I SA/Bd 278/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Sędzia WSA Ewa Kruppik-Świetlicka po rozpoznaniu w dniu 14 września 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia Referendarza sądowego z dnia 29 lipca 2016 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi B. L. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za 2010 r. postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie Skarżący wniósł na urzędowym formularzu PPF o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawca podał, że prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Nie osiąga żadnego dochodu. Nie posiada żadnego majątku. W odpowiedzi na zarządzenie referendarza sądowego skarżący przedłożył: PIT-36L za lata 2014-2015; podsumowanie księgi przychodów i rozchodów za okres od stycznia do czerwca 2016r.; kartę rejestracyjną bezrobotnego; zaświadczenie potwierdzające fakt zarejestrowania skarżącego jako osoby bezrobotnej; zaświadczenie ADM w B. o kontynuacji przez matkę skarżącego najmu lokalu. W piśmie z dnia 15 lipca skarżący oświadczył, że zawiesił działalność gospodarczą w lutym 2016r.; nie posiada rachunków bankowych; nie korzysta z pomocy społecznej; nie posiada samochodu; mieszkanie opłaca matka skarżącego; nie posiada oszczędności; nie posiada zobowiązań kredytowych; aktualnie wobec skarżącego nie jest prowadzona egzekucja sądowa ani administracyjna; z żoną skarżący nie utrzymuje kontaktu. Postanowieniem z dnia 29 lipca 2016r. Referendarz odmówił stronie skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu podał, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W złożonym sprzeciwie skarżący podał, że nie mógł przewidzieć, iż czeka go sprawa w sądzie, a ponadto nie zarobił 800 tys. zł, ponieważ był to przychód, a nie zysk. Dodał, że z żoną nie utrzymuje kontaktu i nie wyobraża sobie, by miałby zwrócić się do niej po pieniądze. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 259 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016r., poz. 718 ze zm.) - dalej jako: "p.p.s.a.", m.in. od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy strona albo adwokat, radca prawny, doradca podatkowy lub rzecznik patentowy mogą wnieść do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego sprzeciw w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia zarządzenia lub postanowienia. W takiej sytuacji, tj. rozpatrując sprzeciw od takiego postanowienia, sąd – jak stanowi art. 260 § 1 p.p.s.a. – wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie Referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie z § 2 tego przepisu wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Wobec powyższego art. 260 § 2 p.p.s.a. stanowi wyjątek od zasady określonej w art. 167a § 2-3 p.p.s.a., że sąd rozpoznający sprzeciw działa jako sąd pierwszej instancji. W świetle art. 199 p.p.s.a., zasadą jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątkiem od tej zasady jest instytucja prawa pomocy. Na podstawie art. 245 § 1 i 3 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Intencją wprowadzenia przepisów dotyczących prawa pomocy było stworzenie możliwości dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które znajdując się w trudnej sytuacji finansowej nie mogą uiścić kosztów sądowych. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od ogólnej zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów sądowych. Jej wyjątkowy charakter powoduje, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom, których środki są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko potrzeby egzystencjalnie niezbędne (por. postanowienie NSA z dnia 19 października 2005r., sygn. akt I GZ 107/05 – dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl), a zatem np. osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny, a przez to powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych, zwolnienie od ich ponoszenia stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP (postanowienie NSA z dnia 19 października 2007r., II FZ 498/07 – dostępne j.w.). Ubiegający się o taką pomoc wnioskodawca powinien w każdym przypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające – może zwrócić się o pomoc państwa (por. postanowienie SN z dnia 24 września 1984r. o sygn. akt II CZ 104/84, Lex nr 8623). Należy również zauważyć, że wykładnia określenia "gdy wykaże" użytego w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. oznacza, iż to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 9 lipca 2009r., sygn. akt I OZ 713/09 – dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl.). W związku z powyższym, rozstrzygnięcie Sądu w kwestii przyznania bądź odmowy przyznania prawa pomocy zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane w trakcie postępowania. Sąd w pełni podziela stanowisko Referendarza sądowego, że strona nie wykazała, aby spełniła przesłanki upoważniające do przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Skarżący nie przedłożył dokumentów obrazujących sytuację finansową żony. Zaznaczyć trzeba, że nawet gdyby istniała w sprawie okoliczność pozostawania skarżącego w rozdzielności majątkowej z żoną to nie mogłaby ona wpłynąć na ocenę sytuacji materialnej wnioskodawcy. Przywołać w tym miejscu wypada postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 maja 2008r., sygn. akt II FZ 146/08, w którym podkreślono, iż zgodnie z art. 23, art. 27 oraz art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.), małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy i alimentacji również w zakresie ponoszenia kosztów sądowych postępowania, a na istnienie takiego obowiązku nie ma wpływu rozdzielność majątkowa małżonków. Powołać również można tezę postawioną w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04, w którym Sąd stwierdził, że przy badaniu przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., należy wziąć pod uwagę, iż zgodnie z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia pozostawanie w rozdzielności majątkowej. Potwierdzają to również inne orzeczenia, z których wynika, że fakt, iż pomiędzy małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa lub że pozostają w separacji faktycznej, nie stanowi okoliczności, w której to żona skarżącego nie może pomóc swojemu mężowi w uiszczeniu kosztów postępowania (por. postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt I FZ 395/11, postanowienie NSA z dnia 3 listopada 2011 r., sygn. akt I OZ 817/11, postanowienie NSA z dnia 28 września 2011 r., sygn. akt I FZ 196/11). Dopiero uznanie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny wnioskodawca nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa. Uchylenie się wnioskodawcy od obowiązków nałożonych na niego w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czyli uchylenie się od udzielenia żądanych informacji, jest w istocie przeszkodą, wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji przyznanie prawa pomocy w żądanym przez skarżącego zakresie (por. postanowienie NSA z dnia 27 lutego 2012 r., sygn. akt II FZ 128/12). W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego akcentuje się, że to na stronie ciąży obowiązek udowodnienia, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy (zob. postanowienia NSA: z dnia 5 września 2005 r. sygn. akt II FZ 414/05; z dnia 18 lutego 2005 r., sygn. akt OZ 1510/04; z dnia 14 lutego 2005 r., sygn. akt FZ 760/04; z dnia 31 grudnia 2004 r., sygn. akt GZ 146/04). Sąd po dokonaniu analizy sytuacji finansowej skarżącego uznał, że nie przedstawił ona wystarczających informacji, by ocenić jego rzeczywistą sytuację materialną, a co za tym idzie – nie wykazał, że całkowite poniesienie kosztów sądowych mogłoby spowodować ryzyko wystąpienia zagrożenia finansowego jej rodziny. Odnosząc się do argumentacji zawartej w sprzeciwie należy stwierdzić, że skarżący formalnie pozostaje w związku małżeńskim. Sąd nie ocenia stanu zażyłości, jaka wiąże małżonków, natomiast z doświadczenia życiowego wynika, że jeśli małżeństwo ulega rozpadowi, to osoby w nim trwające dążą do jego formalnego rozwiązania. Skoro skarżący formalnie pozostaje w związku małżeńskim, to przedstawienie finansów żony jest konieczne dla dokonania oceny jego stanu majątkowego. Skarżący podaje, że to matka opłaca jego czynsz za mieszkanie oraz inne opłaty. Z przedstawionego zaświadczenia wynika, że zarówno skarżący jak i jego matka uprawnieni są do zajmowania mieszkania przy