I SO/Bd 5/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Sędzia WSA Ewa Kruppik-Świetlicka po rozpoznaniu w dniu 1 sierpnia 2017 r., na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia Referendarza sądowego z dnia 20 czerwca 2017 r. odmawiającego L. P. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie Skarżący wniósł na urzędowym formularzu PPF o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawca podał, że prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, którego miesięczny dochód wynosi ok. 5.000 zł. Wnioskodawca oświadczył, że nie posiada nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych i innych praw majątkowych oraz przedmiotów wartościowych. Posiada wierzytelność z tytułu wynagrodzenia za pracę i wynagrodzenia z tytułu umowy zlecenia niewypłacane przez pracodawcę i zleceniodawcę. W rubryce zobowiązania i stałe wydatki skarżący wskazał: kredyt 23043 miesięcznie; spłata karty kredytowej 540 zł miesięcznie; ubezpieczenie samochodu 2000 zł rocznie; ubezpieczenie grupowe 65 zł miesięcznie; paliwo 200 zł miesięcznie; naprawy samochodu i koszt przeglądu 800 zł rocznie; czynsz najmu 700 zł miesięcznie; energia elektryczna 260 zł miesięcznie; telefon, Internet, TV 170 zł miesięcznie; wyżywienie ubiór 400 zł miesięcznie. Ponadto skarżący wskazał, że do wyżej wymienionych kwot należy dodać niespodziewane wydatki np. dodatkowe koszty leczenia, itp. Do wniosku dołączono umowę pożyczki kredytowej; plan spłat pożyczki; potwierdzenia przelewów bankowych; zaświadczenie [...] z którego wynika, że: kwota niewpłaconego skarżącemu wynagrodzenia na dzień 31 marca 2017r. wynosiła 761.490,74 zł brutto, 535.780,71 netto oraz że średnie miesięczne wypłacone w formie tygodniówek z uwagi na kłopoty finansowe firmy (bez dokonanych kompensat) za okres XI, XII 2016 i I, II, III, IV 2017r. wyniosło [...] zł; zaświadczenie C. o. z którego wynika, że: kwota niewypłaconego skarżącemu wynagrodzenia na dzień 31 marca 2017r. wynosi łącznie 14.848,56 zł netto i obejmuje okres od grudnia 2016r. do marca 2017r. oraz, że średnie wynagrodzenie miesięcznie wypłacone do 28 kwietnia 2017r. (za IX, X, XI 2016r.) wyniosło 3.556,45 zł netto. W odpowiedzi na zarządzenie referendarza sądowego skarżący przedłożył: zeznania podatkowe za lata 2015-2016; wyciąg z rachunku karty kredytowej; zaświadczenia o wypłaconych wynagrodzeniach; umowę rozdzielności majątkowej; zarządzenie Sądu Rejonowego w T.; Postanowienie Inspektora Kontroli Skarbowej o umorzeniu dochodzenia; postanowienie Sądu Okręgowego w T.; zestawienie produktów klienta w banku [...] zaświadczenie z banku o stanie salda; zestawienie stanu środków i kredytów na dzień [...] maja 2017r. Ponadto skarżący oświadczył, że: nie otrzymuje i nie otrzymywał świadczeń z pomocy społecznej; nie jest właścicielem lokalu przy ul. [...] w T.; adres przy ul. [...] w T. to adres do doręczeń; osoby zamieszkujące ze skarżącym, nie prowadzące z nim wspólnego gospodarstwa domowego odmówiły udzielenia informacji na ich temat; nie posiada oszczędności; utrzymuje się z dochodów uzyskiwanych z umowy o pracę i umowy zlecenia, a także ze środków pozyskiwanych z kredytów bankowych, w tym kart kredytowych (obecnie saldo zadłużenia wynosi blisko 120.000 zł); nie jest właścicielem jakiegokolwiek pojazdu; nie prowadzi działalności gospodarczej; nie jest wobec wnioskodawcy prowadzona egzekucja sądowa ani administracyjna; pozostaje w związku małżeński, z żoną posiada rozdzielność majątkową. Postanowieniem z dnia 20 czerwca 2017 r. Referendarz odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu podał, że wnioskodawca nie wypełnił w całości wezwania Referendarza i nie przedłożył wszystkich dokumentów potrzebnych do rzetelnej oceny jego sytuacji finansowej i majątkowej. W sprzeciwie strona wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia oraz o przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Do sprzeciwu załączył zawiadomienie o zajęciu wynagrodzenia za pracę oraz zawiadomienie o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego i wkładu oszczędnościowego. Wskazał także na konieczność regulowania zobowiązań prywatnoprawnych. Dodał, że nawet nie uwzględniając kosztów czynszu najmu, utrzymania samochodu i kredytu nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, ponieważ pozostałe wydatki i tak górują nad jego dochodami w wysokości ok. 1.500 zł i nie jest on w stanie poczynić jakichkolwiek oszczędności. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Stosownie do treści art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016r., poz. 718 ze zm.) – dalej jako: "p.p.s.a.", m.in. od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy strona albo adwokat, radca prawny, doradca podatkowy lub rzecznik patentowy mogą wnieść do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego sprzeciw w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia zarządzenia lub postanowienia. W takiej sytuacji, tj. rozpatrując sprzeciw od takiego postanowienia sąd – jak stanowi art. 260 § 1 p.p.s.a. – wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie z § 2 tego przepisu wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Wobec powyższego art. 260 § 2 p.p.s.a. stanowi wyjątek od zasady określonej w art. 167a § 2-3 p.p.s.a., że sąd rozpoznający sprzeciw działa jako sąd pierwszej instancji. Generalną zasadą postępowania przed sądami administracyjnymi jest konieczność ponoszenia przez strony kosztów postępowania związanych z udziałem w sprawie (art. 199 p.p.s.a.). Wyjątek od powyższej zasady wprowadza instytucja prawa pomocy. Zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wskazać należy, że prawo pomocy wywodzi swoją genezę z tzw. prawa ubogich, określanego też prawem ubóstwa lub nawet prawem o wspieraniu ubogich. Udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Burzy bowiem konstytucyjny obowiązek wynikający z art. 84 Konstytucji RP świadczenia ciężarów i świadczeń publicznych, do których zalicza się daniny publiczne w postaci kosztów sądowych na zasadzie równości i powszechności. Koszty procesu przerzucane są bowiem na innych i z tego tytułu instytucja prawa pomocy winna być traktowana jako wyjątek od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a. (vide: postanowienie NSA z dnia 13 listopada 2013r., sygn. akt I FZ 385/13, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl) Celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym (w tym również osobom prawnym oraz innym jednostkom organizacyjnym), znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Stosując prawo pomocy nie można chronić czy też wzbogacać majątku osób prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą (vide postanowienia: NSA z dnia 29 listopada 2013r., sygn. akt II FZ 773/13; WSA w Poznaniu z dnia 16 października 2008r., sygn. akt I SA/Po 1433/07, NSA z dnia 1 kwietnia 2008r., sygn. akt I OZ 208/08). Dodatkowo podkreślenia wymaga fakt, że zgodnie z art. 246 § 1 i 2 p.p.s.a. ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z użycia w tych przepisach określenia "gdy wykaże" wynika niezbicie, że to na stronie wnioskującej spoczywa obowiązek przekonania sądu, iż w jej przypadku zachodzą ustawowe przesłanki warunkujące przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że to strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jeżeli fakty, które podaje we wniosku, nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (vide: postanowienia NSA z dnia 9 września 2004r., sygn. akt FZ 360/04, niepubl., z dnia 7 marca 2006r., sygn. akt OZ 211/06, niebubl.). To zatem strona ma przekonać rozpoznającego wniosek o przyznanie prawa pomocy, że nie jest w stanie ponieść określonych kosztów postępowania. Składając formularz wniosku, powinna tym samym skrupulatnie go wypełnić, a w sytuacji, gdy zawarte w nim oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości (art. 255 p.p.s.a.), ma przedłożyć dodatkowe oświadczenia i dokumenty źródłowe pozwalające na zweryfikowanie złożonego przez nią oświadczenia i dokonanie oceny jej rzeczywistej sytuacji materialnej. Wybór żądanych dokumentów