I SA/Bd 729/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Sędzia WSA Jarosław Szulc po rozpoznaniu w dniu 11 września 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia Referendarza sądowego z dnia 11 sierpnia 2017 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. C. i P. C. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w B. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2011r. postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie Wraz ze skargą Skarżący złożyli do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego na urzędowym formularzu PPF wnioski o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawcy podali, że prowadzą wspólne gospodarstwo domowe z dwójką dzieci, którego miesięczny dochód wynosi łącznie 38.712,37 zł. Oświadczyli, że nie posiadają oszczędności, papierów wartościowych, wierzytelności oraz przedmiotów wartościowych. Skarżący oświadczył, że posiada udział wynoszący ½ w spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu o pow. 48 m². Skarżąca posiada udział wynoszący ½ w spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu o pow. 48 m², dom o pow. 100 m² oraz mieszkanie o pow. 44 m². W rubryce zobowiązania i stałe wydatki Skarżący wskazali, że miesięcznie ponoszą następujące wydatki: leasing 1.010 zł; czynsz najmu 320 zł; kredyt na mieszkanie 980 zł; kredyt na dom 2.500 zł; telefon 350 zł; wyżywienie 2.000 zł; zajęcia dodatkowe dzieci 150 zł; opłaty sądowe 100 zł; odzież 100 zł; inne kredyty i pożyczki 1.200 zł. Ponadto Skarżący oświadczył, że jest osobą bezrobotną na utrzymaniu żony, która spłaca wszystkiego jego zobowiązania. Referendarz postanowieniem z dnia 11 sierpnia 2017r. odmówił Skarżącym przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu podał, że analizując sytuację finansową Skarżących nie można uznać, iż wypełniają oni przesłanki umożliwiające przyznanie im prawa pomocy. Pismem z dnia 30 sierpnia 2017r. Skarżący wnieśli sprzeciw od powyższego postanowienia zarzucając, że jest nieprawidłowe i w konsekwencji prowadzić może do nieuzasadnionego pozbawienia ich drogi sądowej w sprawie. Podnieśli, że wskazany w postanowieniu łączny dochód gospodarstwa domowego wynoszący 38.712,00 zł w przeważającej części osiągnięty został z działalności gospodarczej wykonywanej przez Skarżącą. W rzeczywistości podobnych rozmiarów dochody nie są systematyczne, a średni miesięczny dochód z działalności wynosi ok. 25.000 zł. Ponadto, w związku z piętrzącymi się problemami finansowymi Skarżący zmuszeni byli zaciągać kolejne zobowiązania w instytucjach parabankowych - tzw. chwilówki. Na dowód tego strony do wniosku dołączyły umowy kredytowe. Skarżący podnieśli, że nie można oczekiwać, aby obywatel przestał spłacać swoje zobowiązania ze względu na koszty publicznoprawne w sytuacji, gdy tych ostatnich nie mógł przewidzieć, zaciągając zobowiązania o charakterze cywilnoprawnym. Na koniec Skarżący oświadczył, że od dłuższego czasu nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego wraz z żoną i zamieszkuje u swojej mamy, która go utrzymuje. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje. Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 258 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017r. poz. 1369 ze zm., dalej: "p.p.s.a."), czynności w zakresie przyznania prawa pomocy wykonuje referendarz sądowy, a do czynności tych należy w szczególności wydawanie na posiedzeniu niejawnym postanowień o przyznaniu, cofnięciu, odmowie przyznania prawa pomocy albo umorzeniu postępowania w sprawie przyznania prawa pomocy. Na podstawie art. 259 § 1 p.p.s.a. od tych postanowień referendarza sądowego przysługuje sprzeciw do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego. W myśl art. 260 § 1 p.p.s.a. rozpoznając sprzeciw od zarządzeniai postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Przy tym zgodnie z art. 260 § 2 zd. drugie, w sprawach, o których mowa w § 1, sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu, a stosownie do § 3 tego artykułu sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym. Na podstawie art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). Stosownie