I SA/Po 416/15

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu – Violetta Mielcarek po rozpoznaniu w dniu 15 lipca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku GK o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi GK na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...], Nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2010 r. postanawia: oddalić wniosek. Skarżący GK, reprezentowany przez adwokata, wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skargę na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2010 r. Następnie złożył sporządzony na urzędowym formularzu w dniu [...] wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku podał, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych z racji tego, że obecnie nie pracuje, ani nie prowadzi działalności gospodarczej oraz nie posiada żadnego majątku. Wnioskodawca podał, że zamieszkuje w domu rodzinnym wraz z rodzicami. Żona wraz z [...] dzieci mieszka osobno. Małżonka nie pozostaje z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Skarżący podał, że wobec powyższego nie ma środków na zapłacenie kwoty [...]. Skarżący oświadczył, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z matką i z ojcem. Mieszka w domu rodziców o pow. [...] m2. Wnioskodawca nie posiada nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych i przedmiotów o wartości powyżej 3.000 euro. Matka skarżącego z tytułu emerytury rolniczej uzyskuje dochód miesięczny brutto w wysokości [...], ojciec z tytułu emerytury rolniczej w wysokości [...] brutto. Pismem z dnia [...] wezwano skarżącego do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez: 1. złożenie odpisów zeznań rocznych podatkowych za [...] złożonych przez skarżącego i osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, 2. złożenie wyciągów z rachunków i lokat bankowych, w tym rachunków kart kredytowych za ostatnie [...] miesięcy należących do skarżącego i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, 3. podanie czy skarżący jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy jako bezrobotny, od kiedy, czy otrzymuje zasiłek dla bezrobotnych, jeżeli skarżący nie jest zarejestrowany to dlaczego, 4. podanie kosztów miesięcznego utrzymania skarżącego i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym z rozbiciem na poszczególne wydatki (np. ogrzewanie, woda, gaz, energia elektryczna, koszty leczenia i zakupu lekarstw, wyżywienie, telefon stacjonarny i telefon komórkowy, abonament RTV, raty kredytów – z podaniem na co kredyty zostały zaciągnięte, kiedy, jaki jest harmonogram spłat rat itp.), 5. podanie czy skarżący posiada udziały w spółkach, pełni funkcję członka zarządu lub prokurenta w spółkach, jeżeli tak należy wymienić w jakich spółkach, jaka jest wartość nominalna tych udziałów, czy z tytułu posiadania udziałów w spółkach lub pełnienia w.w funkcji uzyskuje jakieś dochody, jeżeli tak to w jakiej wysokości, jeżeli nie to dlaczego, 6. podanie czy skarżący korzysta z pomocy opieki społecznej, jeżeli tak to w jakiej formie (odpis decyzji), 7. podanie czy skarżący uzyskuje jakieś dochody np. z tytułu prac dorywczych, sezonowych, jeżeli tak to kiedy ostatnio takie prace wykonywał i w jakiej wysokości uzyskał środki pieniężne, 8. podanie czy skarżący i osoby, z którymi pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym posiadają lub użytkują pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji, jeżeli tak należy wymienić markę, typ, rok produkcji i wartość rynkową tych pojazdów, 9. podanie czy skarżący pozostaje z żoną w separacji sądowej (odpis orzeczenia), jeżeli małżonkowie nie pozostają w separacji sądowej należy podać: - w jakiej wysokości i z jakiego tytułu małżonka uzyskuje miesięczne dochody (np. z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, umowy o pracę, umowy zlecenia, umowy o dzieło, prowadzenia działalności rolniczej, inne), jeżeli żona skarżącego nie pracuje to czy jest zarejestrowana w Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna i czy otrzymuje zasiłek dla bezrobotnych, - czy żona skarżącego korzysta z pomocy opieki społecznej ,jeżeli tak to w jakiej formie (odpis decyzji), - przedłożyć odpisy zeznań rocznych podatkowych za [...] złożonych przez małżonkę, - przedłożyć wyciągi z rachunków bankowych i lokat bankowych, w tym rachunków