I SA/Po 463/18

Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu – Violetta Mielcarek po rozpoznaniu w dniu 22 sierpnia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku RG o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi RG na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...], Nr [...] w przedmiocie nadwyżki podatku naliczonego nad należnym w podatku od towarów i usług do przeniesienia na następny miesiąc za luty, marzec, wrzesień i październik 2013 r. oraz kwoty podatku do zapłaty za w/w miesiące postanawia: odmówić skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Skarżący RG, reprezentowany przez radcę prawnego, wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skargę na wskazaną w sentencji decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej. Równocześnie złożył sporządzony na urzędowym formularzu w dniu [...] wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku podał, że ma na utrzymaniu [...] małoletnich dzieci. Wnioskodawca wskazał, że otrzymuje miesięcznie wynagrodzenie w wysokości [...] netto, co wystarcza jemu na wyżywienie i zaspokojenie podstawowych potrzeb dotyczących higieny osobistej oraz utrzymania małoletnich. Skarżący oświadczył, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z KG i CG. Wnioskodawca nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych, wierzytelności, przedmiotów o wartości powyżej 5.000,- zł. Skarżący podał, że z tytułu umowy o pracę uzyskuje dochód netto w wysokości [...], zobowiązania i stałe wydatki wynoszą [...]. Na wezwanie z dnia [...] do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący w odpowiedzi z dnia [...] oświadczył, że składał zeznania podatkowe za [...], po ich uzyskaniu niezwłocznie je przedłoży. Skarżący oświadczył, że nie posiada rachunków bankowych. Wnioskodawca podał, że nie posiada i nie użytkuje pojazdów mechanicznych. Skarżący oświadczył, że nie uzyskuje innych przychodów poza dochodami z tytułu umowy o pracę, nie posiada udziałów w spółkach i nie prowadzi działalności gospodarczej. Skarżący podał, że nie darował składników swojego majątku. Wnioskodawca wyjaśnił, że nie otrzymuje na utrzymanie dzieci świadczenia wychowawczego, zasiłku rodzinnego, alimentów. Skarżący oświadczył, że mieszka z rodzicami, dom w którym mieszka należy do jego siostry. Skarżący poinformował, że pozostaje w rozdzielności majątkowej z małżonką. Pismem z dnia [...] wezwano skarżącego do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez: 1. złożenie odpisów zeznań rocznych podatkowych za [...] złożonych przez skarżącego, 2. podanie kosztów miesięcznego utrzymania skarżącego i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym z rozbiciem na poszczególne wydatki (np. czynsz, woda, gaz, prąd, abonament RTV, Internet, kablówka, telefony, koszty wyżywienia, środki czystości, lekarstwa, odzież, raty kredytów – z podaniem kiedy kredyty zostały zaciągnięte, w jakiej wysokości, na co, na jaki okres, czy raty kredytów są spłacane, w jakiej wysokości miesięcznie, inne koszty), 3. podanie w jakiej wysokości i z jakiego tytułu rodzice skarżącego uzyskują miesięczne dochody, w jakiej wysokości ponoszą koszty utrzymania, 4. podanie czy ze skarżącym mieszka jego siostra, jeżeli tak należy podać w jakiej wysokości i z jakiego tytułu uzyskuje miesięczne dochody i w jakiej wysokości ponosi koszty miesięcznego utrzymania, 5. wyjaśnienie czy skarżący pozostaje z żoną w separacji sądowej (odpis wyroku), jeżeli wnioskodawca nie pozostaje z małżonką w separacji sądowej należy podać w jakiej wysokości i z jakiego tytułu małżonka uzyskuje miesięczne dochody (np. z tytułu wynagrodzenia za pracę, umowy zlecenia, umowy o dzieło, prac sezonowych, renty, posiadania udziałów w spółkach, pełnienia funkcji członka zarządu, prokurenta, członka rady nadzorczej, prowadzenia działalności gospodarczej, inne), przedłożyć wyciągi z jej rachunków bankowych za ostatnie [...], zeznania roczne podatkowe za [...], podać czy posiada nieruchomości, oszczędności, wierzytelności, przedmioty o wartości powyżej 5.000,- zł, prawa majątkowe, pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji (marka, rok produkcji i wartość rynkowa) – jeżeli tak należy wymienić składniki majątku jaki posiada, w jakiej wysokości ponosi koszty miesięcznego utrzymania, podanie czy małżonka ma na swoim utrzymaniu inne osoby, jeżeli tak to kogo, 6. złożenie odpisu wyroku lub umowy o ustanowieniu rozdzielności majątkowej małżeńskiej oraz odpisu orzeczenia lub umowy o podział majątku wspólnego między małżonkami. Skarżący w odpowiedzi z dnia [...] oświadczył, że miesięcznie przekazuje [...] na utrzymanie małoletnich dzieci, na wyżywienie wydaje ok. [...], na środki higieny, proszki [...], na odzież, obuwie [...], na bilety i dojazdy [...]. Wnioskodawca podał, że brakujące środki uzupełniają rodzice. Skarżący podał, że rodzice otrzymują świadczenia emerytalne w kwocie ok. [...], mieszkają w domu jednorodzinnym, ponoszą jedynie koszty bieżącego utrzymania, leków oraz koniecznych wydatków, podatek od nieruchomości jest płacony przez siostrę. Skarżący oświadczył, że siostra z nim nie mieszka. Skarżący wskazał, że pozostaje w rozdzielności majątkowej małżeńskiej, nie wie w jakiej wysokości żona uzyskuje dochody, nie zna stanu majątkowego żony, nie prowadzi z nią wspólnego gospodarstwa domowego, małżonka ma na utrzymaniu [...] wspólnych małoletnich dzieci. Skarżący do pisma załączył kserokopie zeznań rocznych podatkowych za [...]. Wnioskodawca przedłożył kserokopię umowy majątkowej małżeńskiej z dnia [...]. Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302, dalej jako "P.p.s.a.") strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Zatem obowiązującą zasadą w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest, że strony ponoszą koszty tego postępowania. Od tej zasady ustawa przewiduje wyjątek – możliwość przydzielenia stronie skarżącej prawa pomocy. Przepis art. 245 § 1 cyt. ustawy stanowi, iż prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (por. art. 245 § 2 P.p.s.a). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej (por. art. 245 § 3 i § 4 P.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy wiąże się ściśle z realizacją jednego z podstawowych standardów państwa prawnego, jakim jest prawo do sądu i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów postępowania. W orzecznictwie przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom samotnym, bez majątku, o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 468/11, postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 466/11, postanowienie NSA z dnia 28 czerwca 2011 r. sygn. akt II OZ 504/11, publikowane na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W tym miejscu zauważyć jednak należy, że strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy ma obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia poniesienie jakichkolwiek (pkt 1) lub też pełnych (pkt 2) kosztów postępowania, o czym świadczy użycie w przepisie art. 246 § 1 P.p.s.a. zwrotu "gdy wykaże". Taka konstrukcja znajduje uzasadnienie w tym, że najszerszą wiedzę o okolicznościach mogących mieć znaczenie z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy posiada sam wnioskodawca. Wobec tego, pochodzące od skarżącego informacje powinny być na tyle szczegółowe, by możliwa była kompleksowa ocena jego rzeczywistej kondycji finansowej i sytuacji majątkowej. Zatem to w interesie skarżącego pozostaje przedstawienie jak najpełniejszej informacji, pozwalającej na dokonanie oceny jego aktualnych możliwości płatniczych. Podkreślić również należy, że przyznanie prawa pomocy, będącego odstępstwem od zasady partycypacji stron w kosztach postępowania i przerzucające takie koszty na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona w sposób jednoznaczny wykaże spełnienie przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a. Oznacza to, że ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie skarżącej (por. postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 468/11, publ. na str. