I SA/Sz 470/12

Dnia 28 marca 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA – Ewa Wojtysiak po rozpoznaniu w dniu 28 marca 2013 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku S. O. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi o wznowienie postępowania sądowego zakończonego prawomocnym wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 26 stycznia 2012 r. sygn. akt I SA/Sz 1043/11 w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2004 rok p o s t a n a w i a: odmówić skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Skarżący S. O., w związku z opisaną wyżej skargą o wznowienie postępowania sądowego, w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie [...] zł, złożył na urzędowym formularzu PPF wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku skarżący podał, że w 2000 r. została ogłoszona upadłość jego firmy, po której do dnia dzisiejszego "nie odbudował się" finansowo ani majątkowo. Choruje na nadciśnienie tętnicze, jest zagrożony zawałem i wylewem. Pomimo złego stanu zdrowia pracuje na ¼ etatu z wynagrodzeniem [...] zł miesięcznie. Oświadczył, że nie ma środków na uiszczenie wpisu i możliwości aby na taką kwotę zapracować. Skarżący podał, że gospodarstwo domowe prowadzi wspólnie z żoną E. i [...] -letnią córką M.. Zaznaczył przy tym, że w małżeństwie istnieje rozdzielność majątkowa. Pismem z dnia [...] r. skarżący został wezwany do nadesłania dodatkowych dokumentów i oświadczeń z uwagi na to, że oświadczenie okazało się niewystarczające do oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej oraz możliwości płatniczych. Powyższe zobowiązanie obejmowało: zeznanie podatkowe skarżącego i żony skarżącego o wysokości osiągniętego dochodu w 2011 r., dokumenty potwierdzające wysokość ponoszonych kosztów związanych z utrzymaniem za okres ostatnich trzech miesięcy (w szczególności wydatki na opłaty związane z utrzymaniem domu, leczeniem, itp.), dokumentację dotyczącą stanu zdrowia skarżącego, zaświadczenie pracodawcy o wysokości wynagrodzenia skarżącego z okresu ostatnich sześciu miesięcy, dodatkowego udokumentowanego oświadczenia o źródłach utrzymania żony skarżącego, wysokości dochodów z okresu ostatnich sześciu miesięcy i jej stanu majątkowego, oświadczenia o tytule prawnym skarżącego do zajmowanego domu w W., ul. [...] W odpowiedzi na wezwanie, skarżący nadesłał swoje zeznanie podatkowe za 2011 r., zaświadczenie pracodawcy (M. E. O.) o miesięcznym wynagrodzeniu w okresie od czerwca do listopada 2012 r. w wysokości brutto [...] zł (netto [...] zł), opinię lekarską z [...] czwarta cyfra nieczytelna). Ponadto oświadczył, że koszty związane z utrzymaniem to cały dochód wynikający z zaświadczenia o wysokości zarobków oraz że nie dokumentuje tych kosztów. Podkreślił również, że w małżeństwie obowiązuje rozdzielność majątkowa. Odnośnie nieruchomości położonej w W. przy ul. [...] wskazał, że należy do odrębnego majątku żony (własność). Postanowieniem z dnia [...] r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w S. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W sprzeciwie od powyższego postanowienia skarżący wniósł o jego uchylenie i przyznanie mu prawa pomocy zgodnie z wnioskiem. W uzasadnieniu wskazał, że Sąd oparł swoje przekonanie na błędnych przesłankach procesowych i materialnych, zakładając, iż to skarżący ma udowodnić swoją sytuację materialną natomiast przepisy wymagają jedynie uprawdopodobnienia. Ponadto, według skarżącego, instytucja rozdzielności majątkowej ma istotne znaczenie przy orzekaniu o prawie pomocy ponieważ dochód małżonków jest odrębny i nie zmieni tego żadne postanowienie ani interpretacja jakiegokolwiek sądu, w tym najwyższego. Z tego względu właśnie skarżący rozlicza się osobno z państwem w zakresie podatku dochodowego. Końcowo skarżący wskazał, że Sąd błędnie uznał, iż poniesienie kosztów postępowania wznowieniowego obciąża wyłącznie skarżącego, w sytuacji kiedy nie jest on winny konieczności wznowienia postępowania sądowego. Stosownie do art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 – dalej zwanej: "p.p.s.a.") wezwaniem z dnia 7 lutego 2013 r. zobowiązano skarżącego do przedłożenia, w terminie 10 dni od dnia