II FZ 378/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Bogusław Dauter po rozpoznaniu w dniu 15 lipca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia W. R. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 13 maja 2016 r., sygn. akt I SA/Op 160/16 w przedmiocie odrzucenia skargi w sprawie ze skargi W. R. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 27 lutego 2013 r., nr [...] w przedmiocie stanowiska wierzyciela w sprawie zgłoszonych zarzutów egzekucyjnych. postanawia oddalić zażalenie. 1. Postanowieniem z 13 maja 2016 r., I SA/Op 160/16, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu odrzucił skargę W. R. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z 27 lutego 2013 r., [...] w przedmiocie stanowiska wierzyciela w sprawie zgłoszonych zarzutów egzekucyjnych. Skarżący 24 stycznia 2014 r. złożył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu skargę na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z 27 lutego 2013 r. w przedmiocie stanowiska wierzyciela w sprawie zgłoszonych zarzutów egzekucyjnych. Zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału z 27 stycznia 2014 r. skarżący został wezwany do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 100 zł w terminie 7 dni pod rygorem odrzucenia skargi. Zarządzenie to stało się przedmiotem zażalenia skarżącego, które wpłynęło do sądu pierwszej instancji 10 lutego 2014 r. W zażaleniu skarżący zawarł również wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Wniosek o przyznanie prawa pomocy został rozpoznany przez referendarza sądowego, który postanowieniem z 14 maja 2014 r. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie z uwagi na brak współdziałania skarżącego w zakresie ustalenia jego rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej. Skarżący w terminie wniósł sprzeciw od tego postanowienia. Następnie postanowieniem z 4 sierpnia 2014 r. sąd pierwszej instancji odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie z uwagi na brak jego współpracy w zakresie dokładnego ustalenia okoliczności faktycznych rzutujących na ocenę zasadności wniosku. Postanowienie to nie zostało zaskarżone i stało się prawomocne. Następnie 2 grudnia 2014 r. Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie skarżącego na zarządzenie Przewodniczącego Wydziału z 27 stycznia 2014 r. o wezwaniu do uiszczenia wpisu (sygn. akt II FZ 1536/14). W konsekwencji Przewodniczący Wydziału zarządzeniem z 16 grudnia 2014 r. ponownie wezwał skarżącego do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 100 zł pod rygorem odrzucenia skargi. Odpis tego zarządzenia doręczono skarżącemu za zwrotnym potwierdzeniem jego odbioru 29 grudnia 2014 r. Termin do uiszczenia wpisu upływał 5 stycznia 2015 r. Wpis od skargi nie został uiszczony. Natomiast 5 stycznia 2015 r. skarżący nadał na adres sądu pismo, w którym domagał się przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Postanowieniem z 28 stycznia 2015 r., sąd pierwszej instancji odrzucił skargę podatnika, gdyż pomimo prawidłowego doręczenia skarżącemu wezwania do uiszczenia wpisu i pouczenia go o skutkach niedopełnienia tego obowiązku, należny wpis nie został uiszczony. Sąd uznał przy tym, że złożone przez skarżącego w terminie do uiszczenia wpisu pismo z 5 stycznia 2015 r., w którym domagał się on przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu nie może uchylić skutków prawomocności wydanego wcześniej postanowienia odmawiającego stronie przyznania prawa pomocy z 4 sierpnia 2014 r. W dalszej kolejności wskutek wniosku z 5 stycznia 2015 r. o przyznanie prawa pomocy, po odmowie przez referendarza sądowego przyznania skarżącemu prawa pomocy, sąd postanowieniem z 13 lipca 2015 r. zmienił postanowienie z 4 sierpnia 2014 r., sygn. akt I SA/Op 97/14, poprzez przyznanie skarżącemu prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu sąd wskazał, że na obecnym etapie postępowania skarżący zastosował się do wezwania sądu i przedłożył dokumenty świadczące o jego sytuacji, które przy uwzględnieniu również pozostałych dowodów znajdujących się już