źródłowych uzależniony jest od indywidualnych okoliczności rozpoznawanej sprawy i pozostawiony został uznaniu rozpoznającego wniosek o przyznanie prawa pomocy. Podkreślić również należy, że art. 255 p.p.s.a. stanowi podstawę do wezwania strony, a nie organów państwowych, czy też jakichkolwiek instytucji, do złożenia w zakreślonym terminie dodatkowych oświadczeń, czy też dokumentów źródłowych. Zwrócić należy także uwagę, że przepis art. 255 p.p.s.a. jest nie tylko podstawą prawną dla działań Sądu umożliwiających prawidłową ocenę sytuacji materialnej wnioskodawcy, ale regulacja ta pozwala także ubiegającemu się o przyznanie prawa pomocy na uzupełnienie wniosku w przypadku, kiedy okoliczności wskazane we wniosku nie okażą się wystarczające do stwierdzenia przesłanek z art. 246 § 1 p.p.s.a. O ile zatem nieprzeprowadzenie postępowania uzupełniającego co do rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych strony, w przypadku, gdy okoliczności przedstawione we wniosku budzą jakiekolwiek wątpliwości, jest istotną wadą postanowienia skutkującą jego uchyleniem, o tyle uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku takiego postępowania należy uznać za przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku informacji o przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie (vide: postanowienie NSA z 10 stycznia 2008 r., sygn. II FZ 540/07, niepubl.). Mając na uwadze powyższe Sąd w pełni podziela stanowisko Referendarza sądowego, że składający wniosek o przyznanie prawa pomocy, z naruszeniem spoczywającego na stronie obowiązku, nie wykazał zasadności udzielenia mu prawa pomocy. Przede wszystkim rację ma Referendarz, że z przedłożonych w trakcie postępowania dokumentów oraz oświadczeń nie można jednoznacznie ustalić, jaki jest rzeczywisty stan finansów jego gospodarstwa domowego. Zdaniem Sądu oceny tej nie zmienia również argumentacja przedstawiona w sprzeciwie przez skarżącego i wykazanie zmniejszonych z 5.000 do 1.500 zł dochodów. Nadal skarżący nie przedstawił bowiem sytuacji finansowej osób z nim zamieszkujących, w tym jego żony, a także nie przedłożył swoich rachunków bankowych wyjaśniając tylko, że "wykazał dokumentami wysokość uzyskiwanego dochodu". Doświadczenie życiowe wskazuje, że istnieje możliwość uzyskiwania dochodów z wielu różnych źródeł, a konsekwentny brak przedkładania przez wnioskodawcę wyciągów z rachunku bankowego może wskazywać, że nie chce on w sposób przejrzysty wykazać swojej sytuacji finansowej. W przypadku, gdy zachodzą wątpliwości co do wiarygodności złożonych oświadczeń dotyczących sytuacji finansowej, to wnioskującemu o prawo pomocy powinno zależeć na ich obaleniu. Sąd nie jest obowiązany do prowadzenia w tym zakresie postępowania dowodowego. Zdaniem Sądu złożone oświadczenia zawarte we wniosku skarżącego złożonym na urzędowym formularzu PPF, przedłożone na wezwanie Referendarza oraz argumentacja przedstawiona w sprzeciwie są niewystarczające do oceny, czy strona rzeczywiście nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wskazać trzeba, że w przedmiotowej sprawie w myśl § 2 ust. 3 pkt 12 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości i szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193) wpis w przedmiotowej sprawie wynosi 500 zł. Słusznie zaakcentował w swoim rozstrzygnięciu Referendarz, do katalogu zobowiązań finansowych skarżącego branych pod uwagę przy ocenie możliwości udzielenia prawa pomocy Sąd nie może zaliczyć zobowiązań związanych ze spłatą kredytu. Sąd wskazuje, że w orzecznictwie wielokrotnie wyjaśniano, iż przedkładanie należności o charakterze prywatnoprawnym nad publicznoprawnymi nie może skutkować przerzuceniem ciężaru finansowania postępowań sądowoadministracyjnych strony na Skarb Państwa (por. postanowienia NSA: z dnia 20 czerwca 2013 r., I FZ 224/13; z dnia 1 czerwca 2011 r., II FZ 234/11; z dnia 10 listopada 2011 r., I FZ 362/11; z dnia 12 kwietnia 2011 r., II FZ 97/11). Taki też poprawny pogląd odnoszący się do powyższego zagadnienia przedstawił Referendarz w uzasadnieniu