IV SA/Po 92/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Witkowicz-Grochowska Sędzia WSA Wojciech Rowiński Asesor sądowy WSA Jacek Rejman (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 5 marca 2025 r. sprawy ze skargi Prokuratora Rejonowego-Poznań Grunwald w Poznaniu na uchwałę Rady Gminy Komorniki z dnia 22 kwietnia 2021 r. nr XXXVI/330/2021 w sprawie ustalenia zasad i wysokości przysługujących diet oraz zwrotu kosztów podróży służbowych dla sołtysów Gminy Komorniki stwierdza nieważność zaskarżonej uchwały w całości. W dniu 22 kwietnia 2021 r. Rada Gminy Komorniki (dalej również: Rada Gminy; Rada; organ) podjęła uchwałę nr XXXVI/330/2021 w sprawie ustalenia wysokości diety dla sołtysów oraz zasad zwrotu kosztów podróży służbowych. Uchwała ta została podjęta na podstawie art. 37b ust. 1 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz.U. z 2020 r., poz. 713 ze zm.). Przedmiotowa uchwała określa wysokość i sposób naliczania diet oraz zwrotu kosztów podróży służbowych dla sołtysów za wykonywanie czynności związanych z realizacją statutowych zadań jednostek pomocniczych gminy (§ 1-3). W § 4 uchwały określono, że traci moc "uchwała Rady Gminy Komorniki nr XLV/385/2014 z dnia 30 stycznia 2014 r. w sprawie wysokości diety dla oraz zasad zwrotu kosztów podróży służbowych". Wykonanie uchwały Rada Gminy powierzyła Wójtowi Gminy Komorniki (§ 5). W § 6 uchwały Rada określiła, że uchwała wchodzi w życie z dniem 1 maja 2021 r. Uchwała ta nie została ogłoszona w Dzienniku Urzędowym Województwa Wielkopolskiego. Prokurator Rejonowy Poznań-Grunwald (dalej: Prokurator) wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę na uchwałę Rady Gminy Komorniki z dnia 22 kwietnia 2021 r. nr XXXVI/330/2021. Zaskarżonej uchwale Prokurator zarzucił istotne naruszenie prawa, "w szczególności przepisów art. 37b) ust. 1 w zw. z art. 40 ust. 1 i art. 42" ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym - dalej: u.s.g. "(w brzmieniu obowiązującym na dzień podjęcia przedmiotowej uchwały)" w związku z art. 2 ust. 1, art. 4 ust. 1 i art. 13 pkt 2 ustawy z dnia 20 lipca 2000 r. o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych - dalej: u.o.a.n. "(w brzmieniu obowiązującym na dzień podjęcia przedmiotowej uchwały)" oraz art. 88 ust. 1 Konstytucji poprzez niezasadne zaniechanie opublikowania tej uchwały w wojewódzkim dzienniku urzędowym, pomimo że stanowi akt prawa miejscowego. Wskazując na tak sformułowany zarzuty, umotywowane w uzasadnieniu skargi, Prokurator wniósł o stwierdzenie nieważności zaskarżonej uchwały w całości i skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym. W odpowiedzi na skargę Rada Gminy Komorniki, zastępowana przez Wójta Gminy Komorniki, wniosła o umorzenie postępowania, oddalenie skargi i przeprowadzenie dowodu z dokumentu – uchwały Rady Gminy Komorniki nr XIV/136/2024 z dnia 19 grudnia 2024 r. – "na stwierdzenie faktu wyeliminowania zaskarżonej uchwały z obrotu". W uzasadnieniu Rada Gminy, odwołując się do wcześniejszego stanowiska orzecznictwa, podniosła, że w dacie podjęcia uchwały objętej skargą "nie dominował pogląd, że uchwała w sprawie ustalenia zasad ustalania diet dla sołtysów" jest aktem prawa miejscowego. Rada dodała, że "zaskarżona uchwała nie został uznana za niezgodną z prawem przez organ nadzoru", a co więcej - "organ nadzoru nigdy nie zaskarżył przedmiotowej uchwały do sądu". Organ podniósł, że dopiero wyrok NSA z dnia 17 listopada 2021 r. sygn. akt III OSK 4382/21 