II SA/Wa 509/18

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie – Beata Gibzińska po rozpoznaniu w dniu 11 czerwca 2018 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku Z.E. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego lub adwokata w sprawie ze skargi Z.E. na postanowienie Komendanta Głównego Policji z dnia [...] lutego 2018 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia uchybienia terminu do wniesienia odwołania postanawia odmówić Z.E. przyznania prawa pomocy Z.E. wraz ze skargą na postanowienie Komendanta Głównego Policji z dnia [...] lutego 2018 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia uchybienia terminu do wniesienia odwołania wystąpił o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego lub adwokata. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżący wskazał, że prowadzi wspólne gospodarstwo z żoną. Jest emerytem, a z żoną pozostaje w rozdzielności majątkowej od 2010 r. Określając swój stan majątkowy podał, że ma dom w budowie, który nie został ukończony, a ponadto warsztat wybudowany w latach 1990-1994 oraz nowo budowany zakład naprawy samochodów, na który w 2013 r. nałożono zakaz dokończenia budowy i eksploatacji. Oświadczył, że nie posiada żadnych oszczędności, papierów wartościowych, innych praw majątkowych oraz przedmiotów o wartości przekraczającej 5.000 zł. Jako dochody gospodarstwa domowego wskazał wyłącznie swoje dochody, tj. emeryturę w wysokości 1.853 zł brutto miesięcznie, którą należy pomniejszyć o potrącaną przez komornika kwotę 460 zł miesięcznie oraz ratę kredytu zaciągniętego w banku w wysokości 300 zł miesięcznie. Łączny dochód gospodarstwa domowego określił na kwotę 10.085 zł. Wobec faktu, że zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy oświadczenie skarżącego o jego stanie majątkowym i rodzinnym było niepełne i nie zawierało wszystkich niezbędnych informacji zarządzeniem z dnia 2 maja 2018 r. wezwano skarżącego, na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369, z późn. zm.); zwanej dalej P.p.s.a., do nadesłania w terminie 14 dni, dokumentów i informacji, które umożliwiłyby prawidłową ocenę zdolności płatniczych strony. W związku z powyższym wezwano do nadesłania: kopii dokumentu PIT rozliczenia podatku dochodowego za rok 2016 i 2017, kopii dokumentu PIT rozliczenia podatku dochodowego żony za rok 2016 i 2017, dokumentu potwierdzającego zaciągnięcie kredytu i warunków jego spłaty, dokumentów obrazujących wysokość ponoszonych przez skarżącego miesięcznych wydatków związanych z kosztami utrzymania (np. opłata za wodę, energię elektryczną, gaz, ogrzewanie, wywóz nieczystości, itp.), dokumentu potwierdzającego zakaz korzystania z nowego zakładu naprawy samochodów od 2013 r., tytułu egzekucji komorniczej, informacji o faktycznym miejscu zamieszkiwania (powierzchnia i tytuł prawny) oraz udzielenia informacji: co do wskazania w punkcie 10 formularza wniosku jako łącznego dochodu gospodarstwa domowego kwoty 10.085 zł, przy wykazaniu emerytury w wysokości 1.853 zł brutto miesięcznie oraz czy uzyskuje dochód z warsztatu wybudowanego w latach 1990-1994. W odpowiedzi na wezwanie skarżący pismem z dnia 30 maja 2018 r. nadesłał PIT rozliczenie podatku dochodowego za rok 2016 i 2017, faktury opłat za wodę, informacje o stanie zaległości w sprawach egzekucyjnych, dokumenty potwierdzające zaciągnięcie kredytu oraz potwierdzające zakaz korzystania z nowego zakładu naprawy samochodów od 2013 r. Ponadto oświadczył, że nie jest w stanie przesłać PIT rozliczenia podatku dochodowego żony za rok 2016 i 2017, bowiem od 2010 r. pozostaje w rozdzielności majątkowej, na dowód czego załączył wypis z aktu notarialnego z dnia [...] stycznia 2010 r. Podkreślił, że żona uiszcza opłaty za podatek od nieruchomości, wywóz nieczystości oraz energię. Nie udzielił jednak informacji dotyczącej kwestii określenia miejsca zamieszkania oraz kwoty 10.085 zł wpisanej jako łączny dochód gospodarstwa domowego w punkcie 10 formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy. Mając powyższe na względzie zważono, co następuje: Zgodnie z art. 245 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane stronie w zakresie całkowitym lub częściowym. Żądanie przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego lub adwokata jest wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy wnioskodawca wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Zasadą jest, że każdy wnoszący sprawę do sądu zobowiązany jest ponosić koszty sądowe, a tylko faktyczny brak możliwości finansowych może skutkować zwolnieniem od ich ponoszenia. Należy zatem zaznaczyć, że chodzi o taką