I SA/Po 780/17

Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu – Violetta Mielcarek po rozpoznaniu w dniu 17 października 2017 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku ŁS o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi ŁS na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...] nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2010 r. postanawia: 1. zwolnić skarżącego od kosztów sądowych powyżej [...] od wpisu od skargi, 2. w pozostałym zakresie wniosek oddalić. Skarżący ŁS pismem z dnia [...] wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skargę na wskazaną w sentencji decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej. Następnie złożył sporządzony w dniu [...] na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku podał, że aktualna sytuacja majątkowa nie pozwala jemu na pokrycie kosztów sądowych bez uszczerbku w utrzymaniu siebie i rodziny. W chwili obecnej skarżący jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku i bez żadnego dochodu. Skarżący podał, że pozostaje z żoną w rozdzielności majątkowej małżeńskiej, wnioskodawca pozostaje na utrzymaniu żony. Skarżący oświadczył, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i z synami w wieku [...] lat. Skarżący nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych, wierzytelności, przedmiotów o wartości powyżej 5.000,- zł. Małżonka posiada mieszkanie i nieruchomość gruntową. Nieruchomości obciążone są hipoteką z tytułu kredytu oraz pozostają we władaniu żony. Skarżący oświadczył, że nie uzyskuje dochodów, żona z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej uzyskuje dochód w wysokości [...]. Skarżący podał, że zobowiązania i stałe wydatki wynoszą: [...]. Na wezwanie z dnia [...] do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący w odpowiedzi z dnia [...] oświadczył, że on i jego żona nie posiadają lokat bankowych ani kart kredytowych. Skarżący podał, że małżonka jest właścicielem samochodu marki R, rok prod. [...] o wartości [...] oraz użytkuje na podstawie umowy leasingu z A samochód marki F, rok prod. [...] o wartości [...]. Skarżący oświadczył, że on i jego żona nie posiadają udziałów w spółkach prawa handlowego ani nie pełnią żadnych funkcji w organach spółek ani też nie zostali ustanowieni ich prokurentami. Miesięczne koszty utrzymania skarżącego oraz osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym wynoszą: [...]. Skarżący podał, że on i jego żona otrzymują na dzieci świadczenie z programu 500+ w wysokości [...] miesięcznie. Skarżący podał, że w chwili obecnej żona w ramach prowadzonej działalności gospodarczej zatrudnia [...] osobę. W kwestii nabycia przez żonę skarżącego prawa odrębnej własności lokalu mieszkalnego oraz udziału w prawie własności nieruchomości gruntowej wskazał, że przeniesienie prawa do tych składników majątkowych nastąpiło w drodze umowy darowizny. Skarżący podał, że nieruchomości, które zostały zbyte na rzecz małżonki były jeszcze przed dokonaniem umowy darowizny obciążone hipoteką. Porównanie wartości nieruchomości i wysokości obciążenia hipotecznego w chwili dokonywania czynności prawnej wskazuje, że realna wartość tych przysporzeń na rzecz obdarowanej wynosiła [...]. Skarżący do pisma załączył kserokopie zeznań rocznych podatkowych za [...] złożonych przez siebie i małżonkę, odpis z książki przychodów i rozchodów za miesiące [...], deklaracji VAT-7K za [...], wyciągi z rachunków bankowych. Na wezwanie z dnia [...] do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący w odpowiedzi z dnia [...] oświadczył, że małżonka nie jest właścicielem żadnych nieruchomości poza nieruchomościami wymienionymi we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Wnioskodawca podał, że nie jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy jako bezrobotny. Skarżący podał, że w dniu [...] zawarł z B umowę kredytu hipotecznego w kwocie [...] na okres [...] lat na zakup odrębnej własności lokalu z terminem spłaty do dnia [...] i miesięczną ratą w wysokości [...]. Skarżący podał, że w dniu [...] razem z żoną zawarli z C umowę kredytu hipotecznego w kwocie [...] na okres [...] lat na zakup nieruchomości gruntowej z terminem spłaty do [...] i miesięczną ratą w wysokości [...]. Skarżący podał, że umowa leasingu operacyjnego samochodu marki F została zawarta przez małżonkę skarżącego w dniu [...] na okres [...] miesięcy i miesięczną ratą leasingową w wysokości [...]. Wnioskodawca wskazał, że w momencie ustania wspólności majątkowej małżeńskiej małżonkowie nie posiadali żadnych składników majątkowych. Nie dokonywali więc ani sądowego ani umownego podziału majątku wspólnego. Do pisma załączył kserokopie: umowy kredytu hipotecznego, umowy leasingu operacyjnego, umowy złotowego mieszkaniowego kredytu budowlano-hipotecznego. Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm., dalej jako "P.p.s.a.") strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Zatem obowiązującą zasadą w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest, że strony ponoszą koszty tego postępowania. Od tej zasady ustawa przewiduje wyjątek – możliwość przydzielenia stronie skarżącej prawa pomocy. Przepis art. 245 § 1 cyt. ustawy stanowi, iż prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (por. art. 245 § 2 P.p.s.a). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej (por. art. 245 § 3 i § 4 P.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy wiąże się ściśle z realizacją jednego z podstawowych standardów państwa prawnego, jakim jest prawo do sądu i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów postępowania. W orzecznictwie przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom samotnym, o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 468/11, postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 466/11, postanowienie NSA z dnia 28 czerwca 2011 r. sygn. akt II OZ 504/11, publikowane na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Starszy referendarz sądowy zauważa, że w przedmiotowej sprawie koszty sądowe wynoszą: [...] – wpis sądowy od skargi (por. zarządzenie Przewodniczącego Wydziału z dnia [...] – karta nr [...] akt sądowych) oraz ewentualne przyszłe koszty sądowe, t.j. opłata kancelaryjna za sporządzenie uzasadnienia wyroku i wpis sądowy od skargi kasacyjnej. W ocenie rozpoznającego wniosek starszego referendarza sądowego wskazać należy, że w świetle przedstawionych przez skarżącego oświadczeń wynika, że wnioskodawca nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, a wobec tego zasadnym jest zwolnienie jego od wpisu sądowego od skargi powyżej [...]. Na uwadze należy mieć bowiem okoliczność, że skarżący pozostaje w związku małżeńskim, w małżeństwie jego panuje rozdzielność majątkowa małżeńska, wnioskodawca pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i z [...] dzieci, wnioskodawca nie posiada żadnego majątku, od [...] nie prowadzi działalności gospodarczej, nie pracuje, nie jest również zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy jako bezrobotny, żona skarżącego natomiast prowadzi działalność gospodarczą, posiada odrębną własność lokalu mieszkalnego oraz udział w prawie własności nieruchomości gruntowej, nieruchomości te obciążone są hipotekami, małżonka wnioskodawcy jest właścicielem samochodu R rok prod. [...] o wartości [...] oraz użytkuje na podstawie umowy leasingu z A samochód marki F, rok prod. [...] o wartości [...], umowa leasingowa została zawarta na [...] miesiące, rata leasingowa wynosi [...]. Z oświadczeń skarżącego wynika, że raty kredytów hipotecznych wynoszą [...]. Ze złożonych oświadczeń i dokumentów wynika, że raty kredytów są spłacane. Poza ratami kredytu skarżący i jego żona ponoszą koszty miesięcznego utrzymania w wysokości [...] ([...]). Ze złożonych zeznań rocznych podatkowych wynika, że w [...] przychód skarżącego z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej wyniósł [...], koszty uzyskania przychodów [...] i strata [...], w [...] przychód skarżącego wyniósł [...], koszty uzyskania przychodów [...] i strata [...], małżonka skarżącego z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej w [...] uzyskała przychód w wysokości [...], poniosła koszty uzyskania przychodów w wysokości [...] i poniosła stratę w wysokości [...], w [...] z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej uzyskała przychód w wysokości [...], poniosła koszty uzyskania przychodów w wysokości [...] i uzyskała dochód w wysokości [...]. Z załączonych deklaracji VAT-7K złożonych przez małżonkę wnioskodawcy wynika, że za [...] wykazała podstawę opodatkowania w wysokości [...], nabyła towary i usługi za wartość netto [...], za [...] wykazała podstawę opodatkowania w wysokości [...], nabyła towary i usługi za wartość netto [...]. Z załączonego odpisu z książki przychodów i rozchodów wynika, że w okresie [...] małżonka skarżącego z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej uzyskała przychód w wysokości [...], poniosła koszty uzyskania przychodów w wysokości [...], a zatem uzyskała dochód w wysokości [...]