I SA/Po 418/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Dominik Mączyński po rozpoznaniu w dniu 9 lipca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku M. O. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. O. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu z dnia [...] marca 2014 r., Nr [...] w przedmiocie określenia nadwyżki podatku naliczonego nad należnym do przeniesienia na następny okres rozliczeniowy za październik i listopad 2007 r.; postanawia odmówić przyznania prawa pomocy. Skarżący M.O., reprezentowany przez radcę prawnego, pismem z dnia [...] kwietnia 2014 r. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu z dnia [...] marca 2014 r. w przedmiocie określenia nadwyżki podatku naliczonego nad należnym do przeniesienia na następny okres rozliczeniowy za październik i listopad 2007 r. Jednocześnie ze skargą strona skarżąca złożyła sporządzony na urzędowym formularzu w dniu [...] kwietnia 2014 r. wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu przedmiotowego wniosku o przyznanie prawa pomocy wnioskodawca podał, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe i pozostaje z żoną w separacji. Sąd Okręgowy w Poznaniu wyrokiem z dnia [...] zasądził na rzecz żony wnioskodawcy od skarżącego alimenty w kwocie [...] zł miesięcznie. Wnioskodawca mieszka w domu, którego właścicielem jest jego syn T.O. na zasadach dożywocia i ponosząc koszty utrzymania domu. Źródłem dochodu skarżącego jest obecnie emerytura w wysokości [...] zł miesięcznie, która jest zajęta przez Komornika do kwoty [...] zł. W dniu [...] października 2013 r. skarżący sprzedał udziały spółki A Sp. z o. o. W.O. na podstawie umowy sprzedaży udziałów za kwotę [...] zł, jednakże płatność następuje w ratach miesięcznych, o stałej wysokości raty miesięcznej [...] zł. W dalszej części uzasadnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy wnioskodawca podniósł, iż ponosi następujące wydatki: woda [...] zł, wywóz śmieci [...] zł, energia elektryczna [...] zł, paliwo [...] zł, opłata za TV [...] zł, ogrzewanie [...] zł, koszty konsultacji medycznych i zakupu lekarstw [...] zł, pozostałe koszty (żywność, ubrania, środki czystości) ok. [...] zł. Łącznie wraz z alimentami ponosi koszty w wysokości minimum [...] zł. Wnioskodawca podał, że organy podatkowe określiły zobowiązania podatkowe w trzech decyzjach i wyjaśnił, że wysokość opłaty we wszystkich trzech sprawach wynosi ok. [...] zł i równałaby się prawie rocznym dochodom podatnika, bez uwzględnienia wydatków. Natomiast wnioskodawca nie jest w stanie przygotować się na opłatę w tej wysokości. Skarżący oświadczył ponadto, że nie pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z innymi osobami, nie posiada domu, oszczędności, papierów wartościowych i przedmiotów o wartości powyżej 3.000 euro. Uzyskuje dochody z tytułu emerytury w wysokości [...] zł brutto i z tytułu sprzedaży udziałów w spółce A Sp. z o. o. (rata) w wysokości [...] zł. Na wezwanie z dnia 22 maja 2014 r. do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy w odpowiedzi z dnia [...] czerwca 2014 r. wnioskodawca oświadczył, że nie jest właścicielem żadnego samochodu, użytkuje samochód marki [...], na podstawie "Umowy zobowiązującej – umowy użyczenia" zawartej w dniu [...] listopada 2013 r. z "A" Spółka z o. o. spółka komandytowa. Skarżący nie posiada mieszkania, nieruchomości rolnej, innych nieruchomości, nie posiada również przedmiotów o wartości powyżej 3.000 euro. Skarżący darował synowi T.O. dom, w którym mieszka – akt notarialny z dnia [...], skarżący darował synowi W.O. w dniu [...] grudnia 2009 r. udziały w spółce "A" Sp. z o. o. w Poznaniu, wartość przedmiotu darowizny [...] zł. Do pisma skarżący załączył kserokopie: zeznania o wysokości osiągniętego dochodu (poniesionej straty) w roku podatkowym 2012 – druk PIT 36L, z którego wynika, że przychody skarżącego z tytułu działalności gospodarczej wyniosły [...] zł, koszty uzyskania przychodów [...] zł, dochód [...] zł, wnioskodawca w 2012 r. uzyskał także dochód z tytułu