I SA/Po 779/18

Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu – Violetta Mielcarek po rozpoznaniu w dniu 21 listopada 2018 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku RO o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych, w zakresie przekraczającym 200,- zł w sprawie ze skargi RO na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...], Nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2009 r. postanawia: odmówić skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych, w zakresie przekraczającym 200,- zł. Skarżący RO, reprezentowany przez adwokata, pismem z dnia [...] wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skargę na wskazaną w sentencji decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej. Skarżący uiścił tytułem wpisu od skargi kwotę w wysokości [...]. Następnie złożył sporządzony na urzędowym formularzu w dniu [...] wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych, w zakresie przekraczającym 200,- zł. W uzasadnieniu wniosku podał, że jest osobą bezrobotną, nie pobierającą zasiłku. Nie posiada majątku, który mógłby sprzedać albo oszczędności, które mógłby przeznaczyć na pokrycie wpisu sądowego. Skarżący oświadczył, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną. Wnioskodawca nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, oszczędności, papierów wartościowych, innych praw majątkowych, wierzytelności, przedmiotów o wartości powyżej 5.000,- zł. Skarżący podał, że z żoną pozostaje w rozdzielności majątkowej małżeńskiej od [...] lat. Żona pomaga jemu w utrzymaniu, opłaca rachunki. Wnioskodawca podał, że nie wie ile dokładnie zarabia jego żona, ale jest to kwota około [...]. Skarżący oświadczył, że nie uzyskuje dochodów, małżonka z tytułu umowy o pracę uzyskuje dochód netto w wysokości [...]. Skarżący podał, że żona opłaca rachunki i nie wie ile wynoszą opłaty za media. Następnie podał, że za czynsz najmu małżonka płaci około [...], za media szacunkowo [...]. Skarżący oświadczył, że nie ma zasądzonych alimentów, ani nie spłaca kredytów. Wnioskodawca podał, że pełnomocnik reprezentuje go pro bono. Na wezwanie z dnia [...] do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący w odpowiedzi z dnia [...] oświadczył, że nie składał zeznań podatkowych za lata [...], gdyż nie osiągał w tym okresie dochodów, zaś jego małżonka, z którą zamieszkuje, rozlicza się sama i skarżący nie ma dostępu do jej deklaracji podatkowych. Skarżący oświadczył, że nie posiada rachunków bankowych, lokat bankowych, kart kredytowych oraz nie ma dostępu do w.w swojej małżonki. Wnioskodawca podał, że nie posiada samochodów osobowych, zaś z żoną ma rozdzielność majątkową od [...]. Wnioskodawca nie posiada udziałów w spółkach, nie pełni funkcji członka zarządu lub rady nadzorczej, nie jest prokurentem, nie posiada wiedzy, aby jego żona posiadała udziały lub pełniła jakiekolwiek funkcje w ramach spółek kapitałowych lub osobowych. Wnioskodawca podał, że małżonka nie posiada nieruchomości, natomiast wnioskodawca nie posiada wiedzy czy małżonka posiada wartościowe ruchomości bądź oszczędności z uwagi na trwającą w ich małżeństwie rozdzielność majątkową. Wnioskodawca podał, że nie posiada wiedzy co do poszczególnych kosztów miesięcznego utrzymania. Skarżący podał, że nie osiąga dochodów, zaś jego żona nie osiąga dochodów poza dochodami z umowy o pracę. Skarżący oświadczył, że on i jego żona nie darowali nieruchomości, ruchomości oraz innych wartościowych przedmiotów, jak pieniędzy bądź papierów wartościowych. Skarżący podał, że opiekuje się [...]-letnią babcią, co wiąże się z koniecznością codziennego przebywania w mieszkaniu babci, pomaga jej w prowadzeniu gospodarstwa domowego, żywił się u niej przygotowując posiłki dla dwóch osób. Wnioskodawca nie jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy z uwagi na okoliczność, że opiekuje się babcią. Wnioskodawca wskazał, że nie został przeprowadzony podział majątku wspólnego z uwagi na jego brak. Skarżący nie wie od kogo mieszkanie jest wynajmowane, gdyż nie jest stroną umowy najmu. Skarżący ponowił, że wnosi o częściowe zwolnienie od kosztów sądowych w zakresie przekraczającym 200,- zł. Do pisma załączył kserokopię umowy majątkowej małżeńskiej z dnia [...] o wyłączeniu wspólności ustawowej. Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302, dalej jako "P.p.s.a.") strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Zatem obowiązującą zasadą w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest, że strony ponoszą koszty tego postępowania. Od tej zasady ustawa przewiduje wyjątek – możliwość przydzielenia stronie skarżącej prawa pomocy. Przepis art. 245 § 1 cyt. ustawy stanowi, iż prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (por. art. 245 § 2 P.p.s.a). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej (por. art. 245 § 3 i § 4 P.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy wiąże się ściśle z realizacją jednego z podstawowych standardów państwa prawnego, jakim jest prawo do sądu i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów postępowania. W orzecznictwie przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom samotnym, bez majątku, o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 468/11, postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 466/11, postanowienie NSA z dnia 28 czerwca 2011 r. sygn. akt II OZ 504/11, publikowane na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W tym miejscu zauważyć jednak należy, że strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy ma obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia poniesienie jakichkolwiek (pkt 1) lub też pełnych (pkt 2) kosztów postępowania, o czym świadczy użycie w przepisie art. 246 § 1 P.p.s.a. zwrotu "gdy wykaże". Taka konstrukcja znajduje uzasadnienie w tym, że najszerszą wiedzę o okolicznościach mogących mieć znaczenie z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy posiada sam wnioskodawca. Wobec tego, pochodzące od skarżącego informacje powinny być na tyle szczegółowe, by możliwa była kompleksowa ocena jego rzeczywistej kondycji finansowej i sytuacji majątkowej. Zatem to w interesie skarżącego pozostaje przedstawienie jak najpełniejszej informacji, pozwalającej na dokonanie oceny jego aktualnych możliwości płatniczych. Podkreślić również należy, że przyznanie prawa pomocy, będącego odstępstwem od zasady partycypacji stron w kosztach postępowania i przerzucające takie koszty na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona w sposób jednoznaczny wykaże spełnienie przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a. Oznacza to, że ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie skarżącej (por. postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 468/11, publ. na str. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Ponadto zauważyć należy, że w razie pojawienia się wątpliwości, co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, na podstawie art. 255 P.p.s.a. można wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, stanu rodzinnego i dochodów. Jednocześnie podkreślić należy, że to przepis art. 255 P.p.s.a. nadaje kompetencję do wezwania strony o uzupełnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez złożenie oświadczeń wiedzy oraz o przedłożenie dokumentów źródłowych, co z mocy tego przepisu powoduje powstanie obowiązku po stronie wnioskodawcy do przedłożenia tychże wyjaśnień i dokumentów ("strona jest obowiązana złożyć na wezwanie"). W ocenie starszego referendarza sądowego skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny . Ze złożonych przez skarżącego oświadczeń wynika, że wnioskodawca nie uzyskuje dochodów, nie uzyskiwał ich również w [...], nie jest zarejestrowany w Urzędzie Pracy, opiekuje się [...]-letnią babcią, pozostaje w związku małżeńskim, prowadzi z żoną wspólne gospodarstwo domowe, małżonka uzyskuje dochody z tytułu wynagrodzenia za pracę, które według złożonego przez skarżącego oświadczenia wynoszą [...] netto, małżonka ponosi koszty utrzymania rodziny, w tym opłaty za najem mieszkania i media. Skarżący nie posiada żadnego majątku, żona wnioskodawcy nie posiada nieruchomości, z uwagi na trwającą w ich małżeństwie rozdzielność majątkową małżeńską skarżący nie wie czy żona posiada oszczędności, wartościowe przedmioty. Wnioskodawca podał, że on nie posiada udziałów w spółkach, nie pełni żadnych funkcji w spółkach, nie posiada wiedzy, czy jego żona posiada udziały w spółkach, czy pełni jakieś funkcje w spółkach. Wnioskodawca oświadczył, że nie posiada samochodu osobowego, nie podał natomiast czy małżonka posiada pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji, w tym miejscu skarżący powołał się na panującą w ich małżeństwie od [...] rozdzielność majątkową. Mimo wezwania skarżący nie złożył zeznań rocznych podatkowych żony za [...], nie złożył również wyciągów z jej rachunków bankowych, lokat bankowych, kart kredytowych, gdyż, jak podał, nie ma do nich dostępu. Skarżący mimo wezwania nie wyjaśnił czy małżonka posiada jakieś oszczędności, wierzytelności, prawa majątkowe, przedmioty o wartości powyżej 5.000,- zł. Nie podał również w jakiej wysokości małżonka ponosi koszty miesięcznego utrzymania. Wobec powyższego stwierdzić należy, że skarżący nie wykazał przesłanek