I SA/Ke 408/13

Dnia 27 sierpnia 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Mirosław Surma po rozpoznaniu w dniu 27 sierpnia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym, wniosku J. L. o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi J. L. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] 2013 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia postępowania egzekucyjnego postanawia: oddalić wniosek. J. L. (dalej określany również jako "skarżący") złożył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w K. skargę na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] 2013 r., nr [...] wydane w przedmiocie odmowy umorzenia postępowania egzekucyjnego. W sprawie wywołanej powyższą skargą w dniu [...] 2012 r. skarżący wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata. W złożonym formularzu PPF skarżący wskazał, że nie jest nigdzie zatrudniony i nie posiada własnych dochodów. Pozostaje w gospodarstwie domowym wraz z żoną (J. L.) oraz małoletnią córką (I. L.). Jest właścicielem domu jednorodzinnego o powierzchni 110 m2 oraz 25% udziałów w mieszkaniu o powierzchni 60 m2. Ponadto wykazał, że w skład jego majątku wchodzą następujące nieruchomości rolne: 1,13 ha w N. S., 0,12 ha w D., 0,3 ha w K. Należy do niego również nieruchomość położona w Z. (0,1 ha). Posiadane przez skarżącego w ramach wspólności majątkowej zasoby pieniężne wynoszą 250 tys. zł. Łączne miesięczne dochody rodziny wynoszą 4300 zł brutto. Dochód ten osiągany jest przez żonę skarżącego z tytułu umowy o pracę. Wojewódzki Sąd Administracyjny w K. zważył, co następuje: Zgodnie z art. 199 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej jako: "ustawa p.p.s.a."), strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. W związku z tym każdy, kto wszczyna postępowanie sądowe powinien liczyć się z koniecznością ich ponoszenia. Osoby planujące uruchomienie sądowej kontroli dotyczących ich rozstrzygnięć powinny zatem tak zagospodarować dostępne środki, by móc uiścić kwoty związane z sądową ochroną swoich praw. Przyznanie prawa pomocy jest odstępstwem od wskazanej wyżej zasady samodzielnego ponoszenia kosztów postępowania i służyć ma zagwarantowaniu dostępu do sądu (przewidzianego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP) osobom niemającym możliwości samodzielnego sfinansowania postępowania sądowego. Instytucja ta polega na przerzuceniu kosztów postępowania na budżet państwa, czyli pośrednio na ogół społeczeństwa. W związku z tym prawo pomocy może być udzielone jedynie w sytuacjach wyjątkowych. Jak wynika z orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. np. postanowienie NSA z dnia 1 lutego 2013 r., sygn. akt II OZ 45/13, dostępne na stronie internetowej orzeczenia.nsa.gov.pl), prawa pomocy udziela się tylko w stosunku do osób, które wykażą, że znajdują się w trudnej sytuacji materialnej. Do osób tych można zaliczyć osoby rzeczywiście ubogie, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. Osobami takimi – w zależności od okoliczności sprawy – mogą być m.in. bezrobotni bez prawa do zasiłku, osoby nie mające żadnego majątku, samotne i nie osiągające żadnych dochodów. Przy ocenie czy sytuacja materialna strony kwalifikuje ją do przyznania prawa pomocy Sąd bierze pod uwagę przesłanki określone w art. 246 ustawy p.p.s.a. Zgodnie z brzmieniem § 1 pkt 1 tego artykułu, prawo pomocy w zakresie całkowitym przysługuje osobie, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Natomiast na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym przysługuje osobie, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Należy podkreślić, że wykazane w powyższych przepisach przesłanki przyznania prawa pomocy powinny być interpretowane ściśle, z uwagi na wyjątkowy charakter tej instytucji. W przedmiotowej sprawie skarżący ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. W złożonym formularzu PPF wnioskuje bowiem o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata z urzędu. Zgodnie z powołanym już wyżej art. 246 ustawy p.p.s.a., to na stronie spoczywa obowiązek udowodnienia zaistnienia okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy w określonym zakresie. Powinna ona przedstawić w sposób rzetelny i przekonywujący, że zachodzą wobec niej przesłanki zastosowania tej instytucji. To bowiem od tego, co przedstawi strona we wniosku, zależy orzeczenie sądu w zakresie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 12 grudnia 2012 r., sygn. akt II FZ 989/12, LEX nr 1240583). W niniejszej sprawie informacje podane przez skarżącego w formularzu PPF nie wskazują na to, że skarżący nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów sądowych związanych ze swym udziałem w sprawie. Przede wszystkim należy zauważyć, że skarżący – choć jest osobą bezrobotną – posiada znaczny majątek w postaci nieruchomości i środków pieniężnych będących przedmiotem wspólności majątkowej. Ma również wspólne z Z. L. konto bankowe, na którym