I SA/Po 1181/17

Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu – Violetta Mielcarek po rozpoznaniu w dniu 18 maja 2018 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku DM o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi DM na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...], nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za miesiące od stycznia do grudnia 2009 r. postanawia: odmówić skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Skarżący DM pismem z dnia [...] wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skargę na wskazaną w sentencji decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej. W skardze wniósł m.in. o przywrócenie terminu do wniesienia skargi. Jednocześnie złożył sporządzony na urzędowym formularzu w dniu [...] wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku podał, że prowadzona przez niego działalność gospodarcza przynosi dochód [...] miesięcznie, który w całości jest przeznaczany na spłatę zobowiązań. Wnioskodawca podał, że rata kredytu inwestycyjnego wynosi [...] miesięcznie, jest on zabezpieczony hipoteką na nieruchomości na rzecz banku, która wynosi łącznie [...]. Kredyt spłacany jest nieregularnie, przez co bank grozi zerwaniem umowy. Wnioskodawca podał, że dodatkowo spłaca pozostałe zobowiązania jakie powstały w poprzednich latach z tytułu jej prowadzenia. Skarżący podał, że tym samym cały dochód istnieje tylko teoretycznie i utrzymuje się z wynagrodzenia za pracę w kwocie [...]. Wnioskodawca podał, że nie mógł zgromadzić środków potrzebnych na opłacenie przedmiotowej skargi, nie ma oszczędności ani wartościowych składników majątku, które mógłby na ten cel spieniężyć. Skarżący podał, że czasami korzysta z pomocy znajomych. W celu dojazdu do pracy korzysta z samochodu, który nie jest jego własnością. Skarżący oświadczył, że jego jedyny składnik majątku: należąca do niego nieruchomość, położona w miejscowości P, która jest wykorzystywana do prowadzenia działalności gospodarczej jest obciążona w.w hipoteką na rzecz banku oraz hipotekami przymusowymi z tytułu należności publicznoprawnych (podatki, ZUS). Łączna kwota hipotek przymusowych to ok. [...]. W dziale III księgi wieczystej prowadzonej dla tej nieruchomości wpisane jest wszczęcie egzekucji z nieruchomości na wniosek wierzyciela Naczelnika Urzędu Skarbowego. Skarżący wskazał, że z uzyskiwanego wynagrodzenia pokrywa koszty własnego utrzymania (żywność, odzież, dojazdy do pracy) oraz przekazuje dobrowolnie pozostałą kwotę, t.j. ok. [...] żonie na utrzymanie dzieci, gdyż taki postawiła warunek, aby nie pozwać go o alimenty, od kiedy zaczął mieć problemy finansowe. Skarżący podał, że nie korzysta z pieniędzy, które zarabia żona, nie ma do nich dostępu, pozostają w rozdzielności majątkowej, każde z małżonków prowadzi odrębne gospodarstwo domowe, jeśli chodzi o budżet. Wnioskodawca wskazał, że nie jest w stanie uiścić wpisu sądowego od skargi, który w niniejszej sprawie wynosi [...] bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Skarżący oświadczył, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną, z synem i z córką. Oświadczył, że posiada nieruchomość zabudowaną w miejscowości P o pow. [...], szacunkowa wartość nieruchomości ok. [...] bez obciążeń. Nieruchomość obciążona jest na rzecz Banku oraz hipotekami przymusowymi na rzecz ZUS, Urzędu Skarbowego oraz Gminy. Łączna kwota wpisanych hipotek ok. [...]. Skarżący nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, oszczędności, papierów wartościowych, innych praw majątkowych, wierzytelności, przedmiotów o wartości powyżej 5.000,- zł. Wnioskodawca podał, że dzieci nie posiadają majątku, żona jest właścicielem domu jednorodzinnego o pow. [...] m2 o wartości [...] oraz samochodu H o wartości [...]. Skarżący podał, że nie jest informowany o majątku żony, który stanowi jej majątek osobisty. Wnioskodawca wskazał, że w domu może mieszkać z uwagi na dobro dzieci. Skarżący powtórzył, że pozostaje z żoną w rozdzielności majątkowej. Wskazał, że faktycznie prowadzą [...] odrębne gospodarstwa domowe odkąd zaczęły się jego problemy finansowe. Przekazuje żonie dobrowolnie [...] na utrzymanie dzieci. Skarżący oświadczył, że jego dochód netto z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej wynosi [...], z tytułu umowy o pracę w C [...] netto, żona z tytułu C otrzymuje [...] netto, która to kwota jest niedostępna dla wnioskodawcy. Skarżący podał, że rata kredytu inwestycyjnego wynosi [...], koszty prowadzenia działalności gospodarczej [...] (elektryczność, ogrzewanie), dobrowolne koszty utrzymania dzieci [...], utrzymanie własne [...]