II SA/Wa 1568/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Andrzej Góraj po rozpoznaniu w dniu 14 kwietnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu M. M. od postanowienia starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 15 grudnia 2015 r. sygn. akt II SA/Wa 1568/15 odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. M. na postanowienie Rady Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia [...] sierpnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie opinii dotyczącej odmowy udostępnienia dokumentów postanawia - utrzymać w mocy postanowienie starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 15 grudnia 2015 r. sygn. akt II SA/Wa 1568/15 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych Pismem z dnia 22 sierpnia 2015 r. (26 sierpnia 2015 r. – data wpływu skargi do organu) M. M. złożył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na postanowienie Rady Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia [...] sierpnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie opinii dotyczącej odmowy udostępnienia dokumentów. Zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału II WSA w Warszawie z dnia 12 listopada 2015 r. sygn. akt II SA/Wa 1568/15 skarżący został wezwany do uiszczenia wpisu sądowego od przedmiotowej skargi, w wysokości 100 zł, w terminie 7 dni, pod rygorem odrzucenia skargi. Wnioskiem z dnia 06 grudnia 2015 r. skarżący zwrócił się do WSA w Warszawie o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Wskazał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z żoną – M. M. oraz dwójką małoletnich dzieci. Podniósł, że od 2009 r. jest bezrobotny, a żona wykonuje niskopłatne prace redakcyjne. Podał, że źródłem utrzymania rodziny jest wynagrodzenie żony z tytułu umowy o dzieło w wysokości [...] zł oraz czynsz z najmu mieszkania – [...] zł, łącznie [...] zł. Oświadczył, że posiada dwa mieszkania w W.: o powierzchni [...] m2 i [...] m2 oraz działkę w W. o wielkości [...] m2, natomiast nie posiada oszczędności. Wskazał, że ciążą na nim zobowiązania z tytułu kredytu mieszkaniowego, nominowanego w euro w wysokości [...] tys., z tytułu którego rata miesięczna wynosi około [...] zł, a także zaległe opłaty z tytułu czynszu za mieszkanie na kilka tys. zł. Podał, że jedno z mieszkań jest obciążone egzekucją komorniczą, natomiast działka jest przedmiotem postępowania przed sądem powszechnym i może stracić charakter działki budowlanej. Nadto wskazał, że czynsze za mieszkania wynoszą łącznie około [...] zł, opłaty za media – około [...] zł, a koszt zakupu biletów to kwota [...] zł miesięcznie. Postanowieniem starszego referendarza sądowego z dnia 15 grudnia 2015 r. sygn. akt II SA/Wa 1568/15 odmówiono M. M. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Zdaniem starszego referendarza sądowego, dokonując analizy złożonego przez skarżącego oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach oraz kserokopii dokumentów, zarejestrowanych przy sprawie II KO/Wa 68/15, brak było podstaw do uwzględnienia wniosku. Jakkolwiek zadeklarowany przez skarżącego w formularzu dochód miesięczny w gospodarstwie domowym, wynoszący [...] zł, nie jest znaczny, to jednak skarżący jest posiadaczem trzech nieruchomości: dwóch mieszkań oraz działki budowlanej. Z tytułu najmu jednego z nich (mniejszego) uzyskuje dochód w wysokości [...] zł miesięcznie, a - według oświadczenia skarżącego - dochody te w całości wydatkowane są na spłatę zaciągniętego kredytu hipotecznego oraz opłatę czynszu w wysokości [...] zł. W ocenie starszego referendarza sądowego, ujawniona przez skarżącego okoliczność, dotycząca spłaty kredytu, nie może być uznana za zdarzenie przemawiające za uwzględnieniem jego wniosku. Z tego względu należało uznać, że skoro skarżący terminowo reguluje należności kredytowe, to ma również możliwość poniesienia kosztów sądowych w niniejszej sprawie, które na obecnym etapie postępowania wynoszą 100 zł (należny wpis sądowy od skargi). Starszy referendarz sądowy dodał, że w utrwalonym orzecznictwie sądów administracyjnych posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości o znacznej wartości, wyklucza możliwość uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych. Sądy administracyjne prezentują bowiem pogląd, że stan majątkowy to nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym. Powyższe