kart kredytowych żony za ostatnie [...] miesięcy, - czy żona posiada nieruchomości (np. dom, mieszkanie, nieruchomość rolną, inne nieruchomości), oszczędności, papiery wartościowe, przedmioty o wartości powyżej 3.000 euro, pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji (jakie, jakiej marki, rok produkcji, jaka jest wartość rynkowa), - czy małżonka posiada udziały w spółkach, czy pełni funkcje członka zarządu, prokurenta lub członka rady nadzorczej w spółkach i czy z tego tytułu uzyskuje dochody, jeżeli tak to w jakiej wysokości, - w jakiej wysokości małżonka ponosi koszty swojego i dzieci miesięcznego utrzymania z rozbiciem na poszczególne wydatki, czy skarżący partycypuje w kosztach utrzymania dzieci, - do kogo należy dom, w którym mieszka żona i dzieci skarżącego, jeżeli małżonkowie pozostają w rozdzielności majątkowej małżeńskiej należy również przedłożyć odpis umowy majątkowej małżeńskiej lub orzeczenia o ustanowieniu rozdzielności majątkowej oraz odpis umowy lub orzeczenia o podziale majątku wspólnego między małżonkami. W odpowiedzi z dnia [...] skarżący przedłożył kserokopie swoich zeznań rocznych podatkowych za [...]. Wnioskodawca oświadczył, że nie posiada żadnych rachunków bankowych ani lokat bankowych. Podał, że nie jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy jako bezrobotny i nie otrzymuje zasiłku dla bezrobotnych. Wnioskodawca podał, że ostatnie kilka lat poświęcił na wyjaśnianie spraw związanych z prowadzonymi wobec niego postępowaniami kontrolnymi, jest wyczerpany psychicznie przedłużającymi się terminami i nie był w stanie nawet pomyśleć o zarejestrowaniu się w Urzędzie Skarbowym. Skarżący podał, że mieszka u rodziców i pozostaje na ich całkowitym utrzymaniu, dlatego też nie ponosi żadnych kosztów z tym związanych. Wnioskodawca podał, że nie ma też żadnych kredytów i pożyczek. Skarżący oświadczył, że nie posiada udziałów w spółkach, ani też nie pełni żadnej funkcji członka zarządu lub prokurenta, nie korzysta również z pomocy opieki społecznej i nie uzyskuje żadnych dochodów. Wnioskodawca nie posiada pojazdów mechanicznych. Skarżący podał, że od dnia [...] pozostaje z żoną w rozdzielności majątkowej małżeńskiej. Małżonka razem z dziećmi mieszka w domu należącym do jej mamy. Skarżący podał, że nie posiada informacji, ani też odpisów dokumentów dotyczących dochodów żony i jej sytuacji majątkowej. Do pisma załączył kserokopie: zeznań rocznych podatkowych za [...], z których wynika, że w [...] przychód skarżącego z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej wyniósł [...], koszty uzyskania przychodów [...] i dochód [...], w [...] przychód skarżącego z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej wyniósł [...], koszty uzyskania przychodów [...] i strata [...] oraz umowy majątkowej małżeńskiej z dnia [...], Repertorium A numer [...], z której wynika, że skarżący i jego żona wyłączyli obowiązującą w ich małżeństwie ustawową wspólność majątkową. Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, dalej jako "P.p.s.a.") strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Zatem obowiązującą zasadą w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest, że strony ponoszą koszty tego postępowania. Od tej zasady ustawa przewiduje wyjątek – możliwość przydzielenia stronie skarżącej prawa pomocy. Przepis art. 245 § 1 cyt. ustawy stanowi, iż prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (por. art. 245 § 2 P.p.s.a). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej (por. art. 245 § 3 i § 4 P.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy wiąże się ściśle z realizacją jednego z podstawowych standardów państwa prawnego, jakim jest prawo do sądu i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów postępowania. W orzecznictwie przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 468/11, postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 466/11, postanowienie NSA z dnia 28 czerwca 2011 r. sygn. akt II OZ 504/11, publikowane na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W tym miejscu zauważyć jednak należy, że strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy ma obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia poniesienie jakichkolwiek (pkt 1) lub też pełnych (pkt 2) kosztów postępowania, o czym świadczy użycie w przepisie