. W tym miejscu godzi się zauważyć, że zgodnie z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2017 r., poz. 682, dalej jako "K.r.o.") małżonkowie są obowiązani m.in. do wzajemnej pomocy. Skoro małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy, przez którą należy rozumieć nie tylko świadczenia osobiste, ale i pieniężne, małżonka ma obowiązek udzielenia pomocy małżonkowi w zakresie prowadzenia przez niego procesów sądowych. Natomiast fakt, że pomiędzy małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa małżeńska, nie stanowi okoliczności, w której to żona nie może pomóc swojemu mężowi w uiszczeniu kosztów postępowania (por. postanowienie NSA z dnia 28 września 2011 r. sygn. akt I FZ 196/11, postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt I FZ 395/11, postanowienie NSA z dnia 18 kwietnia 2014 r. sygn. akt II FZ 519/14, postanowienie NSA z dnia 08 października 2014 r. sygn. akt I FZ 388/14, postanowienie NSA z dnia 12 listopada 2012 r. sygn. akt I FZ 42/12, postanowienie NSA z dnia 13 listopada 2014 r. sygn. akt I GZ 486/14, publ. na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zauważyć bowiem należy, że obowiązek wzajemnej pomocy małżonków wygasa bowiem dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 K.r.o.) i sądowego orzeczenia separacji (art. 61 ze znaczkiem 4 § 1 K.r.o.), a zatem bez względu na fakt pozostawania w ustroju rozdzielności majątkowej, okoliczność pozostawania w związku małżeńskim, stosownie do art. 27 K.r.o. skutkuje tym, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków (por. postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt II OZ 1266/11, publ. na str. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Stąd sytuacja finansowa i materialna małżonki wpływa na ocenę możliwości płatniczych wnioskodawcy. Mając na uwadze powyższe przyjąć zatem należy, że przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy zasadne jest ustalenie czy małżonka posiada dochody i majątek, jeżeli tak to jaki, gdyż sytuacja majątkowa małżonki wpływa na ocenę możliwości płatniczych wnioskodawcy. Dopiero bowiem zestawienie i analiza faktycznie uzyskiwanych przez małżonków dochodów i ponoszonych wydatków pozwala na pełną i rzetelną ocenę w zakresie spełnienia ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy. Jak już wyżej wskazano małżonka skarżącego prowadzi działalność gospodarczą, w okresie [...] średniomiesięczny dochód z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej wyniósł [...], koszty miesięcznego utrzymania [...] rodziny wynoszą natomiast [...], ponadto spłacane są [...] kredyty hipoteczne w łącznej wysokości [...], a zatem miesięczne koszty wynoszą [...]. W tym miejscu wskazać należy, że spłata zobowiązań cywilnoprawnych nie uzasadnia twierdzenia, że są to wydatki, których ponoszeniu należy przyznać pierwszeństwo przed wydatkami związanymi z udziałem w postępowaniu przed sądem administracyjnym. W orzecznictwie sądowym ukształtowało się stanowisko, że zobowiązania cywilnoprawne, w tym raty kredytów, nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowoadministracyjnego (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 lutego 2006r., sygn. akt I OZ 83/06, z dnia 15 czerwca 2012r., sygn. akt I FZ 189/12, publikowane na str. www.orzeczenia.nsa.gov.p). Jak już wcześniej wskazano małżonka skarżącego posiada nieruchomości, które są obciążone hipotekami, samochód o wartości [...] oraz w leasingu samochód o wartości [...]. Małżonka skarżącego ponosi koszty prowadzenia działalności gospodarczej, w tym spłaca raty leasingowe w wysokości [...]. W orzecznictwie przyjmuje się, że nie można uznawać wszelkich kosztów działalności gospodarczej za priorytetowe wobec kosztów prowadzonego postępowania sądowego (por. postanowienie NSA z 09.11.2011r., sygn. akt I FZ 344/11, post. NSA z 16.09.2014 r., sygn. akt II FZ 1264/14 publ. na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Należy także podkreślić, że opłaty sądowe są rodzajem daniny publicznej i dlatego zasadą jest obowiązek ich ponoszenia. W ocenie starszego referendarza sądowego małżonka skarżącego jest w stanie wspomóc swojego męża w poniesieniu choć w części kosztów sądowych i dlatego zwolniono go od wpisu od skargi powyżej [...]. Na obecnym etapie postępowania nie zwolniono natomiast skarżącego od ewentualnych przyszłych kosztów sądowych, gdyż skarżący może podjąć pracę, ponadto małżonka skarżącego prowadzi działalność gospodarczą, z której uzyskuje dochody, a zatem może zaistnieć taka sytuacja, że wnioskodawca będzie posiadał środki na ich uiszczenie, czy to w całości, czy chociażby w części. Gdyby natomiast skarżący nie miał takich środków, czy będzie miał je w części, będzie mógł ponownie zwrócić się z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy. Wobec powyższego na podstawie art. 245 § 1 i § 3, art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 258 § 1 i p 2 pkt 7 P.p.s.a., postanowiono jak w sentencji.