emerytury w wysokości [...] zł, z tytułu działalności wykonywanej osobiście w wysokości [...] zł. W 2013 r. skarżący uzyskał dochód z tytułu emerytury w wysokości [...] zł, z tytułu działalności wykonywanej osobiście w wysokości [...] zł, wnioskodawca z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej uzyskał przychód w wysokości [...] zł, poniósł koszty uzyskania przychodów w wysokości [...] zł i uzyskał dochód w wysokości [...] zł. Wnioskodawca przedłożył wyciąg z rachunku bankowego za okres od [...] listopada 2013 r. do [...] maja 2014 r., z którego wynika, że na ten rachunek wpłynęły środki pieniężne łącznie w wysokości [...] zł. Skarżący załączył również kserokopię umowy zobowiązującej – umowy użyczenia z dnia [...] listopada 2013 r., z której wynika, że "A" Spółka z o. o. spółka komandytowa zobowiązuje się do przekazywania przez cały okres używania na rzecz skarżącego, do nieodpłatnego używania nie starszego niż 3 lata samochodu marki [...]. Do pisma skarżący przedłożył kserokopię umowy dożywocia zawartej w formie aktu notarialnego w dniu [...], z której wynika, że żona skarżącego i skarżący przenieśli całe przysługujące im udziały po 1/2 części każdemu w prawie własności nieruchomości na rzecz swojego syna T. O. T.O. w ramach dożywocia w zamian za przeniesienie udziałów w prawie własności przedmiotowej nieruchomości, zobowiązał się do zapewnienia H.O. i skarżącemu dożywotniego utrzymania i ustanowił na ich rzecz dożywotnie służebności mieszkania. Stawający podali wartość przedmiotowej nieruchomości na kwotę [...] zł, t.j. na kwoty po [...] zł za każdy z udziałów w prawie własności przedmiotowej nieruchomości. Skarżący przedłożył kopię umowy darowizny z dnia [...] sporządzonej w formie aktu notarialnego, z której wynika, że skarżący darował swojemu synowi W.O. z posiadanych [...] udziałów w spółce A Sp. z o. o. [...] udziałów o wartości nominalnej [...] zł każdy, a W.O. oświadczył, że darowiznę przyjmuje. Stawający oświadczyli, że wartość tej darowizny wynosi [...] zł. Postanowieniem referendarza sądowego z dnia 18 czerwca 2014 r. referendarz sądowy oddalił wniosek o przyznanie prawa pomocy w niniejszej sprawie. W ocenie referendarza sądowego skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Pismem z dnia [...] lipca 2014 r. pełnomocnik skarżącego wniósł sprzeciw od powyższego postanowienia referendarza sądowego z dnia 18 czerwca 2014 r. W uzasadnieniu sprzeciwu wskazano, że dokonanie darowizny przez skarżącego na rzecz synów doprowadziło do rzeczywistego uszczuplenia majątku wnioskodawcy. Skarżący został następnie przez jednego z synów pozbawiony faktycznego uczestnictwa w spółce, zarządzania nią jak i realizowania praw korporacyjnych, w tym dotychczasowych praw majątkowych w postaci prawa do wynagrodzenia. Powstały stan rzeczy był dla wnioskodawcy wielkim zaskoczeniem, zatem podjął on stosowne kroki w celu odwołania darowizny na rzecz syna W.O. W uzasadnieniu sprzeciwu podniesiono także, że skarżący od wielu lat choruje na cukrzycę, nadciśnienie tętnicze, migotanie przedsionków oraz inne schorzenia, w związku z czym ponosi on znaczne wydatki na lekarstwa oraz leczenie szpitalne. Ponadto wnioskodawca sprawuje opiekę nad swoją mamą, a także musiał w lutym 2014 r. pokryć część kosztów pogrzebu zmarłego brata. W związku z powyższym, łączne miesięczne koszty utrzymania skarżącego wraz z alimentami wahają się od [...] zł do [...] zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Na wstępie niniejszego wywodu wskazać należy, że zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270, dalej w skrócie: "P.p.s.a.") w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Z powołanego przepisu wynika, że zaskarżenie postanowienia referendarza sądowego w sprawie prawa pomocy skutkuje tym, że Sąd rozpoznaje ponownie wniosek o przyznanie prawa pomocy. W analizowanej sprawie rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy należy dokonać w oparciu o przepisy art. 245 § 1, § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. W świetle