natomiast do art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Podać należy, że w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, który Sąd rozpoznający niniejszą sprawę w pełni podziela, iż prawo pomocy jest odstępstwem od zasady odpłatności postępowania sądowego i z tego powodu jego przyznanie następuje jedynie w wyjątkowych przypadkach, a mianowicie w sytuacji, gdy ograniczone możliwości płatnicze strony lub ich brak pozbawiają ją możności skorzystania z przysługującego jej prawa do sądu. Przeszkoda ta musi być realna, a do stwierdzenia jej zaistnienia niezbędne jest dokładne poznanie sytuacji wnioskodawcy. To na składającym wniosek spoczywa ciężar przekonania sądu, że znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 listopada 2012r., sygn. akt I FZ 429/12, opublikowane w Centralnej Bazie Orzeczeń i Informacji o sprawach na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl, podobnie jak wszystkie niżej podane orzeczenia sądowe). Rozstrzygnięcie zatem w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. To strona musi wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od generalnej reguły ponoszenia kosztów procesu (vide: J. Tarno, Prawo o postępowania przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. LexisNexis, Warszawa 2006, s. 504; B. Dauter i inni, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. Zakamycze, Kraków 2005, s. 592). Właściwe bowiem przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających wobec niej zastosowanie prawa pomocy oraz dowodów na ich poparcie umożliwi sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny jej sytuacji majątkowej. Nastąpić to może tylko w przypadku, gdy strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy przedstawi w sposób przekonujący, niebudzący wątpliwości, że znajduje się w sytuacji umożliwiającej zastosowanie wobec niej instytucji prawa pomocy. Skoro udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa, to powinno ono sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 stycznia 2013r., sygn. akt II FZ 987/12). Ponadto w orzecznictwie podkreśla się, że instytucja przyznania prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną. Może być ono przyznane na wniosek osób ubogich, znajdujących się ze względu na różne zdarzenia życiowe w sytuacji, która nie pozwala im na poniesienie kosztów postępowania. Nie bez przyczyny instytucja ta określana jest w orzecznictwie sądowym tzw. prawem ubogich. Przyznanie prawa pomocy ma bowiem na celu zapewnienie realizacji konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które ze względu na brak odpowiednich środków nie są w stanie ponieść kosztów postępowania. Można tytułem przykładu wskazać, że stan bezrobocia strony, może być przesłanką przyznania prawa pomocy, ale jednocześnie konieczne jest ustalenie, że wnioskujący o prawo ubogich jest obiektywnie pozbawiony możliwości uzyskania środków na utrzymanie siebie i rodziny, w tym na prowadzenie postępowania sądowego (por. też post. NSA z 16 stycznia 2015r. sygn. akt II OZ 1152/14, post. NSA z 22 stycznia 2015r. sygn. akt II GZ 935/14). Mając na uwadze powołane regulacje prawne i wynikające z nich zasady, jakimi należy się kierować rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy, a także analizując treść oświadczeń zamieszczonych we wnioskach o przyznanie prawa pomocy należy podzielić stanowisko referendarza sądowego, że Skarżący nie wykazali, iż nie są w stanie ponieść kosztów postępowania, w tym wymaganego na tym etapie postępowania wpisu od skargi w niniejszej sprawie zawisłej przed tut. Sądem w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych. W rozpatrywanej sprawie Skarżący obowiązani są, na obecnym etapie postępowania, do uiszczenia wpisu od skargi, który zgodnie z postanowieniami § 1 pkt 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 221 z 2003r., poz. 2193 ze zm.), opierając się na zadeklarowanej przez Skarżących wartości przedmiotu zaskarżenia – wynosi 1.493 zł. Sąd w pełni podziela stanowisko Referendarza sądowego, że strony nie wykazały, aby spełniły przesłanki upoważniające do przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Wskazać należy, że wprawdzie zgodnie z oświadczeniem Skarżącego jest on osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku jednak jak wynika z oświadczenia zawartego we wniosku prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną (Skarżącą) oraz dwójką dzieci, a miesięczny dochód rodziny wynosi łącznie 38.712,37 zł. Wprawdzie w sprzeciwie Skarżący podnieśli, że dochód w tej wysokości nie występuje systematycznie wskazując, iż średni miesięczny dochód z działalności wynosi ok. 25.000 zł. jednak nawet miesięczne dochody w tej wysokości są znaczące. Ponadto pod pojęciem stanu majątkowego należy rozumieć także środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 marca 2011 r., sygn. akt I OZ 144/11). Z tego też względu posiadanie majątku, w postaci jakichkolwiek aktywów zawsze rzutuje na ocenę prawa do zwolnienia strony z kosztów postępowania. W tym kontekście wskazać należy, że Skarżący posiada udział wynoszący ½ w spółdzielczym własnościowym prawie do lokalu o pow. 48 m² zaś Skarżąca udział wynoszący ½ w tym lokalu, dom o pow. 100 m² oraz mieszkanie o pow. 44 m². Biorąc pod uwagę powyższe dane, Sąd po dokonaniu analizy sytuacji finansowej Skarżących, w tym ponoszonych wydatków, także związanych z koniecznością uregulowania wpisów od pozostałych skarg złożonych w tut Sądzie, uznał, że nie wykazali oni, iż poniesienie kosztów sądowych mogłoby spowodować wystąpienie uszczerbku utrzymania koniecznego dla stron i ich rodziny. Odnosząc się do podnoszonej przez wnioskodawców okoliczności spłaty zobowiązań o charakterze prywatnoprawnym Sąd wskazuje, że w orzecznictwie wielokrotnie wyjaśniano, iż przedkładanie należności o charakterze prywatnoprawnym nad publicznoprawnymi nie może skutkować przerzuceniem ciężaru finansowania postępowań sądowoadministracyjnych strony na Skarb Państwa (por. postanowienia NSA: z dnia 20 czerwca 2013 r., I FZ 224/13; z dnia 1 czerwca 2011 r., II FZ 234/11; z dnia 10 listopada 2011 r., I FZ 362/11; z dnia 12 kwietnia 2011 r., II FZ 97/11). Taki też poprawny pogląd odnoszący się do powyższego zagadnienia przedstawił Referendarz w uzasadnieniu swojego postanowienia. Jednocześnie podkreślić należy, że okoliczność pozostawania Skarżącego w rozdzielności majątkowej z żoną nie może wpłynąć na ocenę sytuacji rodzinnej i materialnej stron. Przywołać w tym miejscu wypada postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 maja 2008r., sygn. akt II FZ 146/08, w którym podkreślono, iż zgodnie z art. 23, art. 27 oraz art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.), małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy i alimentacji również w zakresie ponoszenia kosztów sądowych postępowania, a na istnienie takiego obowiązku nie ma wpływu rozdzielność majątkowa małżonków. Obowiązek wzajemnego wspierania się i alimentacji dotyczy również rodziców i dzieci (art. 87 w związku z art. 128 wskazanej ustawy). Tym samym konieczność zapewnienia środków utrzymania członkom rodziny (małżonkowi, dzieciom czy rodzicom) przez stronę ubiegającą się o prawo pomocy, jak i możliwość pomocy rodziny przy pozyskaniu przez nią środków na ich opłacenie ma znaczenie przy ocenie możliwości poniesienia kosztów sądowych. Na stan majątkowy strony niewątpliwie ma wpływ stan majątkowy i dochody jej rodziny (członków, którzy mają obowiązek wspierania strony). Konieczność oceny stanu majątkowego strony ubiegającej się o prawo pomocy w oparciu o wiedzę na temat stanu majątkowego jej rodziny potwierdza również art. 252 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zgodnie z którym oświadczenie strony, będącej osobą fizyczną powinno zawierać dokładne dane o jej stanie majątkowym, dochodach i stanie rodzinnym. Powołać również można tezę postawioną w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 06 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04, w którym Sąd stwierdził, że przy badaniu przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., należy wziąć pod uwagę, iż zgodnie z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia pozostawanie w rozdzielności