II SA/Go 567/16

Dnia 31 marca 2017 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Adam Jutrzenka-Trzebiatowski po rozpoznaniu w dniu 31 marca 2016 roku na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi W.T. na decyzję Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] roku nr [...] w przedmiocie uchylenia decyzji oraz odmowy przyznania płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego na rok 2013 na skutek sprzeciwu skarżącego od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy p o s t a n a w i a : utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie referendarza sądowego. W.T. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. skargę na decyzję Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] kwietnia 2016 roku nr [...] w przedmiocie uchylenia decyzji oraz odmowy przyznania płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego na rok 2013. Wyrokiem z dnia 3 listopada 2016 r., II SA/Go 567/16 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp. oddalił powyższą skargę. Po doręczeniu odpisu powyższego wyroku wraz z uzasadnieniem skarżący złożył na urzędowym formularzu PPF wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego. Uzasadniając wniosek podał, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych oraz ustanowienia pełnomocnika bez uszczerbku we własnym utrzymaniu. Oświadczył, że posiada wprawdzie majątek, jednak stanowi on przedmiot współwłasności skarżącego i jego byłej żony i skarżący nie ma możliwości spieniężenia tego majątku. Na majątek ten składa się: - ½ udziału w domku letniskowym o powierzchni 75 m², wartości ok. 70.000 zł - mieszkanie o powierzchni 70 m² i wartości ok. 300.000 zł (w którym skarżący mieszka), - 11 ha ziemi wartości ok. 60.000 zł, z czego wykorzystywane jest jako łąka 5,5 ha oraz 0,5 ha pod uprawę zbóż, - ½ udziału w: lokalu mieszkalnym w [...] o powierzchni 40 m², lokalu mieszkalnym w [...], lokalu użytkowym w [...] o powierzchni 67 m², lokalu mieszkalnym w [...] o powierzchni 100 m², działce przy ul. [...], lokalu mieszkalnym w [...] o powierzchni 70 m², - ¼ udziału w działce przy ul. [...] o łącznej wartości 2.000.000 zł. Nadto skarżący jest właścicielem w udziale ½ samochodu osobowego [...] z 2006 r. oraz [...] z 2000 r. Najem lokali przynosi miesięcznie 6.000 zł dochodu, z tytułu dopłat do rolnictwa otrzymuje miesięcznie ok. 333 zł (rocznie ok. 4.000 zł). Na zobowiązania i stałe wydatki składają się miesięcznie: połowa raty kredytu zaciągniętego wraz z byłą żoną w wysokości 1.300 zł (drugą połowę, tj. 1.300 zł uiszcza była żona skarżącego), opłaty administracyjne za mieszkania w łącznej kwocie ok. 1.900 zł oraz 8,5 % podatku od wynajmu w kwocie 510 zł. Postanowieniem z dnia 24 stycznia 2017 r. referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy wskazując, że prawo to powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, bez majątku oraz źródeł stałego dochodu, pozbawionych obiektywnie możliwości uzyskania środków finansowych z jakichkolwiek źródeł, dla których konieczność ponoszenia kosztów sądowych oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub pozbawienie prawa do sądu. Tymczasem skarżący, z uwagi na posiadany majątek, nie spełnia wskazanych wyżej przesłanek. Fakt, że majątek ten stanowi współwłasność nie oznacza, że skarżący nie może uzyskać z niego korzyści, np. poprzez zbycie (obciążenie) udziału. Z kolei spłata kredytu nie może być traktowana priorytetowo względem obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. Od powyższego postanowienia referendarza sądowego W.T. wniósł sprzeciw, ponownie wnosząc o zwolnienie go od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych oraz o ustanowienie radcy prawnego. Nie zgodził się z argumentacją, iż jego sytuacja majątkowa pozwala mu na pokrycie kosztów sądowych oraz ustanowienia pełnomocnika. Majątek stanowi współwłasność skarżącego oraz jego byłej żony, z którą nie może osiągnąć porozumienia w kwestii jego podziału, co równocześnie uniemożliwia jego spieniężenie. Kwota jaką skarżący dysponuje, nie pozwala mu na poczynienie jakichkolwiek oszczędności, które umożliwiłyby pokrycie opłat sądowych i wynagrodzenia adwokata. Skoro prawo nakazuje przymus radcowski, to sąd powinien umożliwić skarżącemu skorzystanie z bezpłatnej pomocy prawnej. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego okazał się niezasadny. W razie wniesienia sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego zastosowanie znajduje przepis art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2016 r. poz. 718) dalej w skrócie p.p.s.a. W myśl art. 260 § 1 p.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). W myśl art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja pomocy prawnej jest wyjątkiem od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez same strony. Celem przyznania prawa pomocy jest zapewnienie realizacji konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które ze względu na brak odpowiednich środków nie są w stanie ponieść kosztów sądowych. Prawo pomocy stanowi bowiem wyjątek od zasady ponoszenia przez stronę pełnych kosztów postępowania, wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. Skoro zaś przyznanie prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, okoliczności przytoczone przez stronę ubiegającą się o to prawo powinny uzasadniać takie wyjątkowe traktowanie (por. postanowienia NSA: z 8 stycznia 2015 r., II OZ 1361/14; z 13 stycznia 2015 r., II OZ 1387/14; z 14 stycznia 2015 r., II OZ 1402/14; z 16 stycznia 2015 r., I OZ 4/15 i II OZ 1152/14; z 20 stycznia 2015 r., II OZ 11/15; z 22 stycznia 2015 r., I OZ 21/15; dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – CBOSA, orzeczenia.nsa.gov.pl). Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie NSA z 22 stycznia 2015 r., II GZ 935/14, CBOSA). Zwolnienie od tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnej zasady ich powszechnego i równego ponoszenia. Dlatego winno być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli (vide: postanowienie NSA z 10 stycznia 2005 r., sygn. akt FZ 478/04 niepubl.). W ocenie Sądu referendarz sądowy prawidłowo zbadał przesłanki przyznania skarżącemu prawa pomocy uznając, że skarżący nie wykazał w sposób należyty, iż nie posiada dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Skarżący nie spełnia bowiem przesłanek pozwalających na przyznanie mu prawa pomocy. Nawet biorąc pod uwagę okoliczność, iż opisany we wniosku majątek stanowi współwłasność skarżącego oraz jego byłej małżonki (co według oświadczeń skarżącego, z uwagi na postawę byłej żony uniemożliwia jego podział i zbycie) to bieżący dochód uzyskiwany dzięki temu majątkowi, jest na tyle wysoki (ok. 6.333 zł miesięcznie), że niewątpliwie brak jest podstaw do uznania skarżącego za osobę ubogą, wymagającą wsparcia w postaci zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia pełnomocnika z urzędu. W orzecznictwie sądowym wskazuje się natomiast, iż prawo pomocy obejmuje osoby nie osiągające żadnych dochodów lub osiągające dochód na tyle niski, że nie pozwala on na uiszczenie kosztów postępowania sądowego, nawet przy poczynionych oszczędnościach w wydatkach koniecznych. Ma ono służyć osobom najuboższym, to jest takim, dla których konieczność ponoszenia kosztów związanych z postępowaniem sądowym oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub pozbawienie prawa do sądu. Osiąganie przez stronę stałych dochodów w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 marca 2011 r., II GZ 89/11, LEX nr 783930). Z kolei jeśli chodzi o deklarowane we wniosku stałe wydatki, m.in. z tytułu zaciągniętego kredytu, to tego rodzaju zobowiązania prywatnoprawne strony nie mogą być realizowane z pierwszeństwem przed opłatami publicznoprawnymi, do których zalicza się opłaty sądowe (postanowienia NSA z 10 grudnia 2007 r., II FZ 631/07, z 20 października 2011 r., I OZ 783/11, z 3 marca 2011 r., II OZ 130/11, z 1 czerwca 2011 r., II FZ 234/11, orzeczenia.nsa.gov.pl). Ponadto w zaskarżonym orzeczeniu referendarz słusznie zwrócił uwagę, iż w związku z prowadzoną przez siebie działalnością skarżący powinien liczyć się z możliwością albo koniecznością dochodzenia lub obrony swoich praw na drodze sądowej. Tym samym w przypadku planowania bądź wystąpienia na drogę sądową powinien się liczyć z koniecznością poniesienia kosztów sądowych i przeznaczenia, bądź z bieżącej działalności lub ze zgromadzonych zasobów pieniężnych, kwot niezbędnych do skutecznego wszczęcia procesu (postanowienie NSA z dnia 21 września 2015 r., I FZ 287/15, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W świetle przedstawionych okoliczności brak jest podstaw do zmiany zaskarżonego postanowienia referendarza sądowego, odmawiającego przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Z tego względu, na podstawie art. 260 p.p.s.a. orzeczono jak na wstępie.