powołanych przepisów, prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, czyli w zakresie częściowym, może być przyznane osobie fizycznej, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zaakcentowania wymaga, że instytucja prawa pomocy ma służyć przede wszystkim tym, którzy nie mają możliwości zgromadzenia środków na opłacenie kosztów związanych z obroną swoich praw przed sądem lub następuje to kosztem utrzymania własnej rodziny. Zwolnienie od kosztów sądowych jest jednoznaczne z przerzuceniem ciężaru ich ponoszenia na budżet państwa. W orzecznictwie przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienia NSA: z dnia 6 lipca 2011 r., sygn. akt I OZ 468/11 oraz z dnia 28 czerwca 2011 r., sygn. akt II OZ 504/11 - publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Zgodnie z zasadą określoną w art. 199 P.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogą być zatem interpretowane według reguł wykładni rozszerzającej. Z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych wynika, że są one zasadą, natomiast zwolnienie z ich uiszczenia winno nastąpić w sytuacjach wyjątkowych. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych jest instytucją stosowaną w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem, tj. całkowicie pozbawionych środków do życia ze względu na okoliczności życiowe. Oceniając zasadność wniosku, Sąd musi rozważyć z jednej strony - interes państwa w pobieraniu opłat za rozstrzygnięcie sprawy, a z drugiej - interes strony w dochodzeniu swych praw przed sądem i zachować odpowiednią proporcję między nimi. Zaznaczyć jednak należy, że z przepisów regulujących instytucję prawa pomocy wynika jednoznacznie, iż ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów sądowych spoczywa na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. Wskazać także należy, że w przypadku pojawienia się wątpliwości, co do przedstawionych w formularzu o przyznanie prawa pomocy danych, Sąd posiada instrumenty prawne służące ich wyjaśnieniu - ma prawo wezwać stronę do złożenia, w zakreślonym terminie, dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego strony, jej dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 P.p.s.a.). Wskazane czynności mają na celu umożliwienie stronie należytego uzasadnienia i udokumentowania wniosku o przyznanie prawa pomocy. W interesie strony skarżącej pozostaje przedstawienie jak najpełniejszej informacji, pozwalającej na dokonanie oceny jej aktualnych możliwości płatniczych. Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy, w ocenie Sądu, skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przede wszystkim godzi się zauważyć, że skarżący z uzyskiwanych dochodów z tytułu emerytury (ok. [...] zł netto) i z tytułu sprzedaży udziałów w spółce (płatność w ratach po [...] zł) jest w stanie ponieść koszty sądowe, które na obecnym etapie postępowania wynoszą [...] zł (wpis sądowy od skargi). Ze złożonych przez skarżącego oświadczeń wynika, że obecnie uzyskuje dochody z tytułu emerytury i że otrzymuje środki pieniężne z tytułu sprzedaży udziałów w spółce. Z załączonego przez wnioskodawcę wyciągu z rachunku bankowego wynika, że na ten rachunek wpływają środki pieniężne w wysokości około [...] zł, t.j. [...] zł z tytułu sprzedaży udziałów w spółce oraz ok. [...] zł z tytułu emerytury. Skoro skarżący na miesięczne utrzymanie i na alimenty przeznacza ok. [...] zł, to pozostaje mu kwota [...] zł, przy czym wnioskodawca w złożonych oświadczeniach nie wyjaśnił na co przeznacza tę kwotę. W sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego skarżący podniósł jednak, że łączne miesięczne koszty jego utrzymania wraz z alimentami wahają się od [...] zł do [...] zł. Należy zatem zauważyć, iż twierdzenia wnioskodawcy w tym zakresie nie są wiarygodne, ponieważ nie przedstawił on stosownej dokumentacji świadczącej o fakcie tak znacznych miesięcznych kosztów utrzymania. Podkreślenia wymaga również, że skarżący nie wskazał, by miał problemy z zaspokojeniem podstawowych potrzeb życiowych. W tym miejscu