doręczenia, pod rygorem rozpoznania wniosku na podstawie oświadczeń i dokumentów znajdujących się w aktach sprawy: - dokumentów potwierdzających wysokość ponoszonych przez skarżącego i jego małżonkę wydatków związanych z koniecznym utrzymaniem z okresu ostatnich trzech miesięcy (w szczególności wydatki na opłaty związane z utrzymaniem domu, leczenie skarżącego), - wyciągów ze wszystkich rachunków bankowych skarżącego (w tym zajętych) oraz jego żony z ich stanem za okres od 7 grudnia 2012 r. do 7 lutego 2013 r., - odpisu zeznania podatkowego E. O. za 2011 r. wraz z potwierdzeniem jego złożenia w urzędzie skarbowym, - dodatkowego udokumentowanego oświadczenia o źródłach utrzymania żony skarżącego, wysokości dochodów z okresu ostatnich sześciu miesięcy i jej stanu majątkowego, - oświadczenia o tytule prawnym żony skarżącego do zajmowanego domu w W., ul.[...] , - aktualnej dokumentacji dotyczącej stanu zdrowia skarżącego, - zaświadczenia z właściwej do spraw pomocy społecznej jednostki organizacyjnej gminy, czy skarżący lub jego żona korzystają z pomocy społecznej bądź ubiegali się o jej przyznanie w ciągu ostatnich 3 miesięcy. Pomimo upływu zakreślonego terminu skarżący nie nadesłał żądanych przez Sąd dokumentów. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie uznał, co następuje: Zgodnie z przepisem art. 260 p.p.s.a. w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Stosownie do treści z art. 245 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Przesłanki przyznania przez sąd osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym zostały określone w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którym przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje, gdy osoba wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny. Z przepisu tego wyraźnie wynika, iż jedynym kryterium, jakim kieruje się sąd rozpatrując wniosek strony w tym przedmiocie, są możliwości zarobkowe i potrzeby finansowe strony i jej rodziny. Powołany przepis nie pozostawia również wątpliwości co do tego, że inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki pozytywne do uwzględnienia wniosku spoczywa na wnioskodawcy, świadczy o tym użyty we wskazanym przepisie zwrot: "...gdy osoba wykaże..". Znajduje to dodatkowe potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., który stanowi, że wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach oraz, w przypadku wniosku osoby fizycznej, o stanie rodzinnym. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Należy również wskazać, że zgodnie z przepisem art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Przepis art. 255 p.p.s.a. jest nie tylko podstawą prawną do podjęcia działań umożliwiających prawidłową ocenę sytuacji materialnej strony, ale również stanowi regulację, która pozwala stronie na uzupełnienie wniosku w przypadku, kiedy okoliczności wskazane we wniosku o przyznanie prawa pomocy nie okażą się wystarczające do stwierdzenia zaistnienia przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Reasumując, informacje zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy winny być przekonująco umotywowane. Dlatego też od stron oczekuje się aktywnej postawy procesowej przejawiającej się przede wszystkim w wyczerpującym podawaniu informacji na temat ich stanu majątkowego oraz w dostarczaniu wszelkich żądanych dokumentów, w oparciu o które ma zostać poddana analizie ich kondycja finansowa. Biorąc pod uwagę powyższe oraz okoliczność, że skarżący uzasadniając swój wniosek podał jedynie ogólnikowo, że znajduje się w trudnej sytuacji finansowej, wynikającej z faktu ogłoszenia upadłości jego firmy, utrzymuje się z wynagrodzenia w wysokości [...] zł oraz choruje na nadciśnienie tętnicze – zasadnie, zdaniem Sądu, pismem z dnia 16 listopada 2012 r. został wezwany do przedłożenia określonych dokumentów i oświadczeń. W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżący nie nadesłał, istotnych dla ustalenia zaistnienia przesłanki z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., danych dotyczących wysokości dochodów, jak i ponoszonych miesięcznie wydatków na utrzymanie, powołując się na fakt rozdzielności majątkowej z żoną. Skarżący nie