art. 246 § 1 P.p.s.a. zwrotu "gdy wykaże". Taka konstrukcja znajduje uzasadnienie w tym, że najszerszą wiedzę o okolicznościach mogących mieć znaczenie z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy posiada sam wnioskodawca. Wobec tego, pochodzące od niego informacje powinny być na tyle szczegółowe, by możliwa była kompleksowa ocena jego rzeczywistej kondycji finansowej i sytuacji majątkowej. Zatem to w interesie skarżącego pozostaje przedstawienie jak najpełniejszej informacji, pozwalającej na dokonanie oceny jego aktualnych możliwości płatniczych. Podkreślić również należy, że przyznanie prawa pomocy, będącego odstępstwem od zasady partycypacji stron w kosztach postępowania i przerzucające takie koszty na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona w sposób jednoznaczny wykaże spełnienie przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a. Oznacza to, że ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie skarżącej (por. postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 468/11, publ. na str. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Biorąc pod uwagę złożone przez skarżącego oświadczenia stwierdzić należy, że wnioskodawca nie wykazał przesłanek do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Ze złożonych przez skarżącego oświadczeń wynika, że pozostaje w związku małżeńskim, przy czym małżonkowie od dnia [...] pozostają w rozdzielności majątkowej małżeńskiej i nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego, wnioskodawca natomiast prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z rodzicami. Skarżący nie posiada żadnego majątku (nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych, przedmiotów o wartości powyżej 3.000 euro, pojazdów mechanicznych podlegających obowiązkowi rejestracji, udziałów w spółkach), nie uzyskuje żadnego dochodu, nie korzysta z pomocy opieki społecznej, nie jest również zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy jako bezrobotny. Skarżący podał, że pozostaje na całkowitym utrzymaniu rodziców, którzy otrzymują emerytury rolnicze w wysokości po [...] brutto, rodzice wnioskodawcy posiadają dom o pow. [...] m2. Skarżący mimo wezwania nie złożył zeznań rocznych podatkowych rodziców i żony za [...], nie wyjaśnił nawet czy rodzice i małżonka zeznania roczne podatkowe za w.w lata składali, nie złożył wyciągów z rachunków bankowych i lokat bankowych rodziców i żony za ostatnie [...] miesięcy, nie wyjaśnił, czy rachunki bankowe i lokaty bankowe rodzice i małżonka posiadają, nie podał, czy żona posiada udziały w spółkach, czy pełni funkcje członka zarządu, nie podał czy rodzice i jego żona posiadają pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji, czy małżonka posiada jakieś nieruchomości, oszczędności, wartościowe przedmioty, podał jedynie, że dom, w którym mieszka żona z dziećmi należy do jej mamy. Skarżący mimo wezwania nie wyjaśnił czy jego żona uzyskuje dochody, jeżeli tak to w jakiej wysokości i z jakiego tytułu, czy jest zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna, czy korzysta z pomocy opieki społecznej. Skarżący mimo wezwania nie podał w jakiej wysokości jego rodzice i żona ponoszą koszty miesięcznego utrzymania, nie wyjaśnił również czy partycypuje w kosztach utrzymania dzieci. Wnioskodawca w odpowiedzi na wezwanie do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy nie przedłożył odpisu umowy lub orzeczenia o podziale majątku wspólnego między małżonkami, nie wyjaśnił nawet czy miał miejsce podział majątku wspólnego. Wnioskodawca wprawdzie podniósł, że pomiędzy nim i jego żoną istnieje rozdzielność majątkowa małżeńska, jednakże wskazać należy, że zgodnie z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r., poz. 788 ze zm., dalej jako "K.r.o.") małżonkowie są obowiązani m.in. do wzajemnej pomocy. Skoro małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy, przez którą należy rozumieć nie tylko świadczenia osobiste, ale i pieniężne, małżonka ma obowiązek udzielenia pomocy małżonkowi w zakresie prowadzenia przez niego procesów sądowych. Natomiast fakt, że pomiędzy małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa małżeńska, małżonkowie nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego, pozostają w separacji faktycznej, nie stanowi okoliczności, w której to żona nie może