uwagi implikują wniosek, że podmiot inicjujący postępowanie sądowe powinien liczyć się z ewentualnymi kosztami takiego postępowania i poprzez swoje działanie zapewnić sobie na ten cel niezbędne środki. Zatem w analizowanej sytuacji w ramach planowania wydatków, prowadząc tak rozległą działalność skargową i przewidując realizację swoich praw przed sądem, skarżący powinien uwzględnić także konieczność zapewnienia środków na ich prowadzenie. Skoro skarżący środków tych nie zabezpieczył i we własnej ocenie ich nie posiada, to okoliczność ta nie może powodować, że prawo pomocy należy mu przyznać. Z akt sprawy oraz złożonych dokumentów nie wynika również, aby skarżący był całkowicie, czy też częściowo niezdolny do pracy. Starszy referendarz sądowy zauważył, że skarżący ma możliwość podjęcia zatrudnienia. Naczelny Sąd Administracyjny potwierdza w swoich orzeczeniach, że w sytuacji nieusprawiedliwionego niewykorzystywania możliwości zarobkowych, jak i niepodejmowania działalności zarobkowej, przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie jest wykluczone. Okoliczność, że skarżący jest zarejestrowany, jako osoba bezrobotna i – jak podnosi – nie otrzymał jeszcze żadnej propozycji pracy – nie oznacza aktywnego jej poszukiwania. Starszy referendarz sądowy zauważył, że żona skarżącego jest współwłaścicielem i prezesem Sp. z o.o. [...], z akt o sygn. II KO/Wa 68/15 wynika, że M. M. nabyła i posiada prawa do 90 udziałów kapitału zakładowego [...] Sp. z o.o. w W. o wartości nominalnej [...] zł. Co prawda skarżący oświadczył, że na podstawie aktu notarialnego z dnia [...] grudnia 2007 r. on i jego żona ograniczyli obowiązującą ich wspólność ustawową w ten sposób, że dokonali częściowego podziału majątku wspólnego tak, że wszystkie prawa wynikające z 90 udziałów kapitału zakładowego [...] Sp. z o.o. w W. o wartości nominalnej [...] zł. aktualnie stanowią majątek osobisty żony wnioskodawcy, jednak w ocenie referendarza sądowego, fakt częściowego podziału majątku wspólnego nie ma znaczenia dla niniejszej sprawy, jak również podnoszona przez skarżącego okoliczność, że Spółka nie generuje dochodów. Konkludując, starszy referendarz sądowy stwierdził, że skoro informacje ujawnione w treści urzędowego formularza nie dają samodzielnej i miarodajnej podstawy do uznania, że skarżący wypełnia przesłanki art. 246 § 1 pkt 2 ppsa, należało odmówić jego uwzględnienia. Odpis ww. postanowienia starszego referendarza sądowego skarżący otrzymał w dniu 05 stycznia 2016 r. (zwrotne potwierdzenie odbioru przesyłki w aktach sprawy). Pismem z dnia 11 stycznia 2016 r. (12 stycznia 2016 r. - data wpływu pisma na Biuro Podawczego WSA w Warszawie), skarżący złożył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie sprzeciw od przedmiotowego postanowienia referendarza sądowego, podważając argumentację zawartą w jego uzasadnieniu. W treści pisma stanowiącego sprzeciw skarżący podał, że nie ma możliwości zbycia żadnej z nieruchomości, celem pozyskania środków na uiszczenie wpisu, ponieważ mieszkania te mają zajętą hipotekę przez kredytodawcę i komornika, natomiast przy sprzedaży wymagana jest ich zgoda. Posiadana działka jest przedmiotem toczącego się przed Sądem Rejonowym postępowania i gdy zapadnie wyrok zgodny z żądaniem pozwu, prawdopodobnie straci charakter budowlany. M. M. zaznaczył, że obecnie przeciwko jego żonie toczą się postępowania egzekucyjne na kwotę [...] zł. Razem z żoną skarżący zadłużony jest na łączną kwotę [...] zł, z czego [...] zł. jest wymagalne natychmiast. Podał, że ma również zaległości czynszowe. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Należy stwierdzić, że w dniu 15 sierpnia 2015 r. weszła w życie ustawa z dnia 09 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658). Postępowanie sądowe w niniejszej sprawie zostało wszczęte skargą wniesioną po tej dacie, dlatego stosownie do treści art. 2 ustawy nowelizującej, przepis art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) – dalej: ppsa, stosuje się w brzmieniu nadanym ustawą zmieniającą. Stosownie do treści art. 260 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, rozpatrując sprzeciw od zarządzenia i postanowień referendarza sądowego, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (w tym od postanowień o odmowie przyznania prawa pomocy wydanych na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 ppsa), sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 ppsa). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 ppsa). Zgodnie z art. 243 § 1 cyt. ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Prawo pomocy obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 244 § 1). Prawo to może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 1 i 3). W myśl art. 246 § 1 pkt 2 ppsa, przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Ustawodawca użył w tym przepisie określenia "gdy wykaże", co oznacza, że wnioskodawca ma obowiązek udowodnić i przekonać Sąd, że znajduje się w sytuacji określonej w art. 246 § 1 i 2 ppsa (por. "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym. Komentarz", Bogusław Dauter, Bogusław Gruszczyński, Andrzej Kabat, Małgorzata Niezgódka-Medek, Wydanie II, Kantor Wydawniczy ZAKAMYCZE 2006, s. 554.). Należy podkreślić, iż udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony z budżetu państwa i powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona rzeczywiście nie posiada środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie NSA z dnia 4 kwietnia 2011 r., sygn. akt II FZ 103/11; postanowienie NSA z dnia 25 lutego 2011 r., sygn. akt I FZ 26/11). Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Prawo dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych (czy tylko od wpisu sądowego od skargi). Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Jak wskazuje się w doktrynie oraz orzecznictwie sądów administracyjnych prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezdomnym, bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku (granice ubóstwa). W niniejszej sprawie wpis sądowy od wniesionej skargi wynosi 100 zł. W ocenie Sądu, starszy referendarz sądowy zasadnie przyjął, że sytuacja materialna skarżącego nie przemawia za uznaniem, że w sprawie zachodzi przesłanka uzasadniająca przyznanie prawa pomocy. Zadeklarowany przez stronę w formularzu dochód miesięczny w gospodarstwie domowym, wynoszący 3000 zł, nie jest znaczny, jednak M. M. jest posiadaczem trzech nieruchomości: dwóch mieszkań w W. oraz działki budowlanej w W. w dzielnicy [...]. Z tytułu najmu mniejszego z mieszkań uzyskuje dochód w wysokości [...] zł miesięcznie, jednak - według oświadczenia skarżącego - dochody te wydatkowane są na spłatę zaciągniętego kredytu hipotecznego. Skarżący podniósł, że wraz z żoną jest zadłużony na łącznie [...] tys. zł, z podanej sumy kwota [...] tys. zł jest wymagalna natychmiast. W ocenie Sądu, okoliczności dotyczące sumy zadłużenia, czy też natychmiastowej wymagalności zaległych należności, nie mogą być uznane za zdarzenie przemawiające za uwzględnieniem wniosku przyznanie prawa pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny w analogicznych sytuacjach prezentuje jednoznaczne stanowisko, że zobowiązania cywilnoprawne (m.in. raty kredytu) nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowego (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 7 lutego 2006 r., sygn. akt I OZ 83/06, dostępne http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Przedkładanie należności o charakterze prywatnoprawnym nad publicznoprawnymi nie może skutkować przerzuceniem ciężaru finansowania postępowań sądowo-administracyjnych na Skarb Państwa (por. Naczelny Sąd Administracyjny, m.in. w orzeczeniach z 9 lutego 2006 r., sygn. akt I FZ 9/06, czy z 14 czerwca 2005 r., sygn. akt II OZ 475/05, dostępne http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Z tego względu należy uznać, że skoro skarżący spłaca należności kredytowe, to ma również możliwość poniesienia kosztów sądowych w niniejszej sprawie, które w chwili obecnej wynoszą 100 zł. W orzecznictwie sądów administracyjnych posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości o znacznej wartości, wyklucza możliwość uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych. Sądy administracyjne prezentują pogląd, że stan majątkowy to nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 20 października 2004 r., sygn. akt FZ 454/04, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 maja 2012 r., sygn. akt II FZ 390/12; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 10 marca 2011 r., sygn. akt I OZ 144/11). Podmiot inicjujący postępowanie sądowe powinien liczyć się z jego kosztami