podkreślić należy, że osoba ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy powinna w każdym wypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny, a dopiero gdyby poczynione oszczędności były niewystarczające na uiszczenie kosztów sądowych, może ubiegać się o taką pomoc (por. postanowienia NSA: z dnia 30 sierpnia 2011 r., sygn. akt I FZ 227/11; z dnia 17 grudnia 2013 r., sygn. akt II OZ 1170/13; z dnia 17 kwietnia 2014 r., sygn. akt II FZ 49/13; z dnia 27 maja 2014 r., sygn. akt II FZ 680/14 - publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Ze złożonego przez skarżącego oświadczenia wynika także, iż wnioskodawca mieszka w domu na zasadzie umowy dożywocia, który razem z żoną w 2013 r. podarowali synowi T.O.. Ponadto skarżący w 2009 r. podarował synowi W.O. udziały w spółce z o. o. Należy zatem zauważyć, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym przyjął się pogląd, iż w sytuacji gdy strona nieodpłatnie przekazała składnik majątkowy członkowi rodziny, zasadny jest wniosek, iż obdarowany powinien pomóc darczyńcy w poniesieniu finansowego ciężaru związanego z prowadzeniem postępowania sądowego, jeżeli darczyńca nie jest w stanie uiścić kosztów sądowych we własnym zakresie (por. postanowienia NSA: z dnia 8 kwietnia 2008 r., sygn. akt I FZ 96/08; z dnia 10 kwietnia 2008 r., sygn. akt I FZ 142/08; z dnia 1 lipca 2008 r., sygn. akt I OZ 439/08; z dnia 28 listopada 2011 r., sygn. akt II FZ 682/11 - publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Powyższego stanu rzeczy nie zmienia podnoszony w sprzeciwie argument, że jeden z synów, po zawarciu umowy darowizny, popadł w konflikt w darczyńcą. Na marginesie należy zauważyć, że skarżący mieszka w domu na zasadzie umowy dożywocia i jak podnosi we wniosku ponosi koszty utrzymania domu. Co innego wynika jednak z aktu notarialnego sporządzonego w dniu [...], w którym syn wnioskodawcy zobowiązał się do utrzymania domowników, w tym dostarczenia im wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału. Ponadto wnioskodawca nie przedłożył żadnych rachunków, które mogłyby świadczyć o wysokości ponoszonych przez niego zobowiązań, a przede wszystkim o tym, że ponosi on osobiście koszty utrzymania domu. Należy końcowo podkreślić, że opłaty sądowe są rodzajem daniny publicznej i dlatego zasadą jest obowiązek ich ponoszenia. Przyznanie prawa pomocy jest zatem rodzajem szczególnej formy dofinansowania ze strony budżetu państwa, które winno mieć wyjątkowe zastosowanie w sytuacjach, w których strona nie może obiektywnie uzyskać środków finansowych w postępowaniu sądowym. Wyjątkowe zastosowanie instytucji prawa pomocy nie może jednak nastąpić w niniejszej sprawie. Godzi się w tym miejscu zauważyć, że przychody skarżącego z tytułu działalności gospodarczej w 2012 r. wyniosły [...] zł, co po odjęciu kosztów uzyskania przychodów przyniosło wnioskodawcy dochód w wysokości [...] zł. Wnioskodawca w 2012 r. uzyskał także dochód z tytułu emerytury w wysokości [...] zł oraz z tytułu działalności wykonywanej osobiście w wysokości [...] zł. Przedmiotowe kwoty pieniędzy w sposób oczywisty przeczą twierdzeniom skarżącego, iż nie jest on w stanie przygotować się na opłatę od skargi w przedmiotowej sprawie. Zatem w ocenie Sądu rozpoznającego wniosek o przyznanie prawa pomocy skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych, które na obecnym etapie postępowania wynoszą [...] zł (wpis sądowy). Z uzyskiwanych wpływów na rachunek bankowy skarżący miał bowiem możliwość poczynienia oszczędności do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny w celu poniesienia kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Ponadto, jak już wcześniej wskazano, skarżący może zwrócić się do synów, którym darował majątek, o pomoc w poniesieniu ciężaru związanego z prowadzeniem postępowań sądowych w jego indywidualnych sprawach. W tym stanie rzeczy, Sąd na podstawie art. 254 § 1 i art. 260 oraz art. 245 § 1 i § 3 oraz art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., postanowił jak w sentencji.