zapoczątkował nową linię orzeczniczą, zgodnie z którą uchwała ustająca diety oraz zwrot kosztów podróży sołtysom jest aktem prawa miejscowego. Ponadto organ podniósł, że obecnie zaskarżona uchwała nie obwiązuje, albowiem została uchylona na mocy uchwały nr XIV/136/2024 z dnia 19 grudnia 2024 r., wobec tego zachodzi następcza bezprzedmiotowość postępowania. Poza tym, z daleko posuniętej ostrożności Rada wniosła o oddalenie skargi, gdyż nie ma podstaw do jej uwzględnienia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Skarga okazała się zasadna. Na wstępie rozważań należy zaznaczyć, że niniejsza sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów, na podstawie art. 119 pkt 2 i art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r., poz. 935 ze zm.) - dalej: p.p.s.a. O rozpoznanie sprawy tym trybie wystąpił skarżący Prokurator, a organ nie zażądał przeprowadzenia rozprawy. Przystępując do rozpoznania sprawy w tym trybie, Sąd miał na uwadze, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2024 r., poz. 1267), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne, kierując się wspomnianym kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu oraz procesu jego wydania z normami prawnymi – ustrojowymi, proceduralnymi i materialnymi – przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego i zasadniczo na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. W świetle art. 3 § 2 pkt 5 i 6 p.p.s.a. kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na akty prawa miejscowego organów jednostek samorządu terytorialnego oraz inne akty tych organów podejmowane w sprawach z zakresu administracji publicznej. Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy w granicach sprawy (wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu), nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Ponadto, zgodnie z art. 133 § 1 p.p.s.a. sąd administracyjny orzeka na podstawie akt sprawy. Analiza i ocena prawna okoliczności niniejszej sprawy nastąpiła na gruncie faktów znajdujących odzwierciedlenie w aktach tejże sprawy (por. orzecznictwo powołane w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 stycznia 2021 r. sygn. akt III OSK 2678/21, dostępnym w bazie orzeczeń pod adresem: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Dlatego też nie było podstaw w niniejszej sprawie do odrębnego przeprowadzania dowodu w trybie art. 106 § 3 p.p.s.a. na potwierdzenie okoliczności wskazanych przez Radę Gminy Komorniki w odpowiedzi na skargę. Przedmiotem kontroli sądowej była w niniejszej sprawie uchwała Rady Gminy Komorniki z dnia 22 kwietnia 2021 r. nr XXXVI/330/2021 w sprawie ustalenia wysokości diety dla sołtysów oraz zasad zwrotu kosztów podróży służbowych. W § 6 tej uchwały Rada stwierdziła, że uchwała ta wchodzi w życie z dniem 1 maja 2021 r. Uchwała ta została podjęta na podstawie art. 37b ust. 1 u.s.g. (aktualnie: Dz.U. z 2024 r., poz. 1465 ze zm.). Zgodnie z tym przepisem rada gminy może ustanowić zasady, na jakich przewodniczącemu organu wykonawczego jednostki pomocniczej będzie przysługiwała dieta oraz zwrot kosztów podróży służbowej. Przepis art. 147 p.p.s.a. stanowi zaś, że sąd, uwzględniając skargę na uchwałę, o jakiej mowa w art. 3 § 2 pkt 5 i 6 p.p.s.a., stwierdza nieważność tej uchwały w całości lub w części albo stwierdza, że została wydana z naruszeniem prawa, jeżeli przepis szczególny wyłącza stwierdzenie jej nieważności. W myśl art. 91 ust. 1 u.s.g. uchwała lub zarządzenie organu gminy