III SA/Łd 481/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział III w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Ewa Alberciak po rozpoznaniu w dniu 14 sierpnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku T G o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi T G na niewykonanie przez Starostę[...] Wschodniego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi w sprawie sygn. akt III SAB/Łd 38/14 postanawia: 1. przyznać skarżącemu prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie adwokata; 2. odmówić przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. T G wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi skargę na niewykonanie przez Starostę [...] Wschodniego prawomocnego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia [...] r. w sprawie sygn. akt III SAB/Łd 38/14. Wyrokiem tym sąd zobowiązał Starostę [...] Wschodniego do wydania aktu lub dokonania czynności w przedmiocie wniosków skarżącego z dnia 8 września 2013 r. i 22 lutego 2014 r., dotyczących "przywrócenia treści mapy zasadniczej zgodnie z ostateczną decyzją [...] z [...] r. w temacie umieszczenia napisu granica sporna"; z dnia 25 marca 2014 r. dotyczącego "przywrócenia treści mapy zasadniczej zgodnie z zarysem pomiarowym z 1996r. przez ujawnienie punktu 1402 i przywrócenie punktu 803"; z dnia 11 maja 2013 r. i 26 maja 2014 r. dotyczących "wyłączenia z powiatowego zasobu geodezyjnego nielegalnie przyjętego operatu geodety J". W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego w kwocie 200 zł skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżący wskazał, że prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe. Jest właścicielem domu wybudowanego w 1949 r. o powierzchni 120 m2, w którym zamieszkuje wspólnie z rodzicami, użytków rolnych o powierzchni 1,9192 ha (1,3011 ha przeliczeniowego). Dochód skarżącego stanowi wynagrodzenie z tytułu umowy o pracę, które w okresie ostatnich trzech miesięcy wyniosło średnio 2 798,89 zł brutto (2 033,25 zł netto). Skarżący wyjaśnił, że obciąża go obowiązek alimentacyjny na rzecz dwóch córek w kwocie 860 zł miesięcznie. Pracuje w systemie zmianowym. Miejsce pracy jest oddalone o 62 km, stąd konieczność dojazdów własnym samochodem i jego utrzymania. Postanowieniem z dnia 23 czerwca 2015 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Łodzi przyznał skarżącemu prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie adwokata i odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W sprzeciwie od tego postanowienia skarżący wniósł o jego uchylenie w części dotyczącej zwolnienia od kosztów sądowych i całkowite zwolnienie od kosztów sądowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Skutkiem prawidłowo wniesionego sprzeciwu jest utrata mocy wiążącej orzeczenia referendarza sądowego z mocy ustawy. Sprawa jest rozpoznawana ponownie od początku w świetle przesłanek, o których mowa w art. 246 p.p.s.a. (por. postanowienie NSA z dnia 23 grudnia 2004 r., FZ 375/04). Oznacza to, że sąd nie dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu (por. postanowienie NSA z dnia 1 lutego 2005 r., FZ 715/04). Wniesienie przez skarżącego sprzeciwu spowodowało, że postanowienie referendarza sądowego utraciło moc w całości, niezależnie od intencji skarżącego. Ocenie sądu podlega zatem jego wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. W myśl art. 245 § 2 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przesłanki przyznania pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym określa art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. W myśl tego przepisu przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy, która ma gwarantować możliwość realizacji prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi wyjątek od sformułowanej w art. 199 p.p.s.a. zasady, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Jak wskazuje się w orzecznictwie i doktrynie, w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Przyznanie prawa pomocy bądź odmowa jego przyznania muszą się przy tym opierać wyłącznie na kryteriach ustawowych określonych w art. 246 p.p.s.a. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe. Sąd nie kieruje się w tym zakresie zasadami słuszności, lecz bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy (por. postanowienie NSA z dnia 27 stycznia 2010 r., II OZ 26/10). Korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Celem instytucji prawa pomocy, która w istocie oznacza dofinansowanie strony postępowania przez Skarb Państwa, jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym, przede wszystkim bezrobotnym, samotnym bez źródeł stałego dochodu i bez majątku, a więc znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Przez to powinno sprowadzać się do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Poza tego rodzaju wypadkami strony postępowania sądowoadministracyjnego muszą samodzielnie ponieść ciężar uiszczenia kosztów sądowych. Prawo pomocy nie może chronić lub też wzbogacać majątku podmiotów prywatnych. Strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli dysponuje jakimkolwiek stałym miesięcznym dochodem lub wolnym od obciążeń majątkiem, który może przynosić potencjalne pożytki, jak również służyć jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu, jeżeli brak jest bieżących środków finansowych na ponoszenie określonych wydatków związanych z postępowaniem. Posiadanie wolnego od obciążeń prawami osób trzecich majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych (por. postanowienia NSA: z dnia 23 lipca 2013 r., II FZ 565/13, z dnia 29 maja 2013 r., II OZ 406/13). Osoba ubiegająca się o prawo pomocy powinna wcześniej poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznego do swojego utrzymania. Dopiero gdyby okazało się, że zgromadzenie w ten sposób jakiejkolwiek kwoty nie jest możliwe albo oszczędności poczynione w ten sposób okazały się niewystarczające – może zwrócić się o pomoc państwa (por. postanowienie SN z dnia 24 września 1984 r., II CZ 104/84, Lex nr 8623; postanowienie NSA z dnia 19 marca 2012 r., I FZ 10/12). Zawarty w przepisie art. 246 § 1 p.p.s.a. zwrot "gdy osoba ta wykaże" oznacza, iż to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Wnioskodawca winien zatem wykazać, że występują przesłanki uzasadniające jej udzielenie. W związku z tym to w interesie wnioskodawcy leży przedstawienie stosownej argumentacji, która potwierdzałaby jego niezdolność do pokrycia jakichkolwiek lub pełnych kosztów postępowania, tj. do podania wszystkich tych okoliczności, które wskazywać będą na fakt pozostawania w trudnej sytuacji materialnej. Wniosek powinien być rzetelnie sporządzony, a przedstawione w nim okoliczności powinny odpowiadać prawdzie (por. postanowienie NSA z dnia 17 stycznia 2008 r., II OZ 1400/07). Niewykazanie przez stronę ubiegającą się o przyznanie prawa pomocy przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. obliguje sąd do odmowy uwzględnienia takiego wniosku. Ostatecznie też do sądu należy uznanie oświadczenia wnioskodawcy za wystarczające dla przyznania prawa pomocy. Ocena sytuacji materialnej nie sprowadza się wyłącznie do stwierdzenia, że skarżący uzyskuje lub też nie uzyskuje dochodów, lecz polega na zbadaniu, czy posiada on majątek, a także obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia niezbędnych środków finansowych. Zdaniem sądu przytoczona przez skarżącego argumentacja oraz nadesłane dokumenty nie pozwalają uznać, że wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym zasługuje na uwzględnienie. Skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, co stanowi przesłankę przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Na podstawie oświadczenia i przedłożonych dokumentów należy stwierdzić, że w możliwościach skarżącego mieści się poniesienie przynajmniej części tych kosztów. Skarżący prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, zamieszkuje razem z rodzicami w domu jednorodzinnym o powierzchni 120 m². Skarżący osiąga stały, comiesięczny dochód z tytułu umowy o pracę, który średnio w okresie trzech miesięcy wyniósł 2 798,98 zł brutto (2 033,25 zł netto). Wynagrodzenie skarżącego nie jest obciążone z tytułu wyroków sądowych lub innych tytułów (zaświadczenie o zarobkach z dnia 22 maja 2015 r. k. 17). Skarżący jest właścicielem użytków rolnych o powierzchni 1,9192 ha (1,3011 ha przeliczeniowych). Według zaświadczenia Burmistrza Miasta T z dnia [...] r. skarżący jest podatnikiem podatku od nieruchomości, rolnego, leśnego. Przedmiot opodatkowania stanowi 2,2190 ha (k. 17 verte).Skarżący obciążony jest obowiązkiem alimentacyjnym wobec dwóch córek w kwocie 860 zł miesięcznie. Z akt sprawy sygn. akt III SO/Łd 2/14 wynika, że skarżący otrzymuje także płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego: w 2012 r. było to 1 501,34 zł, zaś w 2013 r. – 1 559,62 zł(k. 28). Na obecnym etapie postępowania sądowego skarżącego obciąża jedynie obowiązek uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 200 zł. Sytuacja materialna i osobista skarżącego uzasadnia stwierdzenie, że uiszczenie wpisu sądowego w tej wysokości mieści się w jego możliwościach. Nie spowoduje też uszczerbku w środkach koniecznych dla utrzymania skarżącego. Tym samym wykluczona zostaje realizacja przesłanki określonej w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Odmowa przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych nie pozbawi skarżącego konstytucyjnego prawa do sądu, gdyż posiada on majątek wystarczający na ich pokrycie. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza natomiast konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Prawidłowe zastosowanie przez sąd przepisów p.p.s.a. nie może bowiem prowadzić do naruszenia norm Konstytucji RP gwarantujących obywatelowi swobodny dostęp do niezawisłego i bezstronnego sądu (por. postanowienia NSA: z dnia 28 lipca 2011 r., sygn. akt II FSK 1407/11; z dnia 12 stycznia 2012 r., sygn. akt II FZ 876/11). Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie NSA z dnia 25 lutego 2011 r., sygn. akt I FZ 26/11). Za zasadny sąd natomiast uznał wniosek skarżącego o ustanowienie adwokata. Jak stanowi art. 245 § 3 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, o jakim stanowi art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie oraz rodzinie minimum warunków socjalnych, natomiast przez wydatki utrzymania koniecznego należy rozumieć wydatki na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, takie jak żywność, mieszkanie, odzież i niezbędne opłaty (por. postanowienie NSA z dnia 29 stycznia 2008 r., I FZ 437/07). Poniesienie przez skarżącego wydatków związanych z zastępstwem procesowym mogłoby stanowić dla skarżącego nadmierne obciążenie i zachwiać jego sytuacją materialną. Z powyższych względów, sąd na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 i 2 w związku z art. 245 § 2 i 3 oraz art. 260 p.p.s.a. orzekł, jak w postanowieniu. k.p.