ul. H. (d: k. 57 akt sądowych). Niejasne w tej sytuacji jest, czy oznacza to, że skarżący prowadzi gospodarstwo domowe z matką, zwłaszcza skoro to ona dokonuje koniecznych opłat, m.in. za czynsz. Jeśli skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z matką, to jej dochody są jednym z dochodów osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym (rubryka 10. formularza PPF) i skarżący powinien przedstawić także sytuację finansową matki. Dodatkowa niejasność w postaci braku podania kwot wydatków skarżącego na życie codzienne, na tle braku dochodów, również nie jest jasnym wykazaniem sytuacji finansowej. Trudno dać wiarę w oświadczenia strony skarżącej, kiedy swoją sytuację przedstawia w sposób niepełny i niejasny. Jak wskazuje się w orzecznictwie, przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony w taki sposób, że nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 10 maja 2005 r., sygn. akt II OZ 318/05 (dostępne j.w.) wskazał, że prawo pomocy przyznawane jest osobom, które pomimo starań i przy największym możliwym wysiłku nie mogą ponieść kosztów postępowania, ponieważ ich dochód jest wybitnie niski lub też nie osiągają żadnego dochodu. Nie każdy więc wydatek, który subiektywnie przez stronę jest postrzegany jako dolegliwy finansowo oznacza, że ponoszony jest jako uszczerbek w utrzymaniu koniecznym skarżącego i jego rodziny. Reasumując, skoro skarżący nie przedłożył stosownych dokumentów oraz oświadczeń, o które był wzywany, to zgodzić się należy ze stanowiskiem Referendarza, że nie było podstaw do rzetelnej oceny jego sytuacji majątkowej. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniach z dnia 25 kwietnia 2008r., sygn. akt: II OZ 322/08 i z dnia 24 czerwca 2008r. sygn. akt I GZ 147/08 warunkiem przyznania prawa pomocy jest wykazanie przez wnioskodawcę, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania mu takiego prawa, co niewątpliwie oznacza, iż ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Uchylając się od przedstawienia wszystkich dokumentów, o które wzywał Referendarz, wskazujących na swoją trudną sytuację, skarżąca powinna liczyć się z tym, że Referendarz nie będzie miał wystarczających podstaw do uznania je oświadczeń i twierdzeń za uprawdopodobnione, a tym samym za uzasadniające przyznanie prawa pomocy – podobne stanowisko wyraził Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 5 czerwca 2008 r. sygn. akt. I FZ 236/08. Dodatkowo rację trzeba przyznać referendarzowi, że skarżący jako przedsiębiorca w ramach planowania wydatków, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinien uwzględnić konieczność posiadania środków finansowych na prowadzenie procesów sądowych. Koszty związane z postępowaniem przed sądem należy traktować na równi z innymi kosztami prowadzonej działalności, takimi jak należności publicznoprawne czy pieniężne zobowiązania umowne. Powyższe twierdzenia są w sprawie o tyle zasadne, że skarżący zaprzestał prowadzenia działalności w lutym 2016r, a postępowanie kontrolne zostało wszczęte w 2012r. (28 lutego 2013r. pełnomocnikowi skarżącego doręczono protokół kontroli). Zatem skarżący mając świadomość toczonego wobec niego postępowania miał możliwość i powinien był zabezpieczyć środki finansowe na prowadzenie sporu sądowego w przypadku negatywnego rozstrzygnięcia dla skarżącego przez organy podatkowego. Powyższej oceny skarżący skutecznie nie podważył w sprzeciwie. Stwierdził jedynie, że nie wyobraża sobie zwrócenia się do żony po pieniądze, nie wyjaśnił też, z jakiej przyczyny nie korzysta z pomocy społecznej, skoro swoją sytuację materialną przedstawia w tak dramatycznym świetle. Doświadczenie życiowe podpowiada, że osoby w bardzo złej sytuacji materialnej starają się uzupełnić swój budżet poprzez dodatkowe zatrudnienie oraz wszelką możliwą pomoc. W sprawie skarżącego żadnych takich prób nie wykazano, co uniemożliwia przeniesienie ciężaru finansowania jego sporów sądowych na Skarb Państwa. W ocenie Sądu – to, że strona nie zgadza się z oceną stanu faktycznego i prawnego dokonaną przez Referendarza nie zmienia prawidłowości wydanego postanowienia i nie jest przesłanką stwierdzenia jego wadliwości. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.