 tys. zł. Zaległe zobowiązania wobec ZUS i US zostały rozłożone przez te instytucje na raty. Miesięczne zobowiązania A, w tym obsługa kredytów, wynoszą około 250 tys. zł, a przychód ze względu na coraz mniejsza liczbę [...] wpłacających [...] stale się zmniejsza i nie pokrywa w pełni tych zobowiązań – wynika to ze złych opinii o A powstałych ze względu na ww. trudności. Od trzech lat utrzymujący się ujemny wynik finansowy w bilansie maleje, gdyż wdrażana jest drastyczna reorganizacja funkcjonowania całej A, mająca na celu jej odbudowę. Rachunki bankowe oraz wszystkie posiadane nieruchomości zajęte zostały w toku prowadzonych postępowań egzekucyjnych, co uniemożliwia jej dokonywanie jakichkolwiek opłat. A nie posiada stacjonarnej kasy, co uniemożliwia jej gromadzenie środków w gotówce, a tym samym dokonywanie opłat gotówkowych. Skarżąca podała, że wysokość jej kapitału zakładowego wynosi 50.000 zł, wartość środków trwałych według bilansu za ostatni rok 21.800.727,80 zł, zysk za ostatni rok obrotowy według bilansu 97.210,32 zł. Strata za ostatni rok obrotowy według bilansu to 827.940,44 zł. Skarżąca wskazała, że na rachunku bankowym w Banku A. stan konta jest ujemny i wynosi "-1.966.201,00" Zobowiązania z tytułu podatków i ZUS wynoszą 2.140.297,18, z tytułu wynagrodzeń 2.222.005,36, z tytułu kredytów i pożyczek 1.837.821. z tytułu dostaw i usług 642.844,02 zł. Skarżąca nie oświadczyła w formularzu wniosku, że pozostaje w stosunku prawnym z fachowym pełnomocnikiem świadczącym na jej rzecz pomoc prawną, ale do skargi załączyła pełnomocnictwo do jej reprezentowania w sprawie przez adwokata A. W. Skarżąca nie wnosiła o prawo pomocy w postaci pełnomocnika z urzędu, wobec tego mając na względzie zasady ekonomii procesowej i szybkości postępowania, zaniechano wzywania o wyjaśnienie tej kwestii, przyjmując, że skarżąca pozostaje w stosunku prawnym z fachowym pełnomocnikiem, a brak odmiennego oświadczenia we wniosku jest jedynie skutkiem przeoczenia. Skarżąca wniosła o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, poprzez zwolnienie z wpisu sądowego od skargi kasacyjnej, stosownie do art. 245 § 3 P.p.s.a. Przyznanie prawa pomocy we wskazanym zakresie następuje, gdy osoba prawna ubiegająca się o pomoc wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, jak stanowi art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. Sytuacja materialna skarżącej nie uzasadnia, w ocenie referendarza sądowego, zwanego też dalej "orzekającym", przyznanie jej prawa pomocy nawet w zakresie częściowym. W tym miejscu przychodzi wyjaśnić, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Stosownie do art. 243 § 1 i 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym może zostać przyznane na wniosek strony, będącej osobą prawną, jeżeli wykaże ona, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z brzmienia powołanych przepisów jednoznacznie wynika, że ciężar dowodu w zakresie przesłanek warunkujących zwolnienie od kosztów sądowych obciąża stronę, która powinna wykazać i wyczerpująco uzasadnić okoliczności stanowiące podstawę żądania. Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy należy z jednej strony uwzględnić wysokość kosztów postępowania, jakie strona musi ponieść, a z drugiej jej sytuację finansową, na którą składają się przede wszystkim uzyskiwane przez nią przychody. Analiza orzeczeń sądów administracyjnych w tym zakresie prowadzi do konstatacji, że jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 lutego 2009 r., sygn. akt II OZ 140/09, Program Lex nr 535035, zamieszczone też w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Ponadto nie można, stosując prawo pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku osób prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą (por. postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 16 października 2008 r., sygn. akt I SA/Po 1433/07, Program Lex nr 507290, a także postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia z dnia 5 czerwca 2008 r., sygn. akt I FZ 236/08, Program Lex nr 479142, z dnia 1 kwietnia 2008 r., sygn. akt I OZ 208/08, Lex nr 477191. obydwa zamieszczone w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Skarżąca natomiast, zdaniem orzekającego, nie wykazała, że nie jest w stanie wygospodarować środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Skarżąca, jak wynika z wniosku nie uzyskała z działalności w roku 2017 zysku, a odnotowała stratę na kwotę 827.940,44 zł. Jak natomiast podkreśla się w orzecznictwie, nawet fakt odnotowania straty nie przesądza jeszcze faktu, że podmiot utracił