w aktach sprawy, potwierdzają trudną sytuację finansową skarżącego, która od czasu wydania postanowienia z 4 sierpnia 2014 r. uległa pewnemu pogorszeniu. Zanim to nastąpiło, skarżący złożył w ustawowym terminie skargę kasacyjną, którą sąd odrzucił postanowieniem z 8 kwietnia 2015 r., ponieważ została ona sporządzona osobiście przez skarżącego. Ustanowiony w sprawie pełnomocnik z urzędu 6 sierpnia 2015 r. złożył wniosek o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej oraz skargę kasacyjną od postanowienia sądu z 28 stycznia 2015 r. Postanowieniem z 9 września 2015 r. sąd pierwszej instancji przywrócił termin do wniesienia skargi kasacyjnej, wskazując, że skoro pełnomocnik skarżącego 30 lipca 2015 r. powziął wiadomość o wyznaczeniu go pełnomocnikiem w sprawie, to składając wniosek o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej 6 sierpnia 2015 r. wraz ze skargą kasacyjną, zachował wymogi, o których mowa w art. 87 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2016 r., poz. 718 – dalej: "p.p.s.a."). Sąd przyjął, że skarżący nie ponosił winy w uchybieniu terminowi do wniesienia skargi kasacyjnej, bowiem pozostawał on w usprawiedliwionym oczekiwaniu na przyznanie prawa pomocy (wyznaczenie w sprawie pełnomocnika z urzędu). Z kolei wyznaczony pełnomocnik podjął czynności procesowe skutecznie i bez zbędnej zwłoki. Następnie Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z 3 marca 2016r., sygn. akt II FSK 3386/15 uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę WSA w Opolu do ponownego rozpoznania, oddalając jednocześnie wniosek o zasądzenie kosztów. Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że skarga kasacyjna zawiera uzasadnione podstawy. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego kluczowe znaczenie w niniejszej sprawie miało postanowienie z 13 lipca 2015 r., którym Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zmienił postanowienie z 4 sierpnia 2014 r., przyznając prawo pomocy w żądanym zakresie oraz motywy tego rozstrzygnięcia. Zmiana tego postanowienia nastąpiła w wyniku uwzględnienia wniosku skarżącego złożonego 5 stycznia 2015 r., a zatem jak wynika z uzasadnienia kwestionowanego postanowienia w ostatnim dniu upływu terminu do uiszczenia wpisu. W uzasadnieniu Sąd zawarł stanowisko, że wniosek ten nie może uchylić skutków wydanego wcześniej postanowienia z 4 sierpnia 2014 r. o odmowie przyznania prawa pomocy. Tymczasem przywołanym wyżej postanowieniem z 13 lipca 2015 r. zmienił to postanowienie na podstawie art. 165 p.p.s.a., przyznając mu prawo pomocy min. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Z kolei uzasadniając przywrócenie skarżącemu terminu do wniesienia skargi kasacyjnej (postanowienie z 9 września 2015 r.) Sąd uznał, że skarżący nie ponosił winy w uchybieniu terminowi, ponieważ pozostawał w usprawiedliwionym oczekiwaniu na ustanowienie pełnomocnika z urzędu, co ostatecznie nastąpiło w wyniku postępowania zainicjowanego jego wnioskiem z 5 stycznia 2015 r. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, stanowi to brak konsekwencji w zakresie skutków procesowych wspomnianego wniosku i wymaga ponownego wyjaśnienia przez sąd pierwszej instancji kwestii nieuiszczenia przez skarżącego wpisu od skargi w kontekście art. 220 § 3 p.p.s.a. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu z uwagi na przepis art. 220 § 1 p.p.s.a. oraz fakt, iż w niniejszej sprawie dnia 5 stycznia 2015 r., bezskutecznie upłynął termin do uiszczenia należnej opłaty, na postawie art. 220 § 3 p.p.s.a. odrzucił skargę. 2. W zażaleniu na powyższe postanowienie pełnomocnik skarżącego zaskarżył w całości postanowienie sądu pierwszej instancji i wniósł o jego uchylenie, zarzucając mu naruszenie: - przepisów postępowania, których uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy, a to art. 220 § 3 p.p.s.a. oraz art. 58 § 1 pkt 3 § 3 p.p.s.a. poprzez odrzucenie skargi z powodu naruszenia należnego od niej wpisu, podaczas gdy skarżącemu postanowieniem z 13 lipca 2015 r. zmieniającym postanowienie z 4 sierpnia 2014 r. zostało przyznane prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia pełnomocnika z urzędu; - przepisów materialnych, a to art. 165 p.p.s.a. poprzez nieuprawnione przyjęcie, iż zmiana postanowienia przy zastosowniu przepisu art. 165 p.p.s.a. wywiera skutek od daty uprawomocnienia się postanowienia zmieniającego, kiedy to postanowienie zmieniające uchyla skutki postanowienia zmieniającego od daty wydania tego zmienianiego postanowienia. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. 3. Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw, dlatego podlega oddaleniu na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu prawidło postanowił o odrzuceniu skargi. W świetle art. 230 § 1 p.p.s.a. od pism wszczynających postępowanie przed sądem administracyjnym w danej instancji pobiera się wpis, przy czym pismami, o których mowa w cytowanym przepisie, są skarga, skarga kasacyjna, zażalenie oraz skarga o wznowienie postępowania (art. 230 § 2 p.p.s.a.). Natomiast w myśl art. 220 § 3 p.p.s.a. skarga, od której pomimo wezwania nie został w wyznaczonym terminie uiszczony należny wpis, podlega odrzuceniu przez sąd. Po uprawomocnieniu się postanowienia utrzymującego w mocy postanowienie o oddaleniu wniosku o przyznanie prawa pomocy bieg terminu do opłacenia skargi, wyznaczony kierowanym do strony ponownym wezwaniem do uiszczenia wpisu od skargi, nie zostaje przerwany, nawet jeżeli strona po doręczeniu jej takiego ponownego wezwania, a przed upływem siedmiodniowego terminu do zapłacenia należnych kosztów postępowania, wystąpi do sądu z ponownym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy (zob. postanowienia NSA: z 11 stycznia 2008 r., II FZ 617/07; z 16 czerwca 2016 r., II FZ 270/16; z 10 czerwca 2016 r., I FZ 150/16). W orzecznictwie sądowym utrwalony jest również pogląd, wyrażany tak w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. postanowienia z 8 maja 2007 r., II FSK 649/06, z 3 lutego 2009 r., I OZ 53/09; z 28 lipca 2009 r., I FZ 252/09; z 7 lutego 2011 r., II FSK 2274/10), jak i wcześniej Sądu Najwyższego (por. postanowienie z 23 lutego 1999 r., I CKN 1064/97, OSNC 1999 nr 9, poz. 153; postanowienie z 21 kwietnia 1999 r., I CKN 1461/98, OSNC 1999 nr 11, poz. 196), który Naczelny Sąd Administracyjny podziela w składzie orzekającym w tej sprawie, zgodnie z którym z przymiotu prawomocności postanowienia odmawiającego zwolnienia z kosztów sądowych wypływa obowiązek strony uiszczenia wymaganego wpisu. Ponowne złożenie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, nawet dokonane w terminie określonym w ponownym wezwaniu, nie może uchylić skutków prawomocności wydanego wcześniej rozstrzygnięcia. W pierwszej kolejności należy zauważyć, że złożony przez skarżącego wniosek o zwolnienie od kosztów jest kolejnym takim wnioskiem w sprawie. Trafnie zaś Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu stwierdził, że pierwszy wniosek skarżącej o zwolnienie od kosztów sądowych został już merytorycznie i prawomocnie rozstrzygnięty. Tym samym, rozstrzygnięcie kwestii wpadkowej uzyskało już moc wiążącą, zatem obowiązkiem skarżącej było uiszczenie wymaganego wpisu. Złożenie zaś kolejnego wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, nawet dokonane w terminie określonym w ponownym wezwaniu, nie może uchylić skutków prawomocności wydanego wcześniej rozstrzygnięcia i tym samym nie ma wpływu na bieg terminu określonego w art. 220 p.p.s.a. Sąd zatem po zakończeniu postępowania z wniosku o przyznanie prawa pomocy i odmowie zwolnienia strony z obowiązku ponoszenia kosztów postępowania, ma obowiązek stosownie do art. 220 § 1 u.p.p.s.a. ponownie wezwać stronę do uiszczenia wpisu od skargi, wyznaczając ustawowy termin do dokonania tej czynności oraz wskazując rygor jej niewykonania. Jeżeli natomiast strona po doręczeniu jej takiego wezwania, a przed upływem siedmiodniowego terminu do zapłacenia należnych kosztów postępowania, wystąpi do sądu z ponownym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy, należy stanąć na stanowisku, że bieg terminu do opłacenia skargi nie zostaje