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Ponadto zauważyć należy, że w razie pojawienia się wątpliwości, co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, na podstawie art. 255 P.p.s.a. można wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, stanu rodzinnego i dochodów. Jednocześnie podkreślić należy, że to przepis art. 255 P.p.s.a. nadaje kompetencję do wezwania strony o uzupełnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez złożenie oświadczeń wiedzy oraz o przedłożenie dokumentów źródłowych, co z mocy tego przepisu powoduje powstanie obowiązku po stronie wnioskodawcy do przedłożenia tychże wyjaśnień i dokumentów ("strona jest obowiązana złożyć na wezwanie"). W ocenie starszego referendarza sądowego skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny . Ze złożonych przez skarżącego oświadczeń wynika, że wnioskodawca utrzymuje się z wynagrodzenia za pracę, nie posiada żadnego majątku, mieszka z rodzicami w domu będącym własnością jego siostry. Wnioskodawca prowadził działalność gospodarczą, obecnie jej nie prowadzi, mimo wezwania skarżący nie podał od kiedy nie prowadzi działalności gospodarczej, nie przedłożył odpisów dokumentów o zaprzestaniu prowadzenia działalności gospodarczej. Ze złożonych oświadczeń wynika, że skarżący ma na utrzymaniu [...] małoletnich dzieci, pozostaje w związku małżeńskim, nie prowadzi z żoną wspólnego gospodarstwa domowego, małżonkowie nie pozostają w separacji sądowej, pozostają natomiast w rozdzielności majątkowej małżeńskiej. Skarżący podał, że otrzymuje wynagrodzenie za pracę w wysokości [...], z której ponosi koszty utrzymania dzieci w kwocie [...] oraz koszty swojego miesięcznego utrzymania, które są wyższe od uzyskiwanego przez niego dochodu i dlatego korzysta z pomocy rodziców, którzy utrzymują się ze świadczeń emerytalnych w wysokości ok. [...]. Skarżący nie podał w jakiej wysokości rodzice ponoszą koszty swojego utrzymania. Ze złożonych przez wnioskodawcę zeznań rocznych podatkowych wynika, że skarżący w [...] nie uzyskał żadnego przychodu, nie poniósł kosztów uzyskania przychodów i nie uzyskał dochodu. Na uwagę zasługuje okoliczność, że zeznania roczne podatkowe za [...] zostały złożone przez skarżącego w Urzędzie Skarbowym po terminie, t.j. w dniu [...], co wynika z prezentaty na tych zeznaniach. Mimo wezwania skarżący nie podał z jakiego tytułu i w jakiej wysokości małżonka uzyskuje dochody, czy posiada majątek, nie złożył zeznań rocznych podatkowych żony za [...], nie wyjaśnił nawet czy małżonka zeznania roczne podatkowe sporządziła i złożyła w Urzędzie Skarbowym, nie złożył wyciągów z jej rachunków bankowych, nie wyjaśnił czy małżonka rachunki bankowe posiada, nie wyjaśnił także czy posiada ona jakieś nieruchomości, oszczędności, wierzytelności, prawa majątkowe, przedmioty o wartości powyżej 5.000,- zł. Nie podał również w jakiej wysokości małżonka ponosi koszty miesięcznego utrzymania. Wobec powyższego stwierdzić należy, że skarżący nie wykazał przesłanek do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W tym miejscu wskazać należy, że obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania, a tym samym przedstawienia i wykazania wszelkich okoliczności potwierdzających ten fakt obciąża stronę wnioskującą o przyznanie prawa pomocy. Zgodnie z orzecznictwem sądowoadministracyjnym uchylanie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy to w całości, czy w części, jest przeszkodą wyłączającą możliwość przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 5 września 2005 r. sygn. akt II FZ 418/05, postanowienie NSA z dnia 27 lutego 2012 r. sygn. akt II FZ 128/12, dostępne na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W