swojego postanowienia. Ponadto należy zauważyć, że okoliczność braku możliwości przedłożenia dokumentów przedstawiających sytuację majątkową żony skarżącego nie była główną przyczyną nieprzyznania prawa pomocy, stąd trudno zgodzić się z twierdzeniami zawartymi w sprzeciwie, że sam ten fakt uzasadnił odmowę przyznania pomocy skarżącemu. Ponownie wskazać jednak trzeba na orzecznictwo, zgodnie z którym stosownie do treści art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.) małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy i alimentacji również w zakresie ponoszenia kosztów postępowania sądowego, a na istnienie takiego obowiązku nie ma wpływu ustanowiona rozdzielność majątkowa małżonków. Rozdzielność majątkowa małżeńska w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się, jak sama nazwa wskazuje, do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Rozdzielność majątkowa dotyczy kwestii zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich, a także kwestii samodzielnego dysponowania i zarządzania swoimi majątkami. Skarżący błędnie przyjmuje natomiast, że rozdzielność majątkowa małżeńska zwalnia jego żonę z pomocy finansowej, a ponadto uniemożliwia uzyskanie i podanie informacji o sytuacji majątkowej żony. Zaprezentowany w tym względzie pogląd znajduje potwierdzenie w orzecznictwie sądów administracyjnych (por. postanowienia NSA: z dnia 28 grudnia 2012 r., sygn. akt II FZ 1020/12; z dnia 28 września 2011r., sygn. akt I FZ 196/11; z dnia 17 lutego 2010 r., sygn. akt II FZ 21/10; publik. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl/, dalej "CBOSA"). Pozostawanie w ustroju rozdzielności majątkowej nie jest przy tym tożsame z prowadzeniem odrębnych gospodarstw domowych przez małżonków. Skarżący nie może zatem uchylać się od przedstawienia informacji na ten temat. Jednocześnie Sąd podkreśla, że – wbrew zarzutom sprzeciwu – nie był to wyłączny powód, ze względu na który odmówiono mu udzielenia prawa pomocy. W świetle przedstawionych wyżej okoliczności stwierdzić zatem należy, że złożony przez skarżącego wniosek o przyznanie prawa pomocy zawiera istotne braki, które uniemożliwiają dokonanie rzetelnej oceny stanu majątkowego i finansowego wnioskodawcy, a tym samym czynią niemożliwym obiektywne stwierdzenie, że wnioskodawca rzeczywiście spełnia przesłanki przyznania jemu prawa pomocy. Podkreślenia wymaga, że fakt uchylenia się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy też nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienie NSA z dnia 5 września 2005 r., sygn. akt II FZ 414/05, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Powyższe postępowanie wnioskodawcy, polegające na niepełnym podawaniu informacji i nie przedkładaniu dokumentów, które mogły mieć istotny wpływ na przyznanie skarżącemu wnioskowanej pomocy, w wyniku wyżej wskazanych uchybień, skutkowało niewyjaśnieniem istotnych wątpliwości dotyczących jego rzeczywistych możliwości płatniczych. W tych okolicznościach stwierdzić należy, że to sam wnioskodawca, swoja bierną postawą, uniemożliwił Sądowi dokonanie pełnej oceny swojej sytuacji finansowej i majątkowej. Reasumując, Sąd w sytuacji finansowej i majątkowej skarżącego nie dopatrzył się przesłanek, które uzasadniałyby stwierdzenie, że wyłożenie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Sąd stwierdza, że Referendarz w sposób pełny i wnikliwy dokonał analizy sytuacji materialnej skarżącego. Prawidłowo uznał, że nie została spełniona przesłanka z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Powyższej oceny skarżący skutecznie nie podważył w sprzeciwie. Argumenty o konieczności regulowania zobowiązań prywatnoprawnych oraz niewykazaniu sytuacji żony ze względu na rozdzielność majątkową zostały przez Referendarza i Sąd rozważone i wnikliwie ocenione. To, że strona nie zgadza się z oceną stanu faktycznego i prawnego dokonaną przez Referendarza nie zmienia prawidłowości wydanego postanowienia i nie jest przesłanką stwierdzenia jego wadliwości. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.