I SA/Po 494/18

Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu – Violetta Mielcarek po rozpoznaniu w dniu 13 sierpnia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku PG o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu w sprawie ze skargi PG na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...], Nr [...] w przedmiocie orzeczenia o solidarnej odpowiedzialności podatkowej jako byłego prezesa za zaległości podatkowe spółki w podatku dochodowym od osób prawnych za 2012 r. postanawia: odmówić skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Skarżący PG, reprezentowany przez doradcę podatkowego, pismem z dnia [...] wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skargę na wskazaną w sentencji decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej. Równocześnie złożył sporządzony w dniu [...] na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika. W uzasadnieniu wniosku podał, że jego obecne dochody na poziomie [...] miesięcznie netto nie pozwalają na pokrycie wpisu sądowego od skargi bez uszczerbku dla utrzymania swojego i jego rodziny. Wnioskodawca wskazał, że koszt wpisu w tej sprawie wyniesie [...]. Skarżący podał, że nie posiada żadnych oszczędności ani wartościowych ruchomości, które mógłby zbyć i zapłacić wpis sądowy. Wskazał, że z pensji urzędnika utrzymuje [...] dzieci. Na utrzymanie rodziny dysponuje w miesiącu kwotą [...]. Koszty utrzymania rodziny nie pozwalają na poczynienie jakichkolwiek oszczędności. Skarżący oświadczył, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z [...] synami, posiada mieszkanie o pow. [...] m2 o wartości ok. [...] obciążone kredytem hipotecznym w CHF, nie posiada innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych, innych praw majątkowych, wierzytelności, przedmiotów o wartości powyżej 5.000,- zł. Osoby pozostające z wnioskodawcą we wspólnym gospodarstwie domowym nie posiadają żadnego majątku. Skarżący podał, że dochód netto z tytułu umowy o pracę wynosi [...]. Wskazał, że rata kredytu za mieszkanie wynosi [...], czynsz za mieszkanie [...] (w tym opłata za wodę i gaz), media [...], telefon [...], wyżywienie [...], wyżywienie dla dzieci [...] (mleko, odżywki), środki higieny dla dzieci (pieluchy) [...]. Skarżący do skargi załączył pełnomocnictwo z dnia [...] udzielone doradcy podatkowemu do sporządzenia skargi na w.w decyzję oraz do zastępowania skarżącego w postępowaniu przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym. Wojewódzki Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia [...], sygn. akt [...] odmówił przywrócenia terminu do wniesienia skargi. Pismem z dnia [...] skarżący, reprezentowany przez doradcę podatkowego wniósł zażalenie na to postanowienie. Pełnomocnik skarżącego załączył pełnomocnictwo udzielone jemu przez skarżącego do sporządzenia zażalenia na w.w postanowienie i do zastępowania jego w postępowaniu wywołanym tym zażaleniem. Pełnomocnictwo zatem zostało udzielone przez skarżącego doradcy podatkowemu do reprezentowania go przed Naczelnym Sądem Administracyjnym w przedmiocie zażalenia na postanowienie o odmowie przywrócenia terminu do wniesienia skargi. Pismem z dnia [...] wezwano skarżącego do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez: 1. złożenie odpisów zeznań rocznych podatkowych za [...] złożonych przez skarżącego, 2. złożenie wyciągów z rachunków bankowych, lokat bankowych, kart kredytowych za ostatnie [...] należących do skarżącego, 3. podanie czy skarżący pozostaje w związku małżeńskim, jeżeli tak należy podać czy skarżący pozostaje w separacji sądowej (odpis wyroku), jeżeli skarżący nie pozostaje z żoną w separacji sądowej należy podać w jakiej wysokości i z jakiego tytułu małżonka uzyskuje miesięczne dochody (np. z tytułu wynagrodzenia za pracę, umowy zlecenia, umowy o dzieło, prac sezonowych, posiadania udziałów w spółkach, pełnienia funkcji członka zarządu, prokurenta, prowadzenia działalności gospodarczej, inne), przedłożyć wyciągi z jej rachunków bankowych za ostatnie [...], zeznania roczne podatkowe za [...], podać czy posiada nieruchomości, oszczędności, wierzytelności, przedmioty o wartości powyżej 5.000,- zł, prawa majątkowe, pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji (marka, rok produkcji i wartość rynkowa) - jeżeli tak należy wymienić składniki majątku jaki posiada, w jakiej wysokości ponosi koszty miesięcznego utrzymania, jeżeli skarżący pozostaje z żoną w rozdzielności majątkowej małżeńskiej należy przedłożyć odpis wyroku lub umowy o ustanowieniu rozdzielności majątkowej małżeńskiej oraz odpis wyroku lub umowy o podział majątku między małżonkami, czy małżonka ma na swoim utrzymaniu inne osoby, jeżeli tak to kogo, 4. złożenie odpisu zaświadczenia o zatrudnieniu i wysokości wynagrodzenia jakie otrzymał skarżący w okresie ostatnich [...], 5. podanie czy skarżący posiada lub użytkuje pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji, jeżeli tak należy podać jakie to pojazdy, jakiej marki, jaki jest ich rok produkcji i wartość rynkowa, 6. podanie czy skarżący posiada udziały w spółkach, czy pełni funkcje członka zarządu, prokurenta, członka rady nadzorczej, jeżeli tak to czy uzyskuje z tego tytułu dochody, jeżeli tak to w jakiej wysokości, jeżeli nie uzyskuje to dlaczego, 7. podanie czy skarżący poza dochodami z tytułu umowy o pracę uzyskuje inne dochody, jeżeli tak to z jakiego tytułu i w jakiej wysokości miesięcznie, 8. podanie czy skarżący otrzymuje na dzieci środki pieniężne np. świadczenie wychowawcze, zasiłek rodzinny, alimenty, inne środki pieniężne, jeżeli tak to z jakiego tytułu i w jakiej wysokości miesięcznie, jeżeli nie otrzymuje to dlaczego. Wezwanie doręczono pełnomocnikowi skarżącego w dniu [...], tymczasem do chwili obecnej, t.j. do dnia rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy, skarżący nie odpowiedział na to wezwanie. Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302, dalej jako "P.p.s.a.") strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Zatem obowiązującą zasadą w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest, że strony ponoszą koszty tego postępowania. Od tej zasady ustawa przewiduje wyjątek – możliwość przydzielenia stronie skarżącej prawa pomocy. Przepis art. 245 § 1 cyt. ustawy stanowi, iż prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (por. art. 245 § 2 P.p.s.a). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej (por. art. 245 § 3 i § 4 P.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy wiąże się ściśle z realizacją jednego z podstawowych standardów państwa prawnego, jakim jest prawo do sądu i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów postępowania. W orzecznictwie przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom samotnym, bez majątku, o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 468/11, postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 466/11, postanowienie NSA z dnia 28 czerwca 2011 r. sygn. akt II OZ 504/11, publikowane na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W tym miejscu zauważyć jednak należy, że strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy ma obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia poniesienie jakichkolwiek (pkt 1) lub też pełnych (pkt 2) kosztów postępowania, o czym świadczy użycie w przepisie art. 246 § 1 P.p.s.a. zwrotu "gdy wykaże". Taka konstrukcja znajduje uzasadnienie w tym, że najszerszą wiedzę o okolicznościach mogących mieć znaczenie z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy posiada sam wnioskodawca. Wobec tego, pochodzące od strony skarżącej informacje powinny być na tyle szczegółowe, by możliwa była kompleksowa ocena jej rzeczywistej kondycji finansowej i sytuacji majątkowej. Zatem to w interesie skarżącego pozostaje przedstawienie jak najpełniejszej informacji, pozwalającej na dokonanie oceny jego aktualnych możliwości płatniczych. Podkreślić również należy, że przyznanie prawa pomocy, będącego odstępstwem od zasady partycypacji stron w kosztach postępowania i przerzucające takie koszty na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona w sposób jednoznaczny wykaże spełnienie przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a. Oznacza to, że ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie skarżącej (por. postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 468/11, publ. na str. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W ocenie starszego referendarza sądowego skarżący w przedmiotowej sprawie nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, t.j. kosztów sądowych i kosztów zastępstwa procesowego. W pierwszej kolejności wskazać należy, że wpis sądowy od skargi w przedmiotowej sprawie jest stały i wynosi [...] (por. zarządzenie Przewodniczącego Wydziału z dnia [...] – karta nr [...] akt sądowych), a nie [...], jak wskazał w uzasadnieniu wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący. Z oświadczenia skarżącego wynika, że wnioskodawca pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z [...]. Skarżący posiada mieszkanie o pow. [...] m2, nie posiada innego majątku, z tytułu wynagrodzenia za pracę otrzymuje [...] netto. Koszty miesięcznego utrzymania skarżącego i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym wynoszą łącznie ok. [...]. Z oświadczenia skarżącego nie wynika czy skarżący poza dochodami z tytułu umowy o pracę uzyskuje inne dochody, jeżeli tak to z jakiego tytułu i w jakiej wysokości miesięcznie, nie wiadomo również czy wnioskodawca otrzymuje środki pieniężne np. świadczenie wychowawcze na dzieci, zasiłek rodzinny, alimenty, inne środki, jeżeli tak to z jakiego tytułu i w jakiej wysokości miesięcznie. Skarżący mimo wezwania nie wyjaśnił również czy pozostaje w związku małżeńskim, jeżeli pozostaje w związku małżeńskim i nie pozostaje w separacji sądowej, został zobowiązany do podania jaka jest sytuacja finansowa i majątkowa małżonki. W tym miejscu wskazać należy, że zgodnie z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2017 r., poz. 682 ze zm., dalej jako "K.r.o.") małżonkowie są obowiązani m.in. do wzajemnej pomocy. Skoro małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy, przez którą należy rozumieć nie tylko świadczenia osobiste, ale i pieniężne, małżonka ma obowiązek udzielenia pomocy małżonkowi w zakresie prowadzenia przez niego procesów sądowych. Natomiast fakt, że pomiędzy małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa małżeńska, małżonkowie nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego, pozostają w separacji faktycznej, nie stanowi okoliczności, w której to żona nie może pomóc swojemu mężowi w uiszczeniu kosztów postępowania (por. postanowienie NSA z dnia 28 września 2011 r. sygn. akt I FZ 196/11, postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt I FZ 395/11, postanowienie NSA z dnia 18 kwietnia 2014 r. sygn. akt II FZ 519/14, postanowienie NSA z dnia 08 października 2014 r. sygn. akt I FZ 388/14, postanowienie NSA z dnia 12 listopada 2012 r. sygn. akt I FZ 42/12, postanowienie NSA z dnia 13 listopada 2014 r. sygn. akt I GZ 486/14, publ. na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zauważyć bowiem należy, że obowiązek wzajemnej pomocy małżonków wygasa dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 K.r.o.) i sądowego orzeczenia separacji (art. 61 ze znaczkiem 4 § 1 K.r.o.), a zatem bez względu na fakt pozostawania w ustroju rozdzielności majątkowej okoliczność pozostawania w związku małżeńskim, stosownie do art. 27 K.r.o. skutkuje tym, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków (por. postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt II OZ 1266/11, publ. na str. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Mając na uwadze powyższe przyjąć zatem należy, że przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy zasadne jest wzywanie strony skarżącej do ustalenia czy pozostaje w związku małżeńskim, jeżeli tak to również należy ustalić w jakiej wysokości i z jakiego tytułu małżonka uzyskuje miesięczne dochody, czy posiada majątek, jeżeli tak to jaki, gdyż sytuacja majątkowa i finansowa małżonki wpływa na ocenę możliwości płatniczych małżonka. Ponadto wskazać należy, że skarżący mimo wezwania nie wyjaśnił czy posiada lub użytkuje pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji, nie wyjaśnił również czy posiada udziały w spółkach, czy pełni funkcje członka zarządu, prokurenta, członka rady nadzorczej, jeżeli tak to czy uzyskuje z tego tytułu dochody. Mimo wezwania do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący nie złożył odpisów zeznań rocznych podatkowych za [...], nie wyjaśnił nawet czy zeznania roczne podatkowe sporządził i złożył w Urzędzie Skarbowym, nie przedłożył wyciągów z rachunków bankowych, rachunków kart kredytowych, lokat bankowych za ostatnie [...], nie wyjaśnił czy rachunki bankowe posiada. Skarżący mimo wezwania nie przedłożył zaświadczenia o zatrudnieniu i wysokości wynagrodzenia jakie otrzymał w okresie ostatnich [...]. Jak wskazano wyżej obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania, a tym samym przedstawienia i wykazania wszelkich okoliczności potwierdzających ten fakt obciąża stronę wnioskującą o przyznanie prawa pomocy. Zgodnie z orzecznictwem sądowoadministracyjnym uchylanie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy to w całości, czy w części, jest przeszkodą wyłączającą możliwość przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 5 września 2005 r. sygn. akt II FZ 418/05, postanowienie NSA z dnia 27 lutego 2012 r. sygn. akt II FZ 128/12, dostępne na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W niniejszej sprawie, pomimo wezwania w trybie przepisu art. 255 P.p.s.a., skarżący nie wyjaśnił zatem swojej rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej. W tym miejscu podkreślić należy, że brak współpracy strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy skutkować musi odmową przyznania prawa pomocy. Uniemożliwia bowiem wolną od wątpliwości ocenę sytuacji materialnej wnioskodawcy. Wobec powyższego niemożliwe okazało się ustalenie jaka jest rzeczywista sytuacja materialna skarżącego, a od tego zależało ewentualne przyznanie prawa pomocy. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów, czy to w całości, czy w części, uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (por. post. NSA z dnia 1 marca 2006 r. sygn. akt II OZ 235/06; post. NSA z dnia 27 października 2011 r., sygn. akt I GZ 170/11, www.nsa.gov.pl). Niemożliwe okazało się poczynienie ustaleń faktycznych w rozpatrywanym zakresie, uzasadniających stwierdzenie, że sytuacja finansowa nie pozwala na pokrycie jakichkolwiek kosztów postępowania w przedmiotowej sprawie. W tych okolicznościach wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy należało oddalić. Przyznanie prawa pomocy jest dopuszczalne bowiem tylko wtedy, jeżeli strona wnioskująca o przyznanie prawa pomocy przedstawi w sposób wyczerpujący informacje dotyczące jej sytuacji materialnej i finansowej. To właśnie na skarżącym ciążył obowiązek wykazania zasadności złożonego przez niego wniosku w kontekście ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Negatywne skutki niewykonania wezwania obciążają w całości stronę, do której wezwanie zostało skierowane. Mając na uwadze fakt, że skarżący, mimo wezwania, nie złożył pełnych wyjaśnień odnośnie swoich rzeczywistych możliwości finansowych i majątkowych, wniosek o przyznanie prawa pomocy należało oddalić, bowiem przedłożone przez niego dane są niewystarczające dla przyjęcia, iż skarżący nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania w niniejszej sprawie. Wobec powyższego na podstawie art. 245 § 1, § 2, art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a., postanowiono jak w sentencji.