. Na wezwanie z dnia [...] do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący, reprezentowany przez adwokata JS w odpowiedzi z dnia [...] oświadczył, że zeznanie roczne podatkowe skarżącego i jego żony za [...] znajduje się w posiadaniu Urzędu Skarbowego i wobec tego Sąd może zwrócić się bezpośrednio do Urzędu o jego wydanie. Pełnomocnik podał, że skarżący i jego żona nie złożyli jeszcze zeznania rocznego podatkowego za [...]. Pełnomocnik wskazał, że nie posiada rachunków bankowych skarżącego i jego żony. Wg oświadczenia skarżący i jego żona nie posiadają lokat bankowych. Pełnomocnik skarżącego podał, że skarżący jest użytkownikiem samochodu marki S, właścicielem którego jest D. Pełnomocnik podał, że skarżący i jego żona nie posiadają innych dochodów poza dochodami wskazanymi we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Małżonka skarżącego nie prowadzi działalności gospodarczej. Małżonka nie posiada innych nieruchomości poza wskazanymi we wniosku o przyznanie prawa pomocy, jak również nie posiada innych przedmiotów o wartości powyżej 5.000,- zł. Pełnomocnik podał, że jego mandat przechodzi [...], jego małżeństwo przechodzi natomiast kryzys. Pełnomocnik wskazał, że nie jest w stanie przedłożyć pozostałych informacji i wniósł o przedłużenie terminu. Pismem z dnia [...] wezwano ponownie skarżącego do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez: 1. złożenie odpisów zeznań rocznych podatkowych za [...] złożonych przez skarżącego i jego żonę, jeżeli zostały sporządzone zeznania roczne podatkowe za [...] to również należy przedłożyć odpisy tych zeznań, 2. złożenie wyciągów z rachunków bankowych, kart kredytowych za ostatnie sześć miesięcy należących do skarżącego i jego żony, 3. podanie w jakiej wysokości skarżący w okresie [...] uzyskał przychody, w jakiej wysokości poniósł koszty prowadzenia działalności gospodarczej w w.w okresie, należy przedłożyć odpisy deklaracji VAT-7 za ostatnie sześć miesięcy, wyciągi z firmowych rachunków bankowych za ostatnie sześć miesięcy, ewidencję środków trwałych, należy również podać ilu skarżący zatrudnia pracowników, 4. podanie w jakiej wysokości z rozbiciem na poszczególne wydatki skarżący i osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym ponoszą koszty miesięcznego utrzymania (np. woda, gaz, energia elektryczna, abonament RTV, kablówka, Internet, telefon, wyżywienie, środki czystości, koszty leczenia i zakupu lekarstw, raty kredytów – z podaniem kiedy kredyty zostały zaciągnięte, na co, w jakiej wysokości, na jaki okres, jaki jest harmonogram spłat rat, czy kredyty są spłacane, jeżeli nie to należy przedłożyć wezwania do zapłaty lub zaświadczenia z banków o zaległościach z tytułu rat kredytów, inne wydatki), 5. złożenie odpisu wyroku lub umowy o ustanowieniu rozdzielności majątkowej małżeńskiej oraz odpisu wyroku lub umowy o podział majątku między małżonkami, 6. złożenie odpisów dokumentów z prowadzonego wobec skarżącego postępowania egzekucyjnego, 7. podanie czy skarżący darował składniki swojego majątku (nieruchomość, oszczędności, pojazdy mechaniczne, inne ruchomości), jeżeli tak to komu i kiedy (odpisy umów darowizn), 8. podanie czy skarżący i jego żona posiadają udziały w spółkach, czy pełnią funkcje członka zarządu, prokurenta, członka rady nadzorczej i jakie z tego tytułu uzyskują miesięczne dochody. W odpowiedzi z dnia [...] pełnomocnik skarżącego podał, że skarżący z uwagi na zły stan zdrowia psychicznego nie dostarczył zeznań rocznych podatkowych swoich i małżonki za [...]. Skarżący nie posiada kart kredytowych, jak i rachunku bankowego, nie ma dostępu do rachunków bankowych żony, która wg jego wiedzy również nie posiada kart kredytowych. Skarżący nie był w stanie z uwagi na stan zdrowia podać informacji w jakiej wysokości w okresie [...] uzyskał przychody, w jakiej wysokości poniósł koszty prowadzenia działalności gospodarczej w w.w okresie. Skarżący nie podał w jakiej wysokości on i osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym ponoszą koszty miesięcznego utrzymania, podał, że nie prowadził takiej ewidencji. Skarżący nie posiada odpisu orzeczenia o ustanowienie rozdzielności majątkowej małżeńskiej, gdyż je zagubił. Oświadczył, że na pewno posiada ustrój rozdzielności majątkowej z żoną. Skarżący podał, że nie dokumentował prowadzonych przeciwko niemu egzekucji i na bieżąco wyrzucał doręczane mu pisma. Wnioskodawca wie, że egzekucje prowadzi wobec niego Urząd Skarbowy. Wnioskodawca podał, że nie wyzbył się majątku. Dom stanowi własność małżonki, gdyż został postawiony na nieruchomości należącej do niej przed zawarciem związku małżeńskiego. Małżonka wnioskodawcy posiada udziały w E. Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm., dalej jako "P.p.s.a.") strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Zatem obowiązującą zasadą w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest, że strony ponoszą koszty tego postępowania. Od tej zasady ustawa przewiduje wyjątek – możliwość przydzielenia stronie skarżącej prawa pomocy. Przepis art. 245 § 1 cyt. ustawy stanowi, iż prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (por. art. 245 § 2 P.p.s.a). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej (por. art. 245 § 3 i § 4 P.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy wiąże się ściśle z realizacją jednego z podstawowych standardów państwa prawnego, jakim jest prawo do sądu i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów postępowania. W orzecznictwie przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom samotnym, bez majątku, o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 468/11, postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 466/11, postanowienie NSA z dnia 28 czerwca 2011 r. sygn. akt II OZ 504/11, publikowane na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W tym miejscu zauważyć jednak należy, że strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy ma obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia poniesienie jakichkolwiek (pkt 1) lub też pełnych (pkt 2) kosztów postępowania, o czym świadczy użycie w przepisie art. 246 § 1 P.p.s.a. zwrotu "gdy wykaże". Taka konstrukcja znajduje uzasadnienie w tym, że najszerszą wiedzę o okolicznościach mogących mieć znaczenie z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy posiada sam wnioskodawca. Wobec tego, pochodzące od skarżącego informacje powinny być na tyle szczegółowe, by możliwa była kompleksowa ocena jego rzeczywistej kondycji finansowej i sytuacji majątkowej. Zatem to w interesie skarżącego pozostaje przedstawienie jak najpełniejszej informacji, pozwalającej na dokonanie oceny jego aktualnych możliwości płatniczych. Podkreślić również należy, że przyznanie prawa pomocy, będącego odstępstwem od zasady partycypacji stron w kosztach postępowania i przerzucające takie koszty na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona w sposób jednoznaczny wykaże spełnienie przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a. Oznacza to, że ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie skarżącej (por. postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 468/11, publ. na str. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W ocenie starszego referendarza sądowego skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Skarżący we wniosku o przyznanie prawa pomocy podał, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i dziećmi, małżonkowie pozostają w rozdzielności majątkowej małżeńskiej. Skarżący posiada nieruchomość zabudowaną o pow. [...] o szacunkowej wartości ok. [...], która obciążona jest hipotekami, łączna kwota wpisanych hipotek ok. [...], małżonka posiada dom o pow. [...] m2 o wartości [...] oraz samochód H o wartości [...]. Skarżący prowadzi działalność gospodarczą, uzyskuje z tego tytułu dochód w wysokości [...] netto, jest zatrudniony w spółce i z tego tytułu uzyskuje dochód w wysokości [...] netto, żona uzyskuje dochód w wysokości [...]. Skarżący podał, że na swoje miesięczne utrzymanie przeznacza [...], na utrzymanie dzieci [...], spłaca raty kredytu inwestycyjnego oraz ponosi koszty prowadzenia działalności gospodarczej. Wnioskodawca korzysta z samochodu S, który jest własnością D. Mimo dwukrotnego wezwania skarżący nie przedłożył zeznań rocznych podatkowych za [...] złożonych przez niego i jego żonę, wnioskodawca podał natomiast, że z uwagi na stan zdrowia nie jest w stanie ich przedłożyć, wniósł o to, żeby Sąd zwrócił się do Urzędu Skarbowego o ich przesłanie, nie przedłożył wyciągów z rachunków bankowych żony, nie podał w jakiej wysokości w okresie [...] uzyskał z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej przychody, w jakiej wysokości poniósł koszty uzyskania przychodów, nie przedłożył deklaracji VAT-7 za ostatnie sześć miesięcy, nie wyjaśnił nawet czy deklaracje VAT-7 sporządził i złożył w Urzędzie Skarbowym, nie wyjaśnił czy posiada firmowe rachunki bankowe, czy prowadzi ewidencję środków trwałych i czy zatrudnia pracowników, jeżeli tak to ilu. Skarżący nie przedłożył odpisu orzeczenia lub umowy o ustanowieniu rozdzielności majątkowej małżeńskiej, twierdzi, że pozostaje z żoną w rozdzielności majątkowej, nie wyjaśnił czy został dokonany podział majątku wspólnego pomiędzy małżonkami. Skarżący wskazał, że ponosi koszty swojego utrzymania w wysokości [...] miesięcznie, nie podał w jakiej wysokości małżonka ponosi koszty miesięcznego utrzymania. Wnioskodawca podnosi, że jest chory i z uwagi na stan zdrowia oraz kryzys w małżeństwie nie jest w stanie pozyskać takich informacji i odpisów dokumentów. Zauważyć w tym miejscu