uczynił tego również w sprzeciwie, ani w ponownym wezwaniu Sądu do przedłożenia dokumentów istotnych dla rozpoznania jego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Odnosząc się do akcentowanej przez skarżącego kwestii obowiązującej między nim a jego żoną rozdzielności majątkowej małżeńskiej wskazać należy, iż okoliczność pozostawania w związku małżeńskim ma istotne znaczenie dla oceny zdolności finansowych wnioskodawcy bowiem fakt pozostawania małżonków w rozdzielności majątkowej nie wyklucza obowiązku podania danych dotyczących stanu majątkowego współmałżonka. Zgodnie bowiem z poglądem utrwalonym w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, rozdzielność majątkowa małżeńska odnosi się wyłącznie do majątków współmałżonków (kwestii samodzielnego dysponowania i zarządzania majątkiem, zobowiązań małżonków wobec osób trzecich), a nie do ich wzajemnych obowiązków. W praktyce oznacza to, iż rozdzielność majątkowa nie zwalnia małżonka z pomocy finansowej. W tym miejscu należy przytoczyć treść art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r. poz. 788 – zwanej dalej: "k.r.o.") stanowiącego, że małżonkowie mają równe prawa i obowiązki w małżeństwie. Są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Dyspozycja tego przepisu nakłada na małżonków m.in. obowiązek szeroko pojmowanej wzajemnej pomocy, w tym również i w ponoszeniu kosztów postępowania sądowoadministracyjnego. Obowiązek ten istnieje niezależnie od łączącego małżonków ustroju małżeńskiego, obejmuje też sytuację pozostawania współmałżonków w separacji faktycznej (por.: postanowienia NSA z dnia 2 września 2009 r. sygn. akt I FZ 199/09, niepubl.; z dnia 19 maja 2009 r., sygn. akt I FZ 113-116/09, niepubl.; I FZ 125-126/09, niepubl.; z dnia 26 sierpnia 2009 r., sygn. akt I FZ 243/09, niepubl.; z dnia 19 sierpnia 2009 r., sygn. akt I FZ 336/09 niepubl.; z dnia 26 listopada 2008 r., sygn. akt I FZ 463/08, niepubl.). Stosownie zaś do art. 27 k.r.o. oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków. Obowiązek wzajemnej pomocy małżonków wygasa dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 k.r.o.) i orzeczenia separacji (art. 61 4 § 1 k.r.o., por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2009 r., II OZ 1142/09, publ. w Lex nr 582903). W związku z powyższym, nawet gdyby przyjąć, że małżonkowie nie pozostają we wspólnym gospodarstwie domowym, nie można pominąć wzajemnych obowiązków małżonków, o których mowa w art. 23 k.r.o., obejmujących m.in. obowiązek wzajemnej pomocy pomiędzy małżonkami. Wskazane obowiązki, jak również te wskazane w art. 27 k.r.o. – dotyczący także obowiązku alimentacyjnego pomiędzy małżonkami w czasie trwania małżeństw, spoczywają na obojgu małżonków, bez względu na ustrój majątkowy małżeński jaki został pomiędzy małżonkami ustanowiony. Tym samym niewątpliwie na małżonce wnioskodawcy ciąży obowiązek dostarczania mu środków utrzymania, w granicach w jakich nie jest on w stanie samodzielnie zaspokoić swoich usprawiedliwionych potrzeb. Naczelny Sąd Administracyjny zajął stanowisko, że rozdzielność majątkowa małżonków nie zwalnia drugiego małżonka z obowiązku udzielenia pomocy (art. 23 k.r.o.), również przy uiszczeniu wpisu od skargi. Sąd podkreślił również, że obowiązek niesienia pomocy spoczywa także na innych członkach rodziny, w tym rodzicach i dzieciach (art. 87 k.r.o.). Dlatego także i te okoliczności muszą być brane pod uwagę przy rozpatrywaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy (postanowienie z dnia 6 października 2004 r., GZ 61/04, niepubl.; zob. też postanowienie z tego samego dnia, GZ 71/04, ONSA WSA 2005, nr 1, poz. 8). Natomiast nieujawnienie sytuacji majątkowej żony nie pozwala na ocenę rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącego pod kątem spełnienia przesłanek do przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie (np. postanowienia NSA: z dnia 2 lipca 2009 r., I FZ 216/09, LEX nr 552212, oraz z dnia 28 maja 2009 r., I FZ 104/09, LEX nr 574249). W świetle powyższego nie można pomijać faktu, że żona wnioskodawcy uzyskuje dochody, natomiast ich wysokość nie została przez wnioskodawcę podana. Z tych względów nie jest możliwe dokonanie oceny