sprzeczne z prawem są nieważne. Natomiast zgodnie z art. 91 ust. 4 u.s.g., nie stwierdza się nieważności uchwały lub zarządzenia w przypadku tzw. nieistotnego naruszenia prawa. Wprowadzając sankcję nieważności, jako następstwo sprzeczności z prawem uchwały lub zarządzenia, ustawodawca nie określił rodzaju naruszenia prawa, które prowadziłoby do zastosowania takiej sankcji. Do istotnych naruszeń prawa zalicza się między innymi naruszenie przepisów prawa ustrojowego oraz prawa materialnego, a także przepisów regulujących procedury podejmowania uchwał (por. wyrok NSA z dnia 25 lutego 2011 r. sygn. akt I OSK 1983/10, dostępny jw.). Nie stwierdza się nieważności uchwały organu gminy po upływie jednego roku od dnia jej podjęcia, chyba że uchybiono obowiązkowi przedłożenia uchwały w terminie, o którym mowa w art. 90 ust. 1, albo jeżeli uchwała jest aktem prawa miejscowego (art. 94 ust. 1 u.s.g.). Z kolei zgodnie z art. 87 ust. 2 Konstytucji akty prawa miejscowego są źródłami powszechnie obowiązującego prawa na obszarze działania organów, które je ustanowiły. Natomiast w art. 94 Konstytucja wskazuje, że organy samorządu terytorialnego ustanawiają akty prawa miejscowego na podstawie i w granicach upoważnień zawartych w ustawie. Ustawa określa zasady i tryb wydawania aktów prawa miejscowego. Zaliczenie aktu prawa miejscowego do źródeł prawa powszechnie obowiązującego skutkuje koniecznością odnoszenia do takiego aktu wszystkich zasad charakteryzujących tworzenie i obowiązywanie systemu źródeł prawa powszechnie obowiązującego. Akt prawa miejscowego wydany przez organ gminy powinien zostać opublikowany w wojewódzkim dzienniku urzędowym, zgodnie z art. 13 pkt 2 u.o.a.n. (aktualnie: Dz.U. z 2019 r., poz. 1461) w zw. z art. 42 u.s.g. Przepis art. 13 pkt 2 u.o.a.n. stanowi bowiem, że w wojewódzkim dzienniku urzędowym ogłasza się akty prawa miejscowego stanowione m.in. przez organ gminy. Zgodnie zaś z art. 2 tej ustawy ogłoszenie aktu normatywnego w dzienniku urzędowym jest obowiązkowe (ust. 1), przy czym odrębna ustawa może wyłączyć obowiązek ogłoszenia aktu normatywnego niezawierającego przepisów powszechnie obowiązujących (ust. 2). Z kolei art. 4 ust. 1 u.o.a.n. stanowi, że akty normatywne, zawierające przepisy powszechnie obowiązujące, ogłaszane w dziennikach urzędowych wchodzą w życie po upływie czternastu dni od dnia ich ogłoszenia, chyba że dany akt normatywny określi termin dłuższy. Brak publikacji uchwały stanowiącej akt prawa miejscowego powoduje, że uchwała ta nie może wejść w życie. Idąc dalej, Sąd wyjaśnia, że w pełni podziela wyrażony w judykaturze pogląd, zgodnie z którym uchwały w sprawie ustalenia zasad przyznawania diet dla sołtysów i zwrotu kosztów podróży służbowych są aktami prawa miejscowego. W orzecznictwie wielokrotnie podnoszono, że aktem prawa miejscowego jest taki akt, który zawiera normy postępowania o charakterze generalnym i abstrakcyjnym. Normatywny charakter aktu oznacza, że zawiera on wypowiedzi wyznaczające adresatom pewien sposób zachowania się, przybierający postać nakazu, zakazu lub uprawnienia. Dla kwalifikacji danej uchwały jako aktu prawa miejscowego decydujące znaczenie ma charakter norm prawnych i ich oddziaływanie na sytuację prawną adresatów. Uznaje się również, że jeżeli uchwała zawiera przynajmniej jedną normę o charakterze generalnym i abstrakcyjnym, stanowi ona akt prawa miejscowego podlegający ogłoszeniu (por. wyroki NSA z dnia: 19 czerwca 2019 r. sygn. akt II OSK 2048/17, 14 czerwca 