zgromadzone są środki w wysokości 230 tys. zł. Naczelny Sąd Administracyjny (m.in. w postanowieniach z dnia 5 kwietnia 2013 r., syn. akt II OZ 222/13, LEX nr 1296872; z dnia 14 grudnia 2012 r., sygn. akt I OZ 925/12, LEX nr 1239555; z dnia 29 listopada 2012 r., sygn. akt II FZ 924/12, LEX nr 1240529, z dnia 8 listopada 2012 r., sygn. akt I OZ 826/12, LEX nr 1247208) stwierdził natomiast, że posiadanie wolnego od obciążeń prawami osób trzecich majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych, przy czym strona, pozbawiając się dochodu z nieruchomości rolnej wskutek jej niewykorzystywania, jako pozbawiająca się świadomie środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego, musi liczyć się z odmową przyznania prawa pomocy. Pogląd ten zasługuje na pełną aprobatę. Oceniając sytuację materialną skarżącego w kontekście możliwości poniesienia kosztów postępowania sadowego, należy uwzględnić również fakt, że skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną, która uzyskuje stały miesięczny dochód w wysokości 4300 zł brutto. Ponadto, wraz z żoną – na zasadach wspólności majątkowej – skarżący dysponuje oszczędnościami w wysokości 250 tys. zł. Małżonkowie są zaś zobowiązani do wzajemnej pomocy i alimentacji również w zakresie ponoszenia kosztów postępowania sądowego. Na istnienie takiego obowiązku nie ma wpływu nawet - choć w niniejszej sprawie niewykazana - rozdzielność majątkowa małżonków (por. postanowienia NSA z dnia 28 grudnia 2012 r., sygn. akt II FZ 981/12, LEX nr 1240579; z dnia 28 grudnia 2012 r. sygn. akt II FZ 1020/12, LEX nr 1240477; z dnia 31 maja 2012 r., sygn. akt I OZ 410/12, LEX nr 1239478). W tym kontekście trzeba zwłaszcza zauważyć, że - zgodnie z art. 31 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2012, poz. 788) - do majątku wspólnego małżonków należy m.in. pobrane wynagrodzenie za pracę i dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków. W związku z tym – skoro skarżący nie wykazał zawarcia z żoną jakichkolwiek umów o rozdzielności majątkowej – to Sąd ma prawo przyjąć, że skarżący jest uprawniony do korzystania z uzyskanego przez żonę wynagrodzenia za pracę, także w celu pokrycia własnych kosztów sądowych. Stwierdzić zatem należy, że wysokość uzyskiwanego przez żonę skarżącego dochodu oraz znaczna ilość zgromadzonych środków pieniężnych, do których skarżący ma dostęp na zasadach wspólności majątkowej, nie pozwala uznać, że strona nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania sądowego wywołanego wniesioną skargą. Warto również zauważyć, że na tym etapie postępowania koszty sądowe ograniczają się jedynie do wniesienia wpisu w wysokości 100 zł; ustanowienie adwokata przed sądem pierwszej instancji nie jest bowiem obligatoryjne. Porównanie zaś posiadanego przez skarżącego majątku, bieżących dochodów rodziny i zgromadzonych oszczędności z wysokością wpisu w niniejszej sprawie prowadzi do stwierdzenia, że skarżący jest w stanie samodzielnie, bez dofinansowania z budżetu państwa, ponieść koszty postępowania. Powyższe stwierdzenia odnoszą się również do możliwości ustanowienia przez skarżącego profesjonalnego pełnomocnika. Fakt, że obecnie skarżący nie pozostaje w stosunku pracy i samodzielnie nie osiąga żadnych dochodów, nie powoduje, że nie jest w stanie ponieść kosztu ustanowienia zastępcy procesowego. Dla pełnej oceny możliwości poniesienia w/w wydatku konieczne jest bowiem uwzględnienie zgromadzonego przez skarżącego majątku, oszczędności i stanu rodzinnego. W przypadku skarżącego okoliczności te – jak już wyżej stwierdzono – nie dają podstaw nie tylko do zwolnienia od kosztów sądowych, ale również do ustanowienia adwokata z urzędu. Należy bowiem stwierdzić, że prawo pomocy może być przyznane wyłącznie wtedy, gdy uiszczenie kosztów zagrozi możliwości zapewnienia potrzeb życiowych, rozumianych jako obiektywnie niezbędne. Nie chodzi tu zatem o utrzymanie na określonym poziomie, zwykłym dla wnioskodawcy i o wpływ polegający na obniżeniu tego poziomu (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 marca 2013 r., sygn. akt I FPP 2/13, LEX nr 1299247). W przypadku skarżącego, Sąd nie doszedł do przekonania, że poniesienie przez niego kosztów postępowania w pełnym zakresie spowoduje uszczerbek w koniecznym utrzymaniu jego i jego rodziny. Dlatego też negatywnie ocenił próbę przerzucenia kosztów związanych z dochodzeniem swoich praw przed sądem na budżet państwa. Końcowo podkreślić należy, że możliwość przyznania prawa pomocy dotyczy sytuacji, gdy wnioskodawca nie jest w stanie obiektywnie ponieść kosztów postępowania. Nie dotyczy natomiast sytuacji subiektywnego przekonania o braku możliwości uiszczenia takich kosztów (por. postanowienie NSA z dnia 29 października 2010 r. sygn. akt I FZ 323/10, dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w K., na podstawie art. 244, art. 245 § 2 i 3 oraz art. 246 § 1 pkt 1 i pkt 2 ustawy p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.