oraz zapewnić na ten cel niezbędne środki. Zatem w analizowanej sytuacji w ramach planowania wydatków, prowadząc rozległą działalność skargową i przewidując realizację swoich praw przed sądem, skarżący powinien uwzględnić także konieczność zapewnienia środków na ich prowadzenie. Nie będzie również podstawą do przyznania zwolnienia od kosztów sądowych twierdzenie strony, że niemożliwe jest natychmiastowe zbycie jednej z posiadanych nieruchomości. Zdaniem Sądu, posiadanymi nieruchomościami skarżący może rozporządzać w sposób przynoszący mu dochody, tym bardziej, że położone są w Warszawie. Natomiast nie jest rolą Sądu wskazywanie skarżącemu w jaki sposób powinien obracać majątkiem, by przynosił dochód. Niewykorzystywanie posiadanego majątku w sytuacji gdy obiektywnie jest to możliwe, należy ocenić jako świadome pozbawianie się środków koniecznych do zaspokajania potrzeb swojej rodziny oraz do prowadzenia spraw sądowych (por. postanowienie WSA w Szczecinie z dnia 12 lipca 2012 r., sygn. akt I SA/Sz 428/12, dostępne na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Należy również zauważyć, że żona skarżącego nabyła i posiada prawa do 90 udziałów kapitału zakładowego spółki [...] Sp. z o.o. w W. o wartości nominalnej [...] zł. Na podstawie aktu notarialnego z [...] grudnia 2007 r. skarżący i jego żona ograniczyli obowiązującą ich wspólność ustawową dokonując częściowego podziału majątku wspólnego tak, że wszystkie prawa wynikające z 90 udziałów kapitału zakładowego [...] Sp. z o.o. w W. o wartości nominalnej [...] zł aktualnie stanowią majątek osobisty żony skarżącego, który podlega egzekucji na kwotę [...] tys. zł (wg. oświadczenia skarżącego). W ocenie Sądu, fakt częściowego podziału majątku wspólnego oraz podleganie egzekucji nie ma znaczenia dla niniejszej sprawy. Zgodnie z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U z 1964 r. Nr 9, poz. 59 ze zm.) małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia pozostawanie w rozdzielności majątkowej (por. postanowienie NSA z 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04, ONSAiWSA 2005). Obowiązek ten rozszerza się także na partycypowanie w kosztach zaistniałych procesów sądowych (vide postanowienie NSA z 4 grudnia 2008 r., sygn. akt I FZ 460/08). Zaznaczyć również należy, iż rozdzielność majątkowa małżeńska w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Błędne jest zatem założenie, iż rozdzielność majątkowa małżeńska zwalnia jednego małżonka z pomocy finansowej na rzecz drugiego w zakresie prowadzonego postępowania sądowego (v. postanowienie NSA z 28 grudnia 2012 r., sygn. akt II FZ 981/12; postanowienie NSA z 29 czerwca 2010 r., sygn. akt I FZ 229/09, postanowienie NSA z 26 listopada 2008 r., sygn. akt I FZ 463/08). Podkreślić należy, że z oświadczenia skarżącego wynika, iż jest on bezrobotny. M. M. nie dołączył jednak dokumentów potwierdzających faktu bycia całkowicie, czy też częściowo niezdolnym do pracy. Wobec powyższego, zdaniem Sądu, skarżący ma możliwość podjęcia zatrudnienia. Naczelny Sąd Administracyjny potwierdza w swoich orzeczeniach, że w sytuacji nieusprawiedliwionego niewykorzystywania możliwości zarobkowych, jak i niepodejmowania działalności zarobkowej, przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie jest wykluczone (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego o sygn. akt I FZ 464/04, I FZ 465/04. II FZ 211/05, dostępne http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Należy także zauważyć, że kwestia oceny sytuacji majątkowej M. M. była już przedmiotem analizy Naczelnego Sądu Administracyjnego, który w podobnych okolicznościach faktycznych oddalił zażalenie skarżącego na odmowne postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie (vide postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 kwietnia 2015 r., sygn. akt I OZ 331/15, dostępne w bazie orzeczeń www. nsa.gov.pl). Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności Sąd uznał, że nie było podstaw faktycznych i prawnych do przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym przez niego zakresie, wobec czego zaskarżone sprzeciwem postanowienie starszego referendarza sądowego należy utrzymać w mocy. Wobec powyższego Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 260 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł, jak w sentencji.