I SA/Bd 1172/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Sędzia WSA Urszula Wiśniewska po rozpoznaniu w dniu 25 kwietnia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku S.Ł. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi S. Ł. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące od stycznia 2008 r. do czerwca 2009 r. postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy W odpowiedzi na zarządzenie z dnia 10 stycznia 2013 r. o wezwaniu do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 9.361 zł, strona złożyła na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy, w którym wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu podniosła, że w wyniku prowadzonej egzekucji administracyjnej, od czterech miesięcy nie ma płynności finansowej, nie stać jej na utrzymanie pracowników. Wskazała, że prowadzona przez nią działalność gospodarcza od października 2013 r. przynosi straty w wysokości 60.106,76 zł. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach podała, że we wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje mąż oraz dwójka małoletnich dzieci. W rubryce dotyczącej majątku skarżąca wskazała mieszkanie lokatorskie o pow. 59 m2 oraz działkę o pow. 1.000 m2. Pozostałe rubryki wniosku zostały przekreślone, bądź wpisano w nich: "nie posiadam". Postanowieniem z dnia 13 marca 2014 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy wskazując, że nie przedstawiła ona rzetelnie i wiarygodnie swojej sytuacji majątkowej. W złożonym sprzeciwie skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przyznanie prawa pomocy zgodnie z wnioskiem. W uzasadnieniu strona podniosła, że na dzień składania wniosku o przyznanie prawa pomocy nie posiadała żadnych źródeł utrzymania. Wskazała, że ruchomości i nieruchomości zostały zajęte przez komorników skarbowych, przez co strona nie mogła ich spieniężyć. Podkreśliła, że kwota 12.000.000 zł osiąganego przychodu nie może świadczyć o dobrej sytuacji wnioskodawcy, albowiem dochód w 2012 r. wyniósł jedynie 102.000 zł. Strona zarzuciła, że w zaskarżonym postanowieniu w ogóle nie ustosunkowano się do okoliczności dotyczącej zajęcia przez komornika całego majątku nieruchomego i ruchomego. Wskazała, że o skali prowadzonej egzekucji świadczy fakt, że organ egzekucyjny zajął nawet rowerki dziecięce. Podniosła, że pomimo braku przedłożenia wyciągów z rachunków bankowych, przedstawione zostały tytuły wykonawcze i zajęcia rachunków bankowych, które świadczą o tym, że skarżąca nie może z nich dokonywać żadnych wypłat. Zarzuciła, że zaskarżone rozstrzygnięcie wydane zostało w oparciu o stan majątkowy sprzed dwóch lat, zamiast z chwili składania wniosku. Zaznaczyła, że wobec swojej sytuacji finansowej pożycza niewielki kwoty od rodziców, aby pokryć niezbędne wydatki. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W świetle art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej: "p.p.s.a."), w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym. Pismem z dnia 28 marca 2014 r. strona wniosła sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 13 marca 2014 r., który nie został odrzucony przez Sąd, a zatem powyższe postanowienie utraciło moc. Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. zasadą jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątkiem od tej zasady jest instytucja prawa pomocy. Na podstawie art. 245 § 1 i 3 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zauważyć należy, że intencją wprowadzenia przepisów dotyczących prawa pomocy było stworzenie możliwości dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które znajdując się w trudnej sytuacji finansowej nie mogą uiścić kosztów sądowych. Instytucja prawa pomocy zapewnia osobie znajdującej się w trudnych warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów sądowych. Jej wyjątkowy