sytuację finansową, która obiektywnie nie daje możliwości zgromadzenia odpowiednich środków na poniesienie kosztów sądowych. Jak wynika z powołanych przepisów ciężar udowodnienia istnienia okoliczności, które mogłyby stanowić podstawę przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie spoczywa na stronie wnioskującej. Wskazać należy, że prawo pomocy obejmować powinno osoby, które ze względu na niskie dochody i szczególną sytuację życiową, mimo poczynionych oszczędności w wydatkach i przy największej staranności nie mogą ponieść tych kosztów. Strona musi zatem wykazać, że jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od tej generalnej zasady. W postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 marca 2012 r., sygn. akt II OZ 131/12 (publ. LEX nr 1121260) wskazano, że instytucja przyznania prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób, które wykażą, że znajdują się w trudnej sytuacji materialnej. Do osób tych można zaliczyć osoby rzeczywiście ubogie, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. W przedmiotowej sprawie skarżący podał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną, z którą pozostaje w rozdzielności majątkowej od 2010 r. Jako dochód gospodarstwa domowego wskazał wyłącznie swoją emeryturę w wysokości 1.853 zł brutto miesięcznie, z której potrącana jest przez komornika kwota w wysokości 460 zł miesięcznie oraz rata kredytu w wysokości 300 zł miesięcznie. Natomiast w punkcie 10 formularza wniosku PPF wykazał łączny dochód gospodarstwa domowego w kwocie 10.085 zł. Przechodząc do oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy należy uznać, że wskazywany przez skarżącego niski dochód (emerytura) oraz brak oszczędności nie mogą stanowić podstawy do przyznania mu prawa pomocy. Istotna jest tu bowiem analiza całokształtu sytuacji materialnej i życiowej skarżącego. W ocenie referendarza sądowego analiza ta nie pozwala na uznanie, że skarżący wykazał przesłanki uzasadniające przyznanie mu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, które na tym etapie postępowania wynoszą 100 zł (wpis sądowy do skargi) oraz ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Jak wynika z akt sprawy skarżący został wezwany do nadesłania dodatkowych informacji o stanie majątkowym swoim i żony. W udzielonej odpowiedzi zawarł jednak niepełne informacje. Nadesłał wprawdzie kopię dokumentu potwierdzającego zadłużenie, kopię dokumentu wstrzymującego prace budowlane budynku warsztatu samochodowego, informacje o stanie zaległości w sprawach egzekucyjnych, PIT rozliczenia podatku dochodowego za rok 2016 i 2017 oraz fakturę za wodę, wyjaśniając, że opłatę za energię, wywóz nieczystości i podatek od nieruchomości uiszcza żona. Odnosząc się zaś do sytuacji dochodowej żony podał, że nie może przesłać jej PIT rozliczenia podatku dochodowego za rok 2016 i 2017, bowiem od 2010 r. pozostaje z nią w rozdzielności majątkowej. W tym miejscu należy wskazać, że okoliczność pozostawania skarżącego w związku małżeńskim ma istotne znaczenie dla oceny jego zdolności płatniczych w postępowaniu sądowym. Stosownie bowiem do treści art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2017 r. poz. 682); powoływanej dalej jako K.r.o. oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04, niepubl.). Należy mieć również na względzie art. 23 K.r.o., który stanowi, że małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy. Jak wynika z postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 lipca 2009 r., sygn. akt I FSK 216/09 (niepubl.) obowiązek alimentacyjny nie jest uzależniony od małżeńskiego ustroju majątkowego, a ponadto obejmuje on również wydatki związane z prowadzeniem postępowań sądowych. Obowiązku tego nie wyłącza zatem nawet małżeńska rozdzielność majątkowa, która w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się, jak sama nazwa wskazuje, do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Instytucja wyłączenia wspólności ustawowej dotyczy zatem kwestii zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich oraz samodzielnego dysponowania i zarządzania swoimi majątkami (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 marca 2009 r., sygn. akt I FZ 31/09, z dnia 2 września 2009 r., sygn. akt I FZ 199/09, z dnia 17 lutego 2010 r., sygn. akt II FZ 21/10 – orzeczenia dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Obowiązek wzajemnej pomocy małżonków wygasa dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 K.r.o.) i orzeczenia separacji (art. 614 § 3 K.r.o.) – por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2009 r., sygn. akt II OZ 1142/09, publ. w LEX nr 