niniejszej sprawie pomimo wezwania w trybie przepisu art. 255 P.p.s.a. skarżący nie wyjaśnił zatem swojej rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej, na którą wpływ może mieć również sytuacja jego żony. Zgodnie z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2017 r., poz. 682, dalej jako "K.r.o.") małżonkowie są obowiązani m.in. do wzajemnej pomocy. Skoro małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy, przez którą należy rozumieć nie tylko świadczenia osobiste, ale i pieniężne, małżonka ma obowiązek udzielenia pomocy małżonkowi w zakresie prowadzenia przez niego procesów sądowych. Natomiast fakt, że małżonkowie nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego, pozostają w separacji faktycznej, nie stanowi okoliczności, w której to żona nie może pomóc swojemu mężowi w uiszczeniu kosztów postępowania (por. postanowienie NSA z dnia 28 września 2011 r. sygn. akt I FZ 196/11, postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt I FZ 395/11, postanowienie NSA z dnia 18 kwietnia 2014 r. sygn. akt II FZ 519/14, postanowienie NSA z dnia 08 października 2014 r. sygn. akt I FZ 388/14, postanowienie NSA z dnia 12 listopada 2012 r. sygn. akt I FZ 42/12, postanowienie NSA z dnia 13 listopada 2014 r. sygn. akt I GZ 486/14, publ. na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zauważyć bowiem należy, że obowiązek wzajemnej pomocy małżonków wygasa bowiem dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 K.r.o.) i sądowego orzeczenia separacji (art. 61 ze znaczkiem 4 § 1 K.r.o.), a zatem bez względu na fakt pozostawania w separacji faktycznej, ustroju rozdzielności majątkowej czy nieprowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego, okoliczność pozostawania w związku małżeńskim, stosownie do art. 27 K.r.o. skutkuje tym, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych i kosztów zastępstwa procesowego w sprawach jednego z małżonków (por. postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt II OZ 1266/11, publ. na str. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Mając na uwadze powyższe przyjąć zatem należy, że przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy zasadne jest ustalenie czy małżonka wnioskodawcy posiada dochody i majątek, jeżeli tak to jaki, gdyż sytuacja majątkowa małżonki wpływa na ocenę możliwości płatniczych wnioskodawcy. Dopiero bowiem zestawienie i analiza faktycznie uzyskiwanych przez małżonków dochodów i ponoszonych wydatków pozwala na pełną i rzetelną ocenę w zakresie spełnienia ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy. W przedmiotowej sprawie nie można było zatem ustalić, czy skarżący z pomocą małżonki jest w stanie uiścić, czy to w całości, czy chociażby w części, wpis sądowy od skargi. Podkreślić zatem należy, że brak współpracy strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy skutkować musi odmową przyznania prawa pomocy. Uniemożliwia bowiem wolną od wątpliwości ocenę sytuacji materialnej wnioskodawcy. Wobec powyższego niemożliwe okazało się ustalenie jaka jest rzeczywista sytuacja skarżącego, na którą wpływ może mieć również sytuacja finansowa i majątkowa jego żony, a od tego zależało ewentualne przyznanie prawa pomocy. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów czy to w całości, czy w części, uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (por. post. NSA z dnia 1 marca 2006 r. sygn. akt II OZ 235/06; post. NSA z dnia 27 października 2011 r., sygn. akt I GZ 170/11, www.nsa.gov.pl). Niemożliwe okazało się poczynienie ustaleń faktycznych w rozpatrywanym zakresie, uzasadniających stwierdzenie, że sytuacja skarżącego nie pozwala na pokrycie kosztów sądowych. W tych okolicznościach należało odmówić skarżącemu przyznania prawa pomocy. Wobec powyższego na podstawie art. 245 § 1 i § 3, art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi postanowiono, jak w sentencji.