przerwany. Prawomocność postanowienia w sprawie odmowy zwolnienia od kosztów sądowych oznacza obowiązek strony uiszczenia wymaganego wpisu (por. postanowienie SN z dnia 9 grudnia 2002 r. w sprawie o sygnaturze akt III RN 144/02). Od obowiązku tego nie zwalnia strony ponowne złożenie wniosku o przyznanie prawa pomocy, do czego strona ma prawo w związku z art. 165 p.p.s.a. Ponowne złożenie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, nawet dokonane w terminie określonym w ponownym wezwaniu do uiszczenia wpisu wystosowanym do strony po wydaniu prawomocnego postanowienia odmawiającego zwolnienia od kosztów, nie uchyla skutków tego prawomocnego rozstrzygnięcia na toczące się postępowanie (por. postanowienie NSA z 10 maja 2010 r., II FZ 115/10, postanowienie NSA z 8 stycznia 2014 r., II GZ 761/13, postanowienie NSA z 11 kwietnia 2013 r., I OSK 536/13). Ponadto, ponowny wniosek o przyznanie prawa pomocy, złożony w sytuacji, gdy sąd prawomocnym postanowieniem ocenił, że skarżąca nie spełnia przesłanek zwolnienia go z obowiązku ponoszenia kosztów postępowania, nie przerywa biegu terminu do uiszczenia wpisu wskazanego przez sąd w wezwaniu do dokonania tej czynności oraz nie chroni strony przed skutkami niezastosowania się do treści wezwania we wskazanym przez sąd terminie. Dopiero bowiem wydanie przez sąd prawomocnego postanowienia odmiennej treści w przedmiocie udzielania stronie prawa pomocy, skutkuje utratą mocy pierwszego postanowienia (porównaj wyżej cytowane postanowienie SN z 21 kwietnia 1999 r. I CKN 1461/98, opubl. w: OSNC 1999 Nr 11, poz. 196). Odmienne postępowanie sądu może prowadzić do uniemożliwienia prowadzenia postępowania wskutek rozpoznawania kolejnych wniosków strony o przyznanie prawa pomocy i skutkować nieuzasadnionym wydłużeniem postępowania, a nawet trudnością w jego zakończeniu orzeczeniem rozstrzygającym sprawę, co do meritum. Należy także mieć na uwadze zasadę wyrażoną w art. 220 § 1 p.p.s.a., stosownie do której sąd nie podejmuje żadnej czynności w stosunku do pisma, od którego strona nie uiściła należnej opłaty. Zgodnie z art. 220 § 3 p.p.s.a. konsekwencją nieuiszczenia należnego wpisu od skargi jest odrzucenie tego środka zaskarżenia. Zatem, prawomocne postanowienie sądu o odmowie zwolnienia strony z obowiązku ponoszenia kosztów oraz ponowne wezwanie do uiszczenia należnej opłaty, nie zwalnia strony od skutków niezastosowania się do tego wezwania, pomimo wystąpienia z kolejnym wnioskiem w tym przedmiocie. W niniejszej sprawie utrata mocy postanowienia z 4 sierpnia 2014 r. nastąpiła dopiero wskutek wydania przez ten sąd postanowienia 13 lipca 2015 r., zmieniającego na podstawie art. 165 p.p.s.a. to postanowienie w zakresie prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata. Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko sądu pierwszej instancji, że zmiana ta nie wywarła jednak wpływu na obowiązki strony do zastosowania się strony do treści prawomocnego (w chwili złożenia kolejnego wniosku) postanowienia, gdyż ma zastosowanie dopiero od chwili uprawomocnienia się postanowienia zmieniającego( tj. od 13 lipca 2015 r.). Stanowisko to znajduje potwierdzenie w wyroku NSA z 12 grudnia 2013 r., II FSK 3379/13, gdzie Sąd przyjął, że jedynie wydanie i uprawomocnienie się postanowienia w przedmiocie prawa pomocy o odmiennej treści powoduje utratę mocy pierwszego postanowienia, nie niweczy jednakże skutków niezastosowania się strony do wynikającego z tegoż postanowienia obowiązku do uiszczenia kosztów sądowych, w terminie zakreślonym nowym wezwaniem. W tych okolicznościach Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że sąd pierwszej instancji zasadnie odrzucił skargę z uwagi na niewykonanie zarządzenia, tj. nieuiszczenie w wyznaczonym terminie, pomimo prawidłowego pouczenia, wpisu od tego środka zaskarżenia. Zatem zarzuty naruszenia art. 220 § 3 p.p.s.a oraz art. 165 p.p.s.a. okazał się nieusprawiedliwione. Za niezasadny Sąd uznał także zarzut naruszenia art. 58 § 1 pkt 3 oraz § 3 p.p.s.a. Z uwagi na powyższe Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.