charakter powoduje, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom, których środki są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko niezbędne potrzeby egzystencjalnie (por. postanowienie NSA z dnia 19 października 2005 r., sygn. akt I GZ 107/05), a zatem osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jak wskazuje się w orzecznictwie, przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (por. postanowienie NSA z 22 marca 2005 r., sygn. akt FZ 794/04). NSA w postanowieniu z 10 maja 2005 r., sygn. akt II OZ 318/05 wskazał, że prawo pomocy przyznawane jest osobom, które pomimo starań i przy największym możliwym wysiłku nie mogą ponieść kosztów postępowania, ponieważ ich dochód jest zbyt niski lub też nie osiągają żadnego dochodu. Nie każdy więc wydatek, który subiektywnie przez stronę jest postrzegany jako dolegliwy finansowo oznacza, że ponoszony jest jako uszczerbek w utrzymaniu koniecznym strony i jej rodziny. W świetle powołanych przepisów przesłanką zwolnienia od kosztów sądowych nie jest zatem brak jakichkolwiek wolnych środków finansowych (oszczędności) na ich opłacenie, ale niemożność ich wygospodarowania z uzyskanych przychodów i posiadanego majątku z uwagi na to, że całość zużywana jest na niezbędne utrzymanie strony postępowania i jej rodziny, z których nie można zrezygnować lub czasowo ograniczyć, bowiem są one nieodzowne. Świadczy o tym określenie "konieczne" użyte przez ustawodawcę w odniesieniu do słowa "utrzymanie". W pojęciu utrzymania koniecznego mieszczą się zatem wydatki związane z utrzymaniem rodziny posiadające cechy nieodzowności, nieuchronności. W związku z tym, że przepisy dotyczące prawa pomocy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej we wskazanym art. 199 p.p.s.a., to rzeczą wnioskodawcy, jako osoby zainteresowanej, jest wykazanie, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Tym samym, to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane. Wykładnia określenia "gdy wykaże" użytego w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. oznacza, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 09 lipca 2009 r., sygn. akt I OZ 713/09). Zestawiając tak zakreślone ramy prawne z przedstawionym stanem faktycznym, zauważyć należy, że w złożonym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżąca wskazała, iż we wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje oprócz niej, mąż oraz dwójka małoletnich dzieci. W rubryce dotyczącej majątku skarżąca wskazała mieszkanie lokatorskie o pow. 59 m2 oraz działkę o pow. 1.000 m2. Pozostałe rubryki wniosku zostały przekreślone, bądź wpisano w nich: "nie posiadam". Z treści wniosku wynika, że rodzina skarżącej nie osiąga żadnego dochodu. W związku z powyższymi niewystarczającymi informacjami, zasadnie na podstawie zarządzenia z dnia 27 stycznia 2014 r., wydanego w trybie art. 255 p.p.s.a., skarżąca została wezwana przez referendarza sądowego do uzupełnienia braków wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez przedłożenie dodatkowych dokumentów. W odpowiedzi na powyższe skarżąca oświadczyła, że cały jej majątek oraz osób pozostających z nią we wspólnym gospodarstwie domowym został zajęty w postępowaniu egzekucyjnym. Wskazała, że nie posiada żadnych oszczędności, wszystkie konta bankowe zostały zajęte przez Urząd Skarbowy w Ś.. Podała, że opłaty w prowadzonym gospodarstwie domowym wynoszą: czynsz za mieszkanie - 635,76 zł/miesiąc, energia elektryczna - 179,05 zł/dwa miesiące, gaz - 42,62 zł/miesiąc. Z akt sprawy wynika, że skarżąca prowadzi działalność gospodarczą w zakresie skupu i sprzedaży złomu. Z zeznania podatkowego skarżącej oraz jej męża wynika, że z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej w 2012 r. podatnicy uzyskali dochód w łącznej wysokości 102.057,16 zł (przychód 12.165.124,74 zł). Ponadto