I SA/Bd 82/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Sędzia WSA Urszula Wiśniewska po rozpoznaniu w dniu 12 września 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia Referendarza sądowego z dnia 10 czerwca 2016 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A.R. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za sierpień 2011 r. postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie W odpowiedzi na zarządzenie Przewodniczącego Wydziału wzywające do uiszczenia wpisu od skargi wpłynął do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego złożony na urzędowym formularzu PPF wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawczyni podała, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z dwójką dzieci, którego miesięczny dochód wynosi 1.355,69 zł netto. Oświadczyła, że nie posiada nieruchomości, papierów wartościowych, oszczędności, oraz przedmiotów wartościowych o wartości powyżej 5.000 zł. W rubryce zobowiązania skarżąca podała: opłata za wynajmowane mieszkanie, wyżywienie, utrzymanie dzieci, środki higieny osobistej, środki czystości 1.355 zł. W odpowiedzi na zarządzenie referendarza sądowego skarżąca przedłożyła: wyciąg z rachunku bankowego męża; zeznania podatkowe skarżącej z których wynika, że za lata 2014-2015 uzyskała dochód odpowiednio w kwocie 18.8258 zł oraz 19.665 zł; zeznania podatkowe męża skarżącej za lata 2013-2014 z których wynika, że za powyższe okresy uzyskał dochód odpowiednio w kwotach 17.716,38 zł oraz 18.304,74 zł; potwierdzenie zameldowania na pobyt stały córki skarżącej; zawiadomienia w sprawie łącznego prowadzenia egzekucji; postanowienie o przekazaniu sprawy; zawiadomienie o zajęciu wynagrodzenia za pracę; zaświadczenie o zatrudnieniu i wynagrodzeniu; majątkową umowę małżeńską zawartą w formie aktu notarialnego; postanowienie o wpisaniu skarżącej do rejestru dłużników niewypłacalnych. Ponadto skarżąca oświadczyła, że: posiada wynagrodzenie w najniżej krajowej; nie posiada jakiekolwiek majątku trwałego ani obrotowego; mąż skarżącej jest osobą bezrobotną; utrzymują się wspólnie z wynagrodzenia skarżącej; nie posiada tytułu prawnego do nieruchomości, gdyż jej mąż z tytułu wcześniej udzielonej pożyczki dla Pana J. G. rozlicza się z nim otrzymując w zamian dzierżawione mieszkanie w miejscowości S. [...] w której zamieszkuje wraz z dwojgiem niepełnoletnich dzieci; skarżąca od wielu lat posiada wielomilionowe zajęcia kont bankowych co jest dowodem jej nieściągalności finansowej. Postanowieniem z dnia 10 czerwca 2016r. Referendarz odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu podał, że skarżąca nie przedstawiła wszystkich potrzebnych dokumentów pozwalających na ocenę jej sytuacji materialnej, o które była wzywana. Referendarz ocenił, że oświadczenia skarżącej są niespójne i że skarżąca bardzo wybiórczo przedstawiła swoją sytuację finansową i majątkową, a co za tym idzie – nie wykazała, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W złożonym sprzeciwie skarżąca podała, że nie jest w stanie zapłacić jakichkolwiek opłat, a jej mąż nie może partycypować w kosztach jej prywatnej spraw, ponieważ od 2006 r. mają rozdzielność majątkową, co udokumentowała załączonym aktem notarialnym ustanawiającym rozdzielność majątkową. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 259 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016r., poz. 718 ze zm.) - dalej jako: "p.p.s.a.", m.in. od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy strona albo adwokat, radca prawny, doradca podatkowy lub rzecznik patentowy mogą wnieść do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego sprzeciw w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia zarządzenia lub postanowienia. W takiej sytuacji, tj. rozpatrując sprzeciw od takiego postanowienia, sąd – jak stanowi art. 260 § 1 p.p.s.a. – wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie Referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie z § 2 tego przepisu wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Wobec powyższego art. 260 § 2 p.p.s.a. stanowi wyjątek od zasady określonej w art. 167a § 2-3 p.p.s.a., że sąd rozpoznający sprzeciw działa jako sąd pierwszej instancji. W świetle art. 199 p.p.s.a., zasadą jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątkiem od tej zasady jest instytucja prawa pomocy. Na podstawie art. 245 § 1 i 3 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Intencją wprowadzenia przepisów dotyczących prawa pomocy było stworzenie możliwości dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które znajdując się w trudnej sytuacji finansowej nie mogą uiścić kosztów sądowych. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od ogólnej zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów sądowych. Jej wyjątkowy charakter powoduje, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom, których środki są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko potrzeby egzystencjalnie niezbędne (por. postanowienie NSA z dnia 19 października 2005r., sygn. akt I GZ 107/05 – dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl), a zatem np. osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny, a przez to powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych, zwolnienie od ich ponoszenia stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP (postanowienie NSA z dnia 19 października 2007r., II FZ 498/07 – dostępne j.w.). Ubiegający się o taką pomoc wnioskodawca powinien w każdym przypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające – może zwrócić się o pomoc państwa (por. postanowienie SN z dnia 24 września 1984r. o sygn. akt II CZ 104/84, Lex nr 8623). Należy również zauważyć, że wykładnia określenia "gdy wykaże" użytego w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. oznacza, iż to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 