majątkowej. W tym kontekście odnosząc się do zawartego w sprzeciwie oświadczenia Skarżącego, że od dłuższego czasu nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego wraz z żoną i mieszka u swojej matki która go utrzymuje wskazać należy, że stoi ono w sprzeczności z oświadczeniami złożonymi przez Skarżących dwa miesiące wcześniej, zawartymi we wnioskach z dnia 14 czerwca 2017r., w których podali oni, że prowadzą wspólne gospodarstwo domowe z dwójką dzieci, zaś Skarżący jest na utrzymaniu żony, a wśród zobowiązań i wydatków podali m.in. wydatki związane z eksploatacją domu, utrzymaniem i leczeniem dzieci. Ponadto nawet w sprzeciwie wnioskodawcy podają informacje, z których wynika, że sprawy finansowe rozwiązują wspólnie podnosząc, że w związku z problemami finansowymi zmuszeni byli zaciągać kolejne zobowiązania w instytucjach parabankowych. W konsekwencji oświadczenie to uznać należy za niewiarygodne i zmierzające jedynie do przedstawienia swojej sytuacji finansowej i rodzinnej w korzystnym z punktu złożonego wniosku świetle. Jak wskazuje się w orzecznictwie, przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony w taki sposób, że nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (por. postanowienie NSA z 22 marca 2005 r., sygn. akt FZ 794/04). Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 10 maja 2005 r., sygn. akt II OZ 318/05 (dostępne j.w.) wskazał, że prawo pomocy przyznawane jest osobom, które pomimo starań i przy największym możliwym wysiłku nie mogą ponieść kosztów postępowania, ponieważ ich dochód jest wybitnie niski lub też nie osiągają żadnego dochodu. Nie każdy więc wydatek, który subiektywnie przez stronę jest postrzegany jako dolegliwy finansowo oznacza, że ponoszony jest jako uszczerbek w utrzymaniu koniecznym skarżącego i jego rodziny. Sąd zauważa, że postawa stron, które wybiórczo prezentują informacje mające potwierdzać ich sytuację majątkową i rodzinną, zmieniając swoje oświadczenia w trakcie postępowania uniemożliwia uzyskanie pewności, co do ich rzeczywistej sytuacji finansowej (por. postanowienie NSA z dnia 21 lipca 2008r., I FZ 287/08). Strona powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. W przypadku, gdy zachodzą poważne wątpliwości co do wiarygodności złożonych przez stronę oświadczeń, to wnioskującemu powinno zależeć na ich obaleniu. Sąd nie jest zaś zobowiązany do prowadzenia postępowania mającego na celu ustalenie sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej skarżącego w sytuacji, gdy dane umożliwiające ocenę tego stanu nie są pełne, mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy. Powyższej oceny Skarżący skutecznie nie podważyli w sprzeciwie. Ograniczyli się do oświadczenia, że podane wcześniej dochody rodziny są niższe, wskazują na zaciągnięte zobowiązania oraz wyrażają pogląd, że nie można oczekiwać, aby obywatel przestał spłacać swoje zobowiązania ze względu na koszty publicznoprawne. Odmienne stanowisko stron co do zaistnienia przesłanek umożliwiających przyznanie prawa pomocy, nie wpływa na ocenę prawidłowości wydanego postanowienia. Zdaniem Sądu, stan faktyczny sprawy został poprawnie oceniony i ustalony przez Referendarza. To, że strony nie zgadzają się z oceną stanu faktycznego i prawnego dokonaną przez Referendarza nie zmienia prawidłowości wydanego postanowienia i nie jest przesłanką stwierdzenia jego wadliwości. Ponadto Sąd wskazuje, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Prawidłowe zastosowanie przez Referendarza przepisów p.p.s.a. nie stanowi naruszenia norm Konstytucji RP gwarantujących obywatelowi swobodny dostęp do niezawisłego i bezstronnego sądu (por. postanowienia NSA: z dnia 28 lipca 2011 r., II FSK 1407/11, z dnia 12 stycznia 2012 r., II FZ 876/11). Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w przekonujący sposób (por. postanowienie NSA z dnia 25 lutego 2011 r., I FZ 26/11). W tym stanie rzeczy, z uwagi na fakt, iż skarżący nie wykazali, że ich obecna sytuacja finansowa nie pozwala na poniesienie pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, Sąd na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.