II SA/Po 1385/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Wiesława Batorowicz po rozpoznaniu w dniu 2 lipca 2015 r. wniosków o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi A. B. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] października 2014 r., Nr [...] w przedmiocie warunków zabudowy; postanawia odmówić przyznania prawa pomocy. /-/ W. Batorowicz Skarżący A. B. wniósł o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. We wnioskach o prawo pomocy na urzędowych formularzach uzasadniał, że nie ma żadnych dochodów (od dłuższego czasu ponosi straty). Z informacji zawartych w oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątkowym i dochodach wynika, że skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną i córką. Posiada dom o powierzchni [...] m2, nieruchomość rolną o powierzchni [...] ha. Skarżący podał, że prowadzi działalność gospodarczą, z której ma stratę, żona z tytułu umowy o pracę i zlecenia osiąga [...] zł miesięcznie. Skarżący wskazał, że nie posiada oszczędności, czy wartościowych ruchomości. Z uwagi na fakt, że wniosek o prawo pomocy na urzędowym formularzu był niepełny, co do sytuacji finansowej i rodzinnej, skarżący został wezwany, w oparciu o przepis art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (dalej w skrócie: "P.p.s.a.") do osobistego uzupełniania wniosków poprzez przedłożenie dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych. Mając na uwadze powyższe, zobowiązano skarżącego do podania jakie osiąga przychody i jakie ponosi koszty prowadzonej działalności gospodarczej, a także jaka jest wysokości ponoszonych kosztów koniecznego utrzymania rodziny. Ponadto zobowiązano skarżącego do wykazania wszystkich źródeł dochodów stałych, jak i dorywczych skarżącego oraz żony i córki wraz z wysokością uzyskiwanego dochodu oraz poparcia twierdzeń dokumentami (PIT). Wezwano do podania jaki jest wynik finansowy z prowadzonej przez skarżącego działalności gospodarczej w 2014 r. oraz w 2015 r., jakie były łączne przychody i koszty tej działalności oraz do poparcia tych twierdzeń odpowiednimi dokumentami (PIT). Nadto wezwano do przedłożenia wyciągów z rachunków bankowych skarżącego i żony za okres ostatnich 6 miesięcy wraz z informacją o zaciągniętych kredytach i pożyczkach oraz o zajęciach komorniczych. Zwrócono się do podania czy prowadzona jest produkcja rolna na posiadanym gruncie rolnym, jeżeli tak, to opisanie jej rodzaju i wielkości wraz z podaniem przychodu brutto ze sprzedaży w 2014 r., kosztów związanych z prowadzeniem tego gospodarstwa oraz wysokości otrzymywanych dopłat rolniczych. Wezwanie do uzupełniania wniosków poprzez przedłożenie dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych zostało prawidłowo doręczone skarżącemu na adres do doręczeń w dniu 22 kwietnia 2015 r., jednakże pozostało bez jakiejkolwiek odpowiedzi. Postanowieniem z dnia 18 maja 2015 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu postanowienia podniesiono m. in., że złożone w niniejszej sprawie oświadczenia nie odzwierciedlają pełnej i rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej wnioskodawcy. Pismem z dnia [...] czerwca 2015 r. skarżący złożył sprzeciw od powyższego postanowienia odmawiającego przyznania prawa pomocy. Skarżący podniósł, że podtrzymuje wniosek o zwolnienie z kosztów, których nie może ponieść bez zaciągnięcia dodatkowych zobowiązań. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. Na podstawie art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Zatem już samo wniesienie sprzeciwu, a nie jego zakres i treść, powoduje utratę mocy wiążącej postanowienia wydanego przez referendarza sądowego, a ustawa nie daje sądowi uprawnienia do merytorycznego rozpoznania zasadności sprzeciwu (por. J. P. Tarno [w:] Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2006, str. 534 oraz postanowienie NSA z dnia 23 grudnia 2004 r., sygn. akt FZ 375/04, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Odnosząc się do wniosków skarżącego i przedstawionej w nich sytuacji majątkowej, w pierwszej kolejności stwierdzić należy, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Ponadto instytucja ta, która ma gwarantować stronie możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi nie tylko odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony, ale także od zasady powszechnego i równego partycypowania w daninach publicznych, do których zalicza się wszelkie opłaty sądowe, wyrażonej w art. 84 Konstytucji RP. Skoro przyznanie takiej pomocy skutkuje wydatkami z budżetu państwa, to korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami (por. postanowienie NSA z dnia 4 lipca 2013 r., sygn. akt II GZ 324/13, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Podkreślić też należy, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów. Wymóg ponoszenia kosztów sądowych nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości (postanowienie NSA z dnia 25 kwietnia 2013 r., sygn. akt II OZ 313/13, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to winno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na finansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Wyjątkowy charakter tej instytucji prawnej pociągający za sobą konieczność obiektywizacji sytuacji majątkowej podmiotu ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy sprawia, że uchylenie się strony od przedstawienia stosownej dokumentacji, bądź przedstawienie niepełnych lub sprzecznych ze sobą danych skutkuje brakiem wystarczających podstaw do jego przyznania. Strona winna więc podejmować takie czynności, które przekonałyby Sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy bowiem od tego, co zostanie przez stronę wykazane (por. postanowienie NSA z dnia 5 lipca 2013 r., sygn. akt II OZ 546/13, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Ponadto z uwagi na wyjątkowość tej instytucji, przesłanki warunkujące przyznanie prawa pomocy muszą być interpretowane ściśle (por. postanowienie NSA z dnia 29 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 406/13, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Wnosząc o zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych strona powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku (postanowienie NSA z dnia 4 lipca 2013 r., sygn. akt II GZ 324/13). Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe. Sąd nie kieruje się w tym zakresie zasadami słuszności, lecz bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy (postanowienie NSA z dnia 22 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 383/13, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Sąd wydaje orzeczenie na podstawie oświadczenia strony mając na uwadze okoliczności podane w tym oświadczeniu i w przedstawionych przez stronę dokumentach. Wymaga to przedstawienia przez stronę wszelkiej możliwej dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej. Przytoczone w oświadczeniu okoliczności i przedstawione dokumenty powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie wnioskodawcy, a do Sądu kierującego się wskazaniami logicznego rozumowania, doświadczenia życiowego i dostępnej wiedzy, należy ocena, czy takie okoliczności zachodzą. Oceniając sytuację materialną strony sąd bada nie tylko jej dochody, ale również czy posiada obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych (postanowienie NSA z dnia 21 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 382/13, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona dodatkowo jest zobowiązana złożyć na wezwanie Sądu dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 P.p.s.a.). W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (postanowienie NSA z dnia 29 listopada 2011 r., sygn. akt II FZ 718/11, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W niniejszej sprawie, zdaniem Sądu, oświadczenie majątkowe przedstawione przez skarżącego nie sprostało obowiązkowi wskazanemu w treści przepisu art. 252 §1 P.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne aktualne dane o stanie majątkowym i dochodach. Wniosek o prawo pomocy nie zawierał bowiem pełnej informacji dotyczącej zdolności do poniesienia kosztów sądowych, chociażby w części. Niewystarczające jest twierdzenie, że skarżący nie ma żadnych dochodów oraz, że od dłuższego czasu ponosi stratę. Okoliczności przedstawione przez skarżącego powinny zostać uprawdopodobnione poprzez przedstawienie Sądowi stosownych dokumentów dotyczących sytuacji majątkowej skarżącego. Jednakże pomimo wezwania w trybie przepisu art. 255 P.p.s.a. skarżący nie złożył żadnych dodatkowych oświadczeń, co do stanu finansowego, a także nie przedłożył żadnych dokumentów źródłowych, które umożliwiłyby ocenę, czy sytuacja finansowa uzasadnia twierdzenie, że nie stać go na uiszczenie kosztów sądowych w niniejszej sprawie. W sprzeciwie do postanowienia referendarza o odmowie przyznania prawa pomocy skarżący także nie powołał żadnych nowych okoliczności i dowodów, które mogłyby uprawdopodobnić twierdzenia przedstawione przez niego we wnioskach o przyznanie prawa pomocy. Wobec powyższego Sąd uznał, że złożone w niniejszej sprawie oświadczenia nie odzwierciedlają pełnej i rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej wnioskodawcy. Brak współpracy skarżącego, ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy, skutkować musi odmową przyznania tego prawa. Uniemożliwia bowiem wolną od wątpliwości ocenę sytuacji materialnej wnioskującego. Wobec powyższego niemożliwe okazało się ustalenie jaka jest rzeczywista sytuacja finansowa i majątkowa skarżącego, a od tego zależało ewentualne przyznanie prawa pomocy. Milczenie wnioskodawcy uniemożliwiło Sądowi ustalenie: (1) wszystkich aktualnych rzeczywistych przychodów, kosztów jego uzyskania oraz dochodów, (2) skalę środków jakimi wnioskodawca realnie dysponuje, (3) możliwości płatniczych skarżącego, a także (4) jakimi środkami finansowymi rzeczywiście skarżący rozporządza. Mając na uwadze powyższe, należy podkreślić, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym wskazuje się, iż niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (por. postanowienie NSA z dnia 1 marca 2006 r., sygn. akt II OZ 235/06 i postanowienie NSA z dnia 27 października 2011 r., sygn. akt I GZ 170/11, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Ponadto, w orzecznictwie sądowoadministracyjnym dominuje pogląd, że fakt ponoszenia straty z działalności gospodarczej nie jest wystarczającą przesłanką do przyjęcia zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy, w sytuacji gdy działalność ta jest nadal kontynuowana. Strata powstaje bowiem wskutek nadwyżki kosztów uzyskania przychodu nad przychodem, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania (brakiem obowiązku zapłaty podatku dochodowego i nie stanowi automatycznie o braku środków finansowych). Zatem powstanie straty nie oznacza jeszcze utraty płynności finansowej (por. postanowienie NSA z dnia 25 września 2012r., sygn. akt I GZ 228/12, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Należy także podkreślić, że opłaty sądowe są rodzajem daniny publicznej i dlatego zasadą jest obowiązek ich ponoszenia. Przyznanie prawa pomocy jest zatem rodzajem szczególnej formy dofinansowania ze strony budżetu państwa, które winno mieć wyjątkowe zastosowanie w sytuacjach, w których strona nie może obiektywnie uzyskać środków finansowych w postępowaniu sądowym. W tym stanie rzeczy, Sąd na podstawie art. 254 § 1, art. 260 oraz art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. postanowił jak w sentencji. /-/ W. Batorowicz