pomóc swojemu mężowi w uiszczeniu kosztów postępowania (por. postanowienie NSA z dnia 28 września 2011 r. sygn. akt I FZ 196/11, postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt I FZ 395/11, postanowienie NSA z dnia 18 kwietnia 2014 r. sygn. akt II FZ 519/14, postanowienie NSA z dnia 08 października 2014 r. sygn. akt I FZ 388/14, postanowienie NSA z dnia 12 listopada 2012 r. sygn. akt I FZ 42/12, postanowienie NSA z dnia 13 listopada 2014 r. sygn. akt I GZ 486/14, publ. na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zauważyć bowiem należy, że obowiązek wzajemnej pomocy małżonków wygasa bowiem dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 K.r.o.) i sądowego orzeczenia separacji (art. 61 ze znaczkiem 4 § 1 K.r.o.), a zatem bez względu na fakt pozostawania w ustroju rozdzielności majątkowej okoliczność pozostawania w związku małżeńskim, stosownie do art. 27 K.r.o. skutkuje tym, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków (por. postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt II OZ 1266/11, publ. na str. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Stąd sytuacja majątkowa żony wpływa na ocenę możliwości płatniczych wnioskodawcy. Jak wskazano wyżej obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania, a tym samym przedstawienia i wykazania wszelkich okoliczności potwierdzających ten fakt obciąża stronę wnioskującą o przyznanie prawa pomocy. Zgodnie z orzecznictwem sądowoadministracyjnym uchylanie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy jest przeszkodą wyłączającą możliwość przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 5 września 2005 r. sygn. akt II FZ 418/05, postanowienie NSA z dnia 27 lutego 2012 r. sygn. akt II FZ 128/12, dostępne na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Jak już wyżej wskazano skarżący nie udzielił pełnej odpowiedzi co do sytuacji rodziców, z którymi, jak oświadczył, pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym, gdyż nie przedłożył odpisów dokumentów, o które został wezwany, nie podał w jakiej wysokości rodzice ponoszą koszty miesięcznego utrzymania, nie wyjaśnił czy posiadają pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji. Z istoty prawa pomocy wynika natomiast, że sytuacja finansowa wnioskodawcy oceniania jest przez pryzmat dochodów wszystkich członków rodziny, uwzględniając przy tym nie tylko przychody osób, z którymi pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym, ale także i koszty utrzymania wszystkich członków rodziny. Na ocenę sytuacji finansowej wnioskodawcy wpływ ma również ich sytuacja majątkowa. Skarżący, jak już wcześniej wskazano, nie wyjaśnił również jaka jest sytuacja finansowa i majątkowa jego żony, w jakiej wysokości ponosi ona koszty swojego i dzieci miesięcznego utrzymania, nie przedłożył również żadnych dokumentów, na podstawie których można byłoby ocenić jej sytuację majątkową. Jak już wcześniej wskazano małżonka ma obowiązek udzielenia swojemu mężowi pomocy w poniesieniu kosztów sądowych. Natomiast żeby referendarz sądowy mógł ocenić czy jest ona w stanie udzielić takiej pomocy wnioskodawca powinien był przedłożyć odpisy dokumentów oraz udzielić pełnych wyjaśnień, o które został wezwany. W tym miejscu podkreślić należy, że brak współpracy strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy skutkować musi odmową przyznania prawa pomocy. Uniemożliwia bowiem wolną od wątpliwości ocenę sytuacji materialnej wnioskującego. Wobec powyższego niemożliwe okazało się ustalenie jaki jest rzeczywisty stan majątkowy skarżącego, który ocenić należało przez pryzmat sytuacji majątkowej jego rodziców, z którymi pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym, oraz małżonki, a od tego zależało ewentualne przyznanie prawa pomocy. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (por. postanowienie NSA z dnia 1 marca 2006 r. sygn. akt II OZ 235/06; postanowienie NSA z dnia 27 października 2011 r., sygn. akt I GZ 170/11, www.nsa.gov.pl). Niemożliwe okazało się poczynienie ustaleń faktycznych w rozpatrywanym zakresie, uzasadniających stwierdzenie, że sytuacja finansowa nie pozwala na pokrycie chociażby części kosztów postępowania. Wobec powyższego na podstawie art. 245 § 1 i § 3, art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a., postanowiono jak w sentencji.