9 lipca 2009r., sygn. akt I OZ 713/09 – dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl.). W związku z powyższym, rozstrzygnięcie Sądu w kwestii przyznania bądź odmowy przyznania prawa pomocy zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane w trakcie postępowania. Sąd w pełni podziela stanowisko Referendarza sądowego, że strona nie wykazała, aby spełniła przesłanki upoważniające do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych. Nie przedłożyła zeznania podatkowego męża za 2015r. (pkt 1 wezwania). Nie przedłożyła udokumentowanego oświadczenia o wysokości ponoszonych miesięcznie przez skarżącą wydatków związanych z utrzymaniem (pkt 6 wezwania). Nie złożyła oświadczenia czy jej mąż posiada samochody lub inne pojazdy (pkt 9 wezwania). Uchylenie się wnioskodawcy od obowiązków nałożonych na niego w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czyli uchylenie się od udzielenia żądanych informacji, jest w istocie przeszkodą, wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji przyznanie prawa pomocy w żądanym przez skarżącego zakresie (por. postanowienie NSA z dnia 27 lutego 2012 r., sygn. akt II FZ 128/12). W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego akcentuje się, że to na stronie ciąży obowiązek udowodnienia, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy (zob. postanowienia NSA: z dnia 5 września 2005 r. sygn. akt II FZ 414/05; z dnia 18 lutego 2005 r., sygn. akt OZ 1510/04; z dnia 14 lutego 2005 r., sygn. akt FZ 760/04; z dnia 31 grudnia 2004 r., sygn. akt GZ 146/04). Na obecnym etapie postępowania skarżącą obciąża koszt wpisu sądowego w wysokości 1.500 zł. Przy takich brakach informacji na temat sytuacji finansowej skarżącej nie można stwierdzić, by wypełniała ona przesłanki do udzielenia jej prawa pomocy. Sąd po dokonaniu analizy sytuacji finansowej skarżącej uznał, że nie przedstawiła ona wystarczających informacji, by ocenić jej rzeczywistą sytuację materialną, a co za tym idzie – nie wykazała, że całkowite poniesienie kosztów sądowych mogłoby spowodować ryzyko wystąpienia zagrożenia finansowego jej rodziny. Jak wskazuje się w orzecznictwie, przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony w taki sposób, że nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 10 maja 2005 r., sygn. akt II OZ 318/05 (dostępne j.w.) wskazał, że prawo pomocy przyznawane jest osobom, które pomimo starań i przy największym możliwym wysiłku nie mogą ponieść kosztów postępowania, ponieważ ich dochód jest wybitnie niski lub też nie osiągają żadnego dochodu. Nie każdy więc wydatek, który subiektywnie przez stronę jest postrzegany jako dolegliwy finansowo oznacza, że ponoszony jest jako uszczerbek w utrzymaniu koniecznym skarżącego i jego rodziny. Dodać należy, że bez znaczenia w sprawie pozostaje okoliczność wskazana przez wnioskodawczynię, że pozostaje w ustroju rozdzielności majątkowej z mężem. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym wskazuje się bowiem, że powołanie się we wniosku o przyznanie prawa pomocy na rozdzielność majątkową nie wpływa na ocenę tego wniosku (Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 10 kwietnia 2013 r., sygn. akt I GZ 107/13). Podkreśla się, że małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli i z tego obowiązku nie zwalnia ich nawet pozostawanie w rozdzielności majątkowej (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 31 maja 2012r., sygn. akt I OZ 410/12). Uzasadnia się to w ten sposób, że małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy i alimentacji również w zakresie ponoszenia kosztów postępowania sądowego, a na istnienie takiego obowiązku nie ma wpływu ustanowiona rozdzielność majątkowa małżonków (postanowienie NSA z 28 grudnia 2012 r., sygn. akt II FZ 1020/12). Podnosi się też, że z art. 252 p.p.s.a. wynika, iż sąd rozpoznający wniosek o przyznanie prawa pomocy bada nie tylko stan majątkowy wnioskodawcy w ścisłym tego słowa znaczeniu, ale bierze pod rozwagę także jego stan rodzinny i w tym zakresie poza ustaleniem obciążeń związanych z utrzymaniem rodziny powinien uwzględnić możliwy wkład członków tej rodziny w koszty utrzymania, obowiązek wzajemnej pomocy nawet przy rozdzielności majątkowej zgodnie z art. 23 k.r.o., przyczyniania się do zaspokojenia potrzeb rodziny stosownie do art. 27 k.r.o. (postanowienie NSA z 26 października 2011 r., sygn. akt II FZ 509/11). Reasumując, skoro skarżąca nie przedłożyła stosownych dokumentów oraz oświadczeń, o które była wzywana, to zgodzić się należy ze stanowiskiem Referendarza, że nie było podstaw do rzetelnej oceny jej sytuacji majątkowej. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniach z dnia 25 kwietnia 2008r., sygn. akt: II OZ 322/08 i z dnia 24 czerwca 2008r. sygn. akt I GZ 147/08 warunkiem przyznania prawa pomocy jest wykazanie przez wnioskodawcę, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania mu takiego prawa, co niewątpliwie oznacza, iż ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Uchylając się od przedstawienia wszystkich dokumentów, o które wzywał Referendarz, wskazujących na swoją trudną sytuację, skarżąca powinna liczyć się z tym, że Referendarz nie będzie miał wystarczających podstaw do uznania je oświadczeń i twierdzeń za uprawdopodobnione, a tym samym za uzasadniające przyznanie prawa pomocy – podobne stanowisko wyraził Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 5 czerwca 2008 r. sygn. akt. I FZ 236/08. Powyższej oceny skarżąca skutecznie nie podważyła w sprzeciwie. Stwierdziła, że wykazała, iż nie dysponuje środkami finansowymi wystarczającymi na uiszczenie opłaty sądowej. To, że strona nie zgadza się z oceną stanu faktycznego i prawnego dokonaną przez Referendarza nie zmienia prawidłowości wydanego postanowienia i nie jest przesłanką stwierdzenia jego wadliwości. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.