skarżąca przedłożyła deklaracje VAT-7 za okres od sierpnia 2013 r. do stycznia 2014 r., zawiadomienia o zajęciu prawa majątkowego stanowiącego wierzytelność z rachunku bankowego, kserokopie księgi przychodów i rozchodów za okres od sierpnia 2013 r. do stycznia 2014 r.; obwieszczenie o licytacji samochodu skarżącej oraz tytuły wykonawcze. W wyniku dokonanej analizy sytuacji finansowej i majątkowej strony skarżącej Sąd stwierdza, że nie można zgodzić się ze stanowiskiem, iż wnioskodawczyni nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Sąd nie dopatrzył się przesłanek, które uzasadniałyby stwierdzenie, że wyłożenie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. W ocenie Sądu, brak jest podstaw do przyjęcia, że strona skarżąca nie ma realnych możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania, które na obecnym etapie wynoszą 9.361 zł i stanowią kwotę wpisu sądowego od skargi. Przede wszystkim zauważyć należy, że wnioskodawca prowadzi działalność gospodarczą w znacznym rozmiarze, o czym świadczą przedłożone zeznania oraz deklaracje podatkowe. Wynika z nich, że za 2012 r. strona uzyskała przychód z działalności gospodarczej i kształtował się on na wysokim poziomie - 12.165.124,74 zł. Sąd nie mógł skorzystać z zeznania podatkowego za 2013 r., albowiem nie minął jeszcze termin na jego złożenie. Z przedłożonej kserokopii podatkowej księgi przychodów i rozchodów wynika natomiast, że w ostatnich sześciu miesiącach skarżąca w prowadzonej działalności gospodarczej dokonywała na bieżąco zarówno zakupu towarów handlowych, jak i ich sprzedaży. Zauważyć należy, że o potencjale do gromadzenia środków finansowych osób prowadzących działalność gospodarczą, a tym samym o dostępności środków finansowych pozwalających na pokrycie kosztów sądowych, decydują przede wszystkim uzyskiwane przychody z tytułu świadczonych usług bądź sprzedawanych towarów, a nie dochody (bądź strata) będące wynikiem różnicy pomiędzy przychodami a kosztami działalności, która z kolei jest skutkiem decyzji gospodarczych podejmowanych przez prowadzącego działalność gospodarczą (por. postanowienie NSA z dnia 17 października 2011 r., sygn. akt II FZ 542/11, LEX 987763). Wskazywana przez stronę we wniosku strata w zakresie prowadzonej działalności gospodarczej w kwocie 60.106,76 zł jest więc jedynie wynikiem bilansowym nadwyżek kosztów nad przychodami, nie oznacza natomiast braku środków finansowych (por. postanowienia NSA z dnia 19 grudnia 2012 r., sygn. akt I FZ 451/12, LEX nr 1239208; z dnia 05 grudnia 2011 r., sygn. akt I FZ 492/11, LEX nr 1069493; z dnia 09 listopada 2011 r., sygn. akt I FZ343/11; LEX nr 1069427 oraz z dnia 22 marca 2011 r., sygn. akt II GZ 112/11, LEX nr 783893). Fakt ponoszenia kosztów działalności gospodarczej jest związany z istotą aktywności gospodarczej nastawionej na zysk, nie ma zatem podstaw do przerzucania konieczności ponoszenia kosztów sądowych na Skarb Państwa tylko z tego powodu, że koszty działalności są wysokie, generowane aktualną postawą przedsiębiorcy dokonującego zakupu towarów w większej ilości, niż ich sprzedaży. Analizując sytuację finansową i materialną skarżącej, Sąd uznał, że przedstawiona ona została nierzetelne i niewiarygodne, albowiem trudno zrozumieć jest sytuację, w której skarżąca ponosi wydatki związane z utrzymaniem czteroosobowej rodziny i prowadzeniem gospodarstwa domowego, nie osiągając przy tym żadnego dochodu, jak również nie posiadając żadnych oszczędności. Wnioski te wypływają z treści złożonego formularza o przyznanie prawa pomocy oraz złożonych oświadczeń. Z przedłożonych dokumentów nie wynika również, aby skarżąca w takiej sytuacji korzystała z jakiegokolwiek dofinansowania z pomocy społecznej. Nie bez znaczenia pozostają również dokonywane przez stronę operacje handlowe wynikające z podatkowej księgi przychodów i