2022 r. sygn. akt III OSK 5279/21, 17 listopada 2021 r. sygn. akt III OSK 4382/21 i 28 kwietnia 2020 r. sygn. akt II OSK 570/19 - dostępne jw.). Przedmiotowa uchwała – jak już wspomniano – podjęta na podstawie delegacji ustawowej zawartej w art. 37b ust. 1 u.s.g., nie jest zatem aktem kierownictwa wewnętrznego. Akty kierownictwa wewnętrznego (prawa wewnętrznego) kierowane są bowiem do jednostek organizacyjnych podporządkowanych organowi, które je wydaje (tak też NSA w wyroku z dnia 8 kwietnia 2020 r. sygn. akt II OSK 570/19, dostępnym jw.). Takim aktem może być np. zarządzenie wójta skierowane do kierowników gminnym jednostek organizacyjnych. Pełnienie funkcji sołtysa – podobnie jak wykonywanie mandatu radnego – nie powoduje zaś nawiązania stosunku pracy z wójtem ani innego stosunku prawnego, z którego wynikałaby zależność służbowa sołtysa od organów gminy lub administracji gminnej. Tym samym ani sołtys, ani rada sołecka lub zebranie wiejskie nie są częścią wewnętrznej administracji samorządowej, ani też nie są organami gminy. Wobec tego, gdyby ustawodawca zamierzał kwestię ustalania diet lub zwrotu kosztów podróży sołtysom uznać jako akt wewnętrzny, to wówczas by nie wprowadzano odrębnej i to ustawowej podstawy prawnej do takiej regulacji. Charakter generalny oznacza, że normy zawarte w takim akcie definiują adresata poprzez wskazanie cech, a nie poprzez wymienienie go z nazwy. Natomiast abstrakcyjność normy wyraża się w tym, że nakazywane, zakazywane lub dozwolone zachowanie ma mieć miejsce w pewnych, z reguły powtarzalnych okolicznościach, nie zaś w jednej konkretnej sytuacji. Akty muszą dotyczyć zachowań powtarzalnych, nie mogą konsumować się przez jednorazowe zastosowanie. Akty prawa miejscowego skierowane są do podmiotów (adresatów) pozostających poza strukturą administracji (por. orzecznictwo przywołane w wyroku NSA z dnia 17 listopada 2021 r. sygn. akt III OSK 4382/21, dostępnym jw.). Zaskarżona w niniejszej sprawie uchwała w sprawie diet dla sołtysów i zwrotu kosztów podróży służbowych zawiera normy abstrakcyjne, ponieważ diety (podobnie jak i zwrot kosztów podróży) mają właściwość należności powtarzalnych. Przepisy te mają zatem charakter generalny, ponieważ ich adresatem nie jest konkretna osoba, ale każdy mieszkaniec gminy Komorniki, który pełniłby funkcję sołtysa któregokolwiek sołectwa w tej gminie. Wprawdzie krąg adresatów tej uchwały nie jest zbyt liczny, to jednak poprzez określenie go wspólną cechą, jaką jest pełnienie funkcji sołtysa, postanowienia tej uchwały stały się przepisami generalnymi. Nie ulega również wątpliwości, że uchwała ta zawiera przepisy normatywne, na podstawie których jej adresaci uzyskali uprawnienia do diety za wykonywanie funkcji sołtysa począwszy od 1 maja 2021 r. Odpowiadając zatem na argumenty przedstawione w odpowiedzi na skargę, Sąd podkreśla, że aktualnie w tymże orzecznictwie wyrażany jest jednolicie pogląd co do tego, że uchwały wydane na podstawie art. 37b ust. 1 u.s.g. stanowią akty prawa miejscowego. Zakwestionowana uchwała, jako akt prawa miejscowego, powinna była zostać opublikowana w wojewódzkim dzienniku urzędowym, zgodnie z art. 13 pkt 2 u.o.a.n. w zw. z art. 42 u.s.g., a to nie miało miejsca w niniejszej sprawie. Niespełnienie wymagań w zakresie należytej publikacji uchwały stanowiącej akt prawa miejscowego, wynikających z art. 40 ust. 1, art. 41 ust. 1 oraz art. 42 u.s.g. w zw. z art. 13 pkt 2 u.o.a.n., jest istotnym naruszeniem prawa, powodującym