III SA/Łd 966/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział III w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Ewa Alberciak po rozpoznaniu w dniu 10 sierpnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosków J. P. i K. P. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi J. P. i K. P. na pismo Burmistrza [...] z dnia 4 kwietnia 2014 r. postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Postanowieniem z dnia 16 grudnia 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi odrzucił skargę J. P. i K. P. na pismo Burmistrza [...] z dnia 4 kwietnia 2014 r. Skarżący złożyli wnioski o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W oświadczeniach o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawcy i osób pozostających we wspólnym gospodarstwie skarżący wskazali dom o powierzchni 120 m2 z 1920 r. "wymagający częstych remontów", ogródek przydomowy o powierzchni 1 000 m2. Skarżący wskazali, że huragan "Ksawery" uszkodził dach ich domu zrywając pokrycie dachowe. Przeprowadzona w maju i czerwcu 2014 r. naprawa dachu kosztowała 60 000 zł. Zmuszeni byli zaciągnąć pożyczki, które obecnie spłacają. Skarżący uzyskują dochody miesięczne brutto z emerytur i dzierżawy ogródka w łącznej wysokości 4 380 zł. Miesięczne wydatki skarżących stanowią: wyżywienie – 1 500 zł, energia elektryczna – 450 zł, leki – 220 zł, węgiel i drzewo – 280 zł, podatki, telefon, woda, ścieki – 550 zł, spłata pożyczek na remont – 1 600 zł. Wydatki miesięczne w kwocie 4 600 zł przekraczają dochody skarżących i zmuszają ich do oszczędnego trybu życia. Postanowieniami z dnia 17 czerwca 2015 r. referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącym prawa pomocy w zakresie dotyczącym zwolnienia od kosztów sądowych i przyznał im prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie adwokata. W piśmie z dnia 29 czerwca 2015 r. skarżący wnieśli sprzeciwy od tych postanowień, wnosząc o przyznanie im prawa pomocy w zakresie całkowitym. Zdaniem skarżących odmowa przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych jest dla nich bardzo krzywdząca, gdyż ich wydatki, które wynoszą 4 600 zł, przekraczają dochody w wysokości 4 380 zł miesięcznie. Skarżący ponoszą ponadto dodatkowe wydatki na leczenie skarżącej, która choruje od lutego 2015 r. Zarządzeniem z dnia 7 lipca 2015r. wezwano skarżących w terminie 7 dni pod rygorem odmowy przyznania prawa pomocy do złożenia: zaświadczeń z właściwego urzędu skarbowego o wysokości osiągniętych w latach 2013 i 2014 dochodów, wysokości przychodów i kosztów ich uzyskania; poświadczonych za zgodność z oryginałem odpisów zeznań podatkowych w podatku dochodowym od osób fizycznych za lata 2013 i 2014; wyciągów lub wykazów z wszystkich posiadanych rachunków bankowych skarżących z okresu ostatnich, kolejnych 3 miesięcy poprzedzających bezpośrednio doręczenie wezwania, dokumentów potwierdzających ich likwidację we wskazanym okresie; wskazania i udokumentowania wydatków, jakie skarżący ponoszą miesięcznie w związku ze swoim utrzymaniem, w tym wydatków związanych z leczeniem skarżącej oraz spłatą kredytów; wskazania źródeł finansowania wydatków w wysokości przekraczającej dochody; udzielenia niezbędnych wyjaśnień w powyższym zakresie. W odpowiedzi na to wezwanie w piśmie z dnia 17 lipca 2015 r. skarżący stwierdzili, że wnoszą o "anulowanie i wycofanie" ich pisma z dnia 29 czerwca 2015 r. dotyczącego sprzeciwu od postanowień z dnia 17 czerwca 2015 r. i zwolnienie ich z obowiązku złożenia żądanych dokumentów. Jednocześnie skarżący wyjaśnili, że w 2014 r. zakupili 5 ton węgla za 4 200 zł, lecz zaginęły im rachunki. Na remont dachu zaciągnęli pożyczki u osób prywatnych i w banku w wysokości 6 000 zł. Miesięczna rata pożyczki w banku wynosi 128 zł, a u osób prywatnych 1 472 zł. Posiadają tylko jeden rachunek bankowy. Wydatki