płynność finansową, a co za tym idzie, powstanie straty nie warunkuje automatycznie o zaistnieniu przesłanek przyznania prawa pomocy. Trzeba pamiętać, że strata z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej powstaje wskutek nadwyżki kosztów uzyskania przychodu nad przychodem, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania i nie stanowi sytuacji tożsamej z brakiem środków finansowych (por. postanowienie NSA z dnia 27 maja 2014 r., II GZ 172/14, CBOSA). Stąd w przypadku przedsiębiorców, miarodajną dla oceny ich zdolności płatniczych nie jest kategoria "dochodu" (rozumianego jako nadwyżka sumy przychodów nad kosztami ich uzyskania), lecz "przychodu". Istnieją bowiem legalne instrumenty podatkowe pozwalające na równoważenie kosztów i przychodów, tak by w końcowym rozliczeniu obciążenie podatkowe zminimalizować, czy też w ogóle je wyeliminować. Do instrumentów takich należą choćby zwolnienia podatkowe, dokonywanie zakupów w odpowiednim okresie, obniżenie dochodu przez przesunięcie kosztów w czasie, amortyzacja majątku trwałego (por. postanowienie NSA z dnia 27 listopada 2014 r., II FZ 1843/14, CBOSA). Prowadzi to zatem do oceny, że skarżąca pomimo wykazywanych trudności jest w stanie opłacić koszty sądowe. Dodatkowo za taką oceną przemawia fakt, że skarżąca nadal prowadzi działalność gospodarczą, a z przedstawionego wprowadzenia do sprawozdania finansowego A wynika, że zostało ono sporządzone przy założeniu możliwości dalszej kontynuacji działalności. Ponadto jak wynika z wniosku skarżąca posiada znaczne aktywa trwałe w kwocie 21.800.727.80 zł. Sytuację taką natomiast zgodnie z poglądami orzecznictwa sądowego należy uznać za wykluczającą przyznanie prawa pomocy. W kwestii tej wypowiedział się Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 5 czerwca 2008 r., sygn. akt I FZ 236/08, Lex nr 479142 "Nie można obciążyć budżetu państwa kosztami sądowymi w sprawie spółki z o.o., która nadal prowadzi działalność gospodarczą znacznych rozmiarów, posiada należne jej od kontrahentów wierzytelności, a także środki trwałe wielokrotnie przewyższające wartość wymaganego wpisu." Skarżąca wprawdzie we wniosku wskazała, że rzeczywista wartość rynkowa jej majątku trwałego jest znacznie niższa od wartości przyjętych w zapisach księgowych. Odnośnie tego argumentu skarżącej, należy jednak wskazać kolejny, podzielany przez orzekającego, pogląd wyrażony w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 20 maja 2014 r., sygn. akt II GZ 201/14, Lex nr 1467692 "Niezasadne jest stanowisko, że błędem jest wywodzenie wniosków o korzystnej sytuacji spółki z rozmiarów prowadzonej przez nią działalności, ponieważ pomimo osiągania wysokich przychodów, skarżąca ponosi znaczne koszty funkcjonowania na rynku, co oznacza, że czysty dochód jest niewysoki, a dodatkowo pomniejsza go konieczność wypłaty dywidendy. Podobnie należy ocenić zarzut, że o sytuacji majątkowej spółki nie świadczy wartość bilansowa aktywów, takich jak środki trwałe czy inwestycje, gdyż wartość bilansowa nie odzwierciedla ich wartości rzeczywistej, a jedynie wartość księgową, która znacząco odbiega od wartości rzeczywistej." Ponadto należy zwrócić uwagę, że skarżąca w pierwszym składnym w sprawie wniosku o przyznanie prawa pomocy, również stwierdziła, że posiadane przez nią środki trwałe maja faktycznie wartość mniejszą niż wykazywana w bilansie, wówczas wskazała, że jest to kwota 21.734.879,02 zł, a zatem obecnie wykazywana kwota środków trwałych jest o 65.848,78 zł wyższa niż w roku ubiegłym, co przeczy twierdzeniu skarżącej o ich zawyżonej wartości księgowej. Skarżąca wskazała także, że co miesiąc płaci kredyty i ma to stanowić kolejny argument za przyznaniem jej wnioskowanego prawa pomocy. Wyjaśnić przychodzi, że również ten argument nie uzasadnia przyznania skarżącej prawa pomocy. Kwestia, jak należy traktować obciążenia podmiotu wnioskującego o przyznanie prawa pomocy z tytułu spłaty kredytów była już wielokrotnie rozstrzygana w orzecznictwie sądowym. Słuszny, w ocenie orzekającego przykład, takiego rozstrzygnięcia stanowi postanowienie NSA z dnia 21 maja 2013 r., sygn. akt II FZ 211/13, Lex nr 1318895 "Nie jest dopuszczalna sytuacja, w której strona postępowania posiada znaczne środki finansowe na spłatę kredytów zaciągniętych na powiększenie swego prywatnego majątku czy też pozyskanych w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, zaś koszty postępowania przez nią przed sądem finansowane są z budżetu państwa." Ponadto jak przychodzi zauważyć, w poprzednim wniosku skarżąca wykazywała kwotę z tytułu spłacanych kredytów 6.084.410,32 zł, obecnie wskazała, że jest to kwota 1.837.821,01 zł. Różnica wynosi zatem 4.246.589,31 zł. Świadczy to zatem o dużych potencjalnych możliwościach finansowych skarżącej, skoro w przeciągu roku, potrafiła zmniejszyć swoje zobowiązania o ponad 4 miliony złotych. Przychodzi też wyjaśnić, że również argument skarżącej, że zalega na znaczne kwoty z tytułu składek ZUS i podatków, a także wynagrodzeń, dostaw, usług, czy kredytów i pożyczek nie usprawiedliwia przyznania jej prawa pomocy w zakresie kosztów sądowych. Koszty te, bowiem, jak wskazano w orzecznictwie sądowym należy traktować na równi z innymi kosztami prowadzonej działalności. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 29 czerwca 2012 r., sygn. akt II GZ 219/12, Lex nr 1413460, wyraził pogląd, iż "Prowadzenie działalności gospodarczej nie powoduje konieczności tworzenia przed podmiot prowadzący określoną działalność, specjalnego funduszu przeznaczonego na cele ewentualnych procesów sądowych. Nie oznacza to jednak, że przedsiębiorca w ramach ryzyka prowadzenia działalności nie powinien liczyć się z możliwością albo koniecznością dochodzenia lub obrony swoich praw na drodze sądowej. Tym samym w przypadku planowania bądź wystąpienia na drogę sądową powinien się liczyć z koniecznością poniesienia kosztów sądowych i przeznaczenia, bądź z bieżącej działalności lub ze zgromadzonych zasobów pieniężnych, kwot niezbędnych do skutecznego wszczęcia procesu. Podkreślenia bowiem wymaga, że koszty związane z postępowaniem przed sądem należy traktować na równi z innymi kosztami prowadzonej działalności, takimi jak należności publicznoprawne, pieniężne zobowiązania umowne czy wynagrodzenia pracownicze." Reasumując skoro skarżąca dysponuje znacznym majątkiem trwałym, nadal prowadzi działalność, nie kwalifikuje się do postępowania upadłościowego, ani naprawczego, a ponadto, to nie można uznać, że spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie chociażby częściowym. Adekwatny do sytuacji skarżącej jest też pogląd wyrażony w postanowieniu NSA z dnia 1 kwietnia 2008 r., sygn. akt I OZ 208/08, Lex nr 477191, że "Przedsiębiorstwo, które nie wykazało, iż utraciło płynność finansową i nadal funkcjonuje obrocie gospodarczym, nawet pomimo trudności finansowych powinno partycypować w kosztach postępowania sądowego. Przedsiębiorstwo prowadząc działalność gospodarczą powinno uwzględnić w jej ramach odpowiednie środki finansowe na pokrycie kosztów postępowań sądowych związanych z jego działalnością." Podobnie nie zmienia dokonanej oceny kondycji finansowej A zajęcie komornicze na koncie bankowym, gdyż nie nadesłała ona zaświadczenia z banku, iż spowodowało ono zamknięcie rachunku, a zatem wynika z tego, że jest spłacane stopniowo. Nie może ono także, w ocenie orzekającego mieć pierwszeństwa przed obowiązkiem zapłaty kosztów sądowych. Zatem realizowane zajęcie komornicze na rachunku bankowym, nie może przesądzać o złej kondycji majątkowej A. Sam bowiem fakt obciążenia rachunku bankowego nie jest wystarczający do uznania, iż spełnia ona przesłanki do przyznania jej prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 9 kwietnia 2009 r., sygn. akt I FZ 66/09, LEX nr 564255). Nawet bowiem w razie zajęcia na zabezpieczenie rachunku bankowego przedsiębiorcy, sąd na wniosek zobowiązanego, złożony w terminie tygodniowym od dnia doręczenie mu postanowienia o zabezpieczeniu, określa, jakie kwoty można pobierać na bieżące wypłaty wynagrodzeń za pracę wraz z podatkiem od wynagrodzenia i innymi ustawowymi ciężarami, a także na bieżące koszty prowadzonej działalności gospodarczej. Fakt więc zabezpieczenia rachunku bankowego (blokada środków do oznaczonej wysokości) nie jest tożsamy z niemożliwością korzystania przez zobowiązanego z rachunku bankowego (tak w postanowieniu NSA z 13 lutego 2014 r., II FZ 1543/13, LEX nr 1422842). Przytoczone powyżej orzeczenia dotyczą podmiotów prowadzących działalność gospodarczą, a zatem wyrażone w nich poglądy mogą - w ocenie orzekającego -posłużyć także ocenie sytuacji majątkowej A w kontekście spełnienia przez nią przesłanek przyznania prawa pomocy. A, bowiem jest również, oprócz celów edukacyjnych, podmiotem prowadzącym działalność gospodarczą przynoszącą dodatni wynik finansowy. Potwierdza to także Statut A, w którego § 10 zapisano, że A może prowadzić wyodrębnioną działalność gospodarczą, a z § 23 wynika, że Kanclerz dba o zwiększanie majątku A. Wobec powyższych ustaleń, na podstawie art. 258 § 1 i 2 pkt 7 P.p.s.a., orzeczono jak w sentencji i odmówiono skarżącej przyznania prawa pomocy.