konieczność stwierdzenia jej nieważności w całości (por. wyrok NSA z dnia 20 marca 2009 r. sygn. akt II OSK 1526/08, dostępny jw.). Prawidłowe ogłoszenie aktu prawa miejscowego ma zasadnicze znaczenie dla jego obowiązywania, jest bowiem – jak to już wyżej wskazano – warunkiem jego wejścia w życie. Akt normatywny, który nie został opublikowany (ogłoszony) zgodnie z obowiązującą procedurą i we właściwym trybie, nie może wiązać adresatów utworzonych w nim norm prawnych i nie odnosi skutku prawnego. Dotyczy to całego zakresu normatywnego tego aktu, czyli wszystkich norm prawnych w nim zamieszczonych (por. wyrok NSA z dnia 1 marca 2010 r. sygn. akt II OSK 2038/09 i wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 16 września 2009 r. sygn. akt III SA/Wr 238/09 - orzeczenia dostępne jw.). W nawiązaniu do pozostałych argumentów przedstawionych w odpowiedzi na skargę, należy również podkreślić, że wcześniejszy brak zakwestionowania tej uchwały przez Wojewodę Wielkopolskiego jako organ nadzoru (art. 86 u.s.g.) czy też inne orzecznictwo sądów administracyjnych nie może w tym zakresie przesądzać o niewadliwości kontrolowanej uchwały. Z powyższych względów Sąd stwierdził, że wady zaskarżonego aktu, polegające na braku określenia obowiązku publikacji tego aktu w dzienniku urzędowym, jak i nieprawidłowym określeniu trybu jej wejścia w życie [tu: ze wskazanym w tej uchwale dniem], a zatem bez ustawowo wymaganego vacatio legis, wskazują na to, że przedmiotowy akt został wydany z naruszeniem art. 4 ust. 1 i art. 13 pkt 2 u.o.a.n. Uchybienie to ma charakter istotnego naruszenia prawa, co uzasadnia przypisanie temu aktowi cechy nieważności na podstawie art. 91 ust. 1 u.s.g. W konsekwencji należało stwierdzić nieważność zaskarżonego aktu w całości, a zatem zgodnie z żądaniem skargi. Sąd administracyjny posiada bowiem kompetencję do stwierdzenia nieważności aktu, czyli do orzeczenia o jego wadliwości od chwili podjęcia (ex tunc). Dlatego też nie było podstaw do umorzenia postępowania sądowego na podstawie art. 161 § 1 pkt 3 p.p.s.a. w związku z utratą mocy obwiązującej zaskarżonej uchwały, na skutek podjęcia przez Radę Gminy Komorniki uchwały nr XIV/136/2024 z dnia 19 grudnia 2024 r. w sprawie ustalenia zasad i wysokości przysługujących diet oraz zwrotu kosztów podróży służbowych dla sołtysów Gminy Komorniki, która została ogłoszona w Dzienniku Urzędowym Województwa Wielkopolskiego z dnia 14 stycznia 2025 r. pod poz. 459. Zgodnie bowiem ze stanowiskiem wyrażanym w orzecznictwie sądowoadministracyjnym uchylenie (utrata mocy obwiązującej) uchwały nie czyni bezprzedmiotowym postępowania sądowego, w którym sąd administracyjny władny jest wobec aktu prawa miejscowego stwierdzić nieważność aktu, co powoduje, że od samego początku uchwalenia akt ten nie był zdolny do wywołania skutku prawnego, a zatem do kształtowania uprawnień czy obowiązków (por. np. wyrok NSA z dnia 29 grudnia 2011 r. sygn. akt I OSK 1719/11, dostępny jw.). Nadto, tym bardziej podstawą umorzenia postępowania sądowego nie mogła być utrata mocy obowiązującej przez zaskarżoną uchwałę w związku z podjęciem nowej uchwały przez Radę Gminy (§ 4 tej uchwały), skoro nowa uchwała weszła w życie po upływie 14 dni od dnia jej ogłoszenia w Dzienniku Urzędowym Województwo Wielkopolskiego (§ 6 uchwały), a nie nadano jej postanowieniom wstecznej mocy obowiązującej. W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 147 § 1 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.