całokształtu sytuacji finansowej wnioskodawcy, co uzasadnia odmowę przyznania mu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Jak bowiem stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny m.in. w postanowieniu z dnia 14 listopada 2011 r., sygn. akt II FZ 553/11 (publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl) "w zakresie, w jakim dochody i obciążenie finansowe osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym współkształtują sytuację finansową wnioskodawcy o prawo pomocy, tj. jego koszty utrzymania i potencjalne dochody, wojewódzkie sądy administracyjne są uprawione na podstawie art. 255 p.p.s.a. do wzywania o dokumenty źródłowe obrazujące sytuację majątkową domowników wnioskodawcy, gdyż należy mieć na względzie, że oceniając zasadność przyznania wnioskodawcy prawa pomocy w zakresie częściowym na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, należy odnieść jego sytuację majątkową do wysokości kosztów, które jest on zobowiązany ponieść. Porównanie takie jest konieczne dla oceny możliwości finansowych partycypowania przez stronę w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego na zasadzie wyrażonej w art. 199 p.p.s.a." W związku z powyższym w sytuacji, gdy o prawo pomocy ubiega się osoba fizyczna, pozostająca w związku małżeńskim, konieczne jest zbadanie także sytuacji majątkowej jej współmałżonka. Niezależnie od powyższego, należy podkreślić, że uchylanie się strony od obowiązków związanych z wykazywaniem sytuacji majątkowej, nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy też nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie (por.: postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 września 2005 r., sygn. akt II FZ 414/05 oraz z dnia 14 września 2005 r., sygn. akt II FZ 575/05). Przyznanie prawa pomocy jest możliwe wyłącznie w przypadku wyczerpującego przedstawienia informacji dotyczącej sytuacji materialnej wnioskodawcy, zawierającej przede wszystkim dokładne dane dotyczące wysokości otrzymywanych dochodów, i to niezależnie od ich źródła, które w zestawieniu z ponoszonymi wydatkami na konieczne utrzymanie umożliwiają dokonanie oceny, czy wnioskodawcę stać na poniesienie kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Sąd nie jest zobowiązany do prowadzenia jakichkolwiek dochodzeń w sytuacji, gdy przedstawione przez stronę dane uniemożliwiają pełną ocenę jej stanu majątkowego, albo gdy nie są one do końca jasne. To sprawą zainteresowanego jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy, ponieważ to na nim spoczywa w tym zakresie ciężar dowodu. Jak stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 20 stycznia 2006 r., sygn. akt I OZ 1551/05, to do Sądu należy uznanie, czy złożone oświadczenie o stanie majątkowym i dochodach ma charakter wyczerpujący i dostateczny. W kompetencji Sądu pozostaje również uznanie, jakie informacje niezbędne są dla stwierdzenia istnienia przesłanek dla przyznania prawa pomocy. (...). Przepis art. 255 p.p.s.a. nakłada bowiem na stronę ubiegającą się o przyznanie prawa pomocy obowiązek złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów źródłowych na wezwanie Sądu. W konsekwencji strona, która nie realizuje obowiązków wynikających z wezwania Sądu, nie ma podstaw oczekiwać rozstrzygnięcia zgodnego z wnioskiem. Mając na uwadze powyższe okoliczności, należy uznać, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, sprowadzających się na obecnym etapie postępowania do wpisu sądowego od wniesionej skargi, bez uszczerbku dla koniecznego swojego utrzymania. Bez dokumentów dotyczących ponoszonych wydatków i wysokości dochodów z wykazanego źródła dochodów, Sąd nie ma podstaw do zastosowania instytucji prawa pomocy. Niezastosowanie się przez skarżącego do wezwania skutkowało niewyjaśnieniem wątpliwości co do jego możliwości finansowych i uniemożliwiło poczynienie ustaleń w tej kwestii. To zaniechanie ze strony skarżącego skutkowało zatem nieuwzględnieniem jego wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, o co wnosił w sprzeciwie. Mając powyższe na uwadze, Sąd - na podstawie przepisów art. 260 i art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. - postanowił jak w sentencji.