należy, że skarżący jest reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, a zatem przy jego pomocy jest w stanie uzyskać odpisy dokumentów (zeznania roczne podatkowe, deklaracje VAT-7, deklaracje na zaliczki w podatku dochodowym), o których przedłożenie wnioskodawca został wezwany. Ponadto zauważyć należy, że to na skarżącym ciąży obowiązek wykazania przesłanek do zwolnienia od kosztów sądowych, a zatem wnioskodawca nie może przerzucać na referendarza sądowego czy na Sąd obowiązku poszukiwania dokumentów, o których przedłożenie został wezwany i wykazania przesłanek do udzielenia jemu prawa pomocy. Wobec powyższego stwierdzić należy, że skarżący nie wykazał przesłanek do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, czy to w całości, czy chociażby w części. Skarżący, jak już wyżej wskazano, nie udzielił pełnych informacji, nie przedłożył również odpisów dokumentów, o które został wezwany. W tym miejscu wskazać należy, że obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania, a tym samym przedstawienia i wykazania wszelkich okoliczności potwierdzających ten fakt obciąża stronę wnioskującą o przyznanie prawa pomocy. Zgodnie z orzecznictwem sądowoadministracyjnym uchylanie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy jest przeszkodą wyłączającą możliwość przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 5 września 2005 r. sygn. akt II FZ 418/05, postanowienie NSA z dnia 27 lutego 2012 r. sygn. akt II FZ 128/12, dostępne na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W niniejszej sprawie pomimo wezwania w trybie przepisu art. 255 P.p.s.a. skarżący nie wyjaśnił zatem swojej rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej, na którą wpływ może mieć również sytuacja jego żony. Wskazać bowiem należy, że zgodnie z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2017 r., poz. 682, dalej jako "K.r.o.") małżonkowie są obowiązani m.in. do wzajemnej pomocy. Skoro małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy, przez którą należy rozumieć nie tylko świadczenia osobiste, ale i pieniężne, małżonka ma obowiązek udzielenia pomocy małżonkowi w zakresie prowadzenia przez niego procesów sądowych. Natomiast fakt, że pomiędzy małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa małżeńska, małżonkowie nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego, pozostają w separacji faktycznej, nie stanowi okoliczności, w której to żona nie może pomóc swojemu mężowi w uiszczeniu kosztów postępowania (por. postanowienie NSA z dnia 28 września 2011 r. sygn. akt I FZ 196/11, postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt I FZ 395/11, postanowienie NSA z dnia 18 kwietnia 2014 r. sygn. akt II FZ 519/14, postanowienie NSA z dnia 08 października 2014 r. sygn. akt I FZ 388/14, postanowienie NSA z dnia 12 listopada 2012 r. sygn. akt I FZ 42/12, postanowienie NSA z dnia 13 listopada 2014 r. sygn. akt I GZ 486/14, publ. na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zauważyć bowiem należy, że obowiązek wzajemnej pomocy małżonków wygasa bowiem dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 K.r.o.) i sądowego orzeczenia separacji (art. 61 ze znaczkiem 4 § 1 K.r.o.), a zatem bez względu na fakt pozostawania w ustroju rozdzielności majątkowej czy nieprowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego, okoliczność pozostawania w związku małżeńskim, stosownie do art. 27 K.r.o. skutkuje tym, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków (por. postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt II OZ 1266/11, publ. na str. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W tym miejscu podkreślić również należy, że brak współpracy strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy skutkować musi odmową przyznania prawa pomocy. Uniemożliwia bowiem wolną od wątpliwości ocenę sytuacji materialnej wnioskodawcy. Wobec powyższego niemożliwe okazało się ustalenie jaka jest rzeczywista sytuacja skarżącego, a od tego zależało ewentualne przyznanie prawa pomocy. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów czy to w całości, czy w części uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (por. post. NSA z dnia 1 marca 2006 r. sygn. akt II OZ 235/06; post. NSA z dnia 27 października 2011 r., sygn. akt I GZ 170/11, www.nsa.gov.pl). Niemożliwe okazało się poczynienie ustaleń faktycznych w rozpatrywanym zakresie, uzasadniających stwierdzenie, że sytuacja skarżącego nie pozwala na pokrycie kosztów sądowych, czy to w całości, czy też w części. W tych okolicznościach należało odmówić skarżącemu przyznania prawa pomocy. Wobec powyższego na podstawie art. 245 § 1 i § 3, art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi postanowiono, jak w sentencji.