rozchodów, świadczące o tym, że strona jednak dysponuje jakimiś środkami finansowymi, których nie wykazała. Skarżąca wprawdzie w sprzeciwie podała, że "pożycza niewielkie kwoty od rodziców", jednak nie wskazała ani ich wysokości, ani źródeł ich finansowania. Ponadto w ocenie Sądu, wniosek o przyznanie prawa pomocy obarczony jest istotnymi lukami. Skarżąca została mianowicie zobowiązana do przedłożenia wyciągów i wykazów ze wszystkich rachunków bankowych. Wezwana również została do: złożenia oświadczenia, czy skarżąca lub pozostali domownicy, posiadają samochody lub inne pojazdy; zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, emerytur, rent, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń (np. z tytułu umowy o dzieło lub zlecenia, umowy najmu, pomocy rodziny, dochód z zagranicy) z okresu ostatnich 2 lat. W tym zakresie wezwanie pozostało bez odpowiedzi. Zauważyć należy, że strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku (por. postanowienia NSA z dnia 28 września 2011 r., sygn. akt I FZ 221/11, LEX nr 948887; z dnia 27 września 2011 r., sygn. akt II GZ 427/11, LEX nr 1151759; z dnia 18 października 2011 r., sygn. akt II FZ 569/11, LEX nr 984607; z dnia 25 października 2011 r., sygn. akt II GZ 473/11, LEX nr 984650; z dnia 16 grudnia 2011 r., sygn. akt I FZ 479/11 LEX, nr 1148689). To na wnioskodawcy ciąży obowiązek rzetelnego współdziałania z sądem w zakresie gromadzenia dowodów źródłowych i wyjaśnienia wszystkich okoliczności w celu ustalenia jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Brak tej współpracy przez niedostarczenie dokumentów bądź składanie niepełnych lub sprzecznych oświadczeń musi mieć wpływ na dokonywaną przez sąd ocenę wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienia NSA z dnia 12 kwietnia 2011 r., sygn. akt II GZ 165/11, LEX nr 786130; z dnia 13 stycznia 2011 r., sygn. akt I GZ 455/10, LEX nr 711445). Tak więc, w sytuacji, gdy strona uchyla się od przedstawienia rzetelnych informacji, w sposób wybiórczy bądź ze sobą sprzeczny przedstawia okoliczności związane z sytuacją materialną i rodzinną, akcentując przy tym te z nich, które mogłyby świadczyć o jej trudnej sytuacji, to powinna liczyć się z tym, że sąd nie będzie miał podstaw do przyznania jej prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 16 grudnia 2010 r., sygn. akt II FZ 607/10, LEX nr 742666). Postawa strony, która wybiórczo prezentuje informacje mające potwierdzać jej sytuację majątkową uniemożliwia uzyskanie pewności, co do jej rzeczywistej sytuacji finansowej (por. postanowienie NSA z dnia 21 lipca 2008 r., I FZ 287/08). Strona powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. W przypadku, gdy zachodzą poważne wątpliwości co do wiarygodności złożonych przez stronę oświadczeń, to wnioskującemu powinno zależeć na ich obaleniu. Sąd nie jest zaś zobowiązany do prowadzenia postępowania mającego na celu ustalenie sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej skarżącej w sytuacji, gdy dane umożliwiające ocenę tego stanu nie są pełne, mimo istniejącego po stronie skarżącej ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy. Analizując sytuację skarżącej, Sąd miał również na uwadze okoliczność, że jako osoba prowadząca działalność gospodarczą, powinna liczyć się z ponoszeniem opłat sądowych w związku z ewentualnym dochodzeniem swoich praw przed sądem, tym bardziej, że spór z organami podatkowymi prowadzi od wielu miesięcy (postępowanie kontrolne zostało wszczęte w dniu 07 kwietnia 2011 r.). W sprzeciwie skarżąca akcentuje, że o skali prowadzonej egzekucji świadczy fakt, że organ egzekucyjny zajął nawet rowerki dziecięce. Nie mniej strona nie przedłożyła żadnych dokumentów na potwierdzenie powyższej okoliczności. Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 260 p.p.s.a., Sąd orzekł jak w sentencji.