582903. Z tych względów, skoro skarżący pozostaje w związku małżeńskim powinien przedłożyć dokumenty konieczne do zbadania także sytuacji majątkowej jego żony, tym bardziej, że jak wynika z oświadczenia skarżącego prowadzi on wspólnie z żoną gospodarstwo domowe i wspólnie ponoszą koszty jego utrzymania. Wskazane wyżej wątpliwości w zakresie pełnych danych co do rzeczywistej sytuacji materialnej i finansowej skarżącego i jego żony uniemożliwiają zweryfikowanie oświadczeń co do jego rzeczywistej sytuacji materialnej, a tym samym ocenę faktycznych zdolności płatniczych. Oświadczenie niepełne oraz takie, które budzi wątpliwości, nie może stanowić podstawy przyznania prawa pomocy. Prawo pomocy jest bowiem instytucją wyjątkową i jako taka powinno być stosowne tylko wobec osób, które w sposób niebudzący wątpliwości wykazały, że spełniają przesłanki do jego otrzymania, czego w warunkach niniejszej sprawy skarżący nie uczynił. Referendarz sądowy nie ma obowiązku prowadzenia dochodzeń w sytuacji, gdy skarżący uchyla się od podania stosownych danych umożliwiających pełną ocenę jego sytuacji majątkowej oraz możliwości finansowych, bądź też gdy przedłożone dane nie są wystarczające. Reasumując, należało zatem uznać, że wniosek skarżącego nie mógł być uwzględniony, gdyż oświadczenie co do wysokości dochodu gospodarstwa domowego budzi uzasadnione wątpliwości, których nie usunięto pomimo wystosowanego do skarżącego wezwania. Wszystkie zaś inne oświadczenia skarżącego oraz okoliczności potwierdzone dokumentami źródłowymi, a więc: niewysoki dochód (emerytura) czy brak oszczędności, nie mogły zostać uznane za wystarczające w tej sytuacji, aby przyznać stronie prawo pomocy. Również fakt, że skarżący oprócz bieżących kosztów utrzymania ponosi inne usprawiedliwione wydatki (raty kredytu), które w istotny sposób wyczerpują dochody gospodarstwa domowego nie oznacza, że spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Zobowiązania cywilnoprawne nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowego (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 lutego 2006 r., sygn. akt I OZ 83/06, dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Przedkładanie należności o charakterze prywatnoprawnym nad publicznoprawnymi nie może skutkować przerzuceniem ciężaru finansowania postępowań sądowo-administracyjnych na Skarb Państwa (por. Naczelny Sąd Administracyjny m.in. w orzeczeniach z dnia 25 kwietnia 2006 r., sygn. akt I FZ 150/06, z dnia 9 lutego 2006 r., sygn. akt I FZ 9/06, czy z dnia 14 czerwca 2005 r., sygn. akt II OZ 475/05, dostępnych w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Zauważyć należy, że w sytuacji, w której wnioskodawca nie przedstawia wszystkich okoliczności dotyczących jego sytuacji finansowej, bądź też przedstawia niepełne lub niejasne dane (np. w zakresie łącznego dochodu gospodarstwa domowego w kwocie 10.085 zł przy wykazanej emeryturze w wysokości 1.853 zł) – co miało miejsce w niniejszej sprawie – powinien liczyć się z tym, że referendarz sądowy nie będzie miał wystarczających podstaw do przyznania prawa pomocy. Przyznanie tego prawa jest bowiem uzależnione od przeprowadzenia rzetelnej analizy zdolności finansowej wnioskodawcy, a ta jest możliwa jedynie na podstawie wysokości rzeczywiście uzyskiwanych dochodów, posiadanych środków finansowych i ponoszonych wydatków. Dodatkowo wskazać należy, że ustanowienie pełnomocnika z urzędu w toku postępowania przed sądem pierwszej instancji ma charakter wyjątkowy. Sąd pierwszej instancji, nie będąc związany granicami skargi, zobowiązany jest do wzięcia pod uwagę z urzędu wszelkich ewentualnych naruszeń prawa dokonanych przez organ administracji, którego akt lub czynność zostały zaskarżone. Oznacza to, że sąd ma obowiązek dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze. Ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika z urzędu następuje tylko wówczas, gdy brak profesjonalnej pomocy prawnej może pozbawić stronę możliwości obrony swoich praw. Takie niebezpieczeństwo nie zachodzi w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym z uwagi na gwarancje procesowe przewidziane w art. 6, w art. 134 § 1 i art. 140 § 1 P.p.s.a. (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 czerwca 2008 r., sygn. akt II OZ 625/08 publ. w LEX nr 493568 oraz postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 stycznia 2014 r., sygn. akt II OZ 1212/13, orzeczenie dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Z tych względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 i art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a., postanowiono jak w sentencji.