do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W tym miejscu wskazać należy, że obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania, a tym samym przedstawienia i wykazania wszelkich okoliczności potwierdzających ten fakt obciąża stronę wnioskującą o przyznanie prawa pomocy. Zgodnie z orzecznictwem sądowoadministracyjnym uchylanie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy to w całości, czy w części, jest przeszkodą wyłączającą możliwość przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 5 września 2005 r. sygn. akt II FZ 418/05, postanowienie NSA z dnia 27 lutego 2012 r. sygn. akt II FZ 128/12, dostępne na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W niniejszej sprawie pomimo wezwania w trybie przepisu art. 255 P.p.s.a. skarżący nie wyjaśnił zatem swojej rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej, na którą wpływ może mieć również sytuacja jego żony. Zgodnie z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2017 r., poz. 682, dalej jako "K.r.o.") małżonkowie są obowiązani m.in. do wzajemnej pomocy. Skoro małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy, przez którą należy rozumieć nie tylko świadczenia osobiste, ale i pieniężne, małżonka ma obowiązek udzielenia pomocy małżonkowi w zakresie prowadzenia przez niego procesów sądowych. Natomiast fakt, że małżonkowie nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego, pozostają w separacji faktycznej, nie stanowi okoliczności, w której to żona nie może pomóc swojemu mężowi w uiszczeniu kosztów postępowania (por. postanowienie NSA z dnia 28 września 2011 r. sygn. akt I FZ 196/11, postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt I FZ 395/11, postanowienie NSA z dnia 18 kwietnia 2014 r. sygn. akt II FZ 519/14, postanowienie NSA z dnia 08 października 2014 r. sygn. akt I FZ 388/14, postanowienie NSA z dnia 12 listopada 2012 r. sygn. akt I FZ 42/12, postanowienie NSA z dnia 13 listopada 2014 r. sygn. akt I GZ 486/14, publ. na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zauważyć bowiem należy, że obowiązek wzajemnej pomocy małżonków wygasa bowiem dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 K.r.o.) i sądowego orzeczenia separacji (art. 61 ze znaczkiem 4 § 1 K.r.o.), a zatem bez względu na fakt pozostawania w separacji faktycznej, ustroju rozdzielności majątkowej czy nieprowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego, okoliczność pozostawania w związku małżeńskim, stosownie do art. 27 K.r.o. skutkuje tym, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych i kosztów zastępstwa procesowego w sprawach jednego z małżonków (por. postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt II OZ 1266/11, publ. na str. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Mając na uwadze powyższe przyjąć zatem należy, że przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy zasadne jest ustalenie czy małżonka wnioskodawcy posiada dochody i majątek, jeżeli tak to jaki, gdyż sytuacja majątkowa małżonki wpływa na ocenę możliwości płatniczych wnioskodawcy. Dopiero bowiem zestawienie i analiza faktycznie uzyskiwanych przez małżonków dochodów i ponoszonych wydatków pozwala na pełną i rzetelną ocenę w zakresie spełnienia ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy. W przedmiotowej sprawie nie można było zatem ustalić, czy skarżący z pomocą małżonki jest w stanie uiścić, czy to w całości, czy chociażby w części powyżej uiszczonej już w wysokości 200,- zł kwoty, wpis sądowy od skargi. Podkreślić zatem należy, że brak współpracy strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy skutkować musi odmową przyznania prawa pomocy. Uniemożliwia bowiem wolną od wątpliwości ocenę sytuacji materialnej wnioskodawcy. Wobec powyższego niemożliwe okazało się ustalenie jaka jest rzeczywista sytuacja skarżącego, na którą wpływ może mieć również sytuacja finansowa i majątkowa jego żony, a od tego zależało ewentualne przyznanie prawa pomocy. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów czy to w całości, czy w części, uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (por. post. NSA z dnia 1 marca 2006 r. sygn. akt II OZ 235/06; post. NSA z dnia 27 października 2011 r., sygn. akt I GZ 170/11, www.nsa.gov.pl). Niemożliwe okazało się poczynienie ustaleń faktycznych w rozpatrywanym zakresie, uzasadniających stwierdzenie, że sytuacja skarżącego nie pozwala na pokrycie kosztów sądowych. W tych okolicznościach należało odmówić skarżącemu przyznania prawa pomocy. Wobec powyższego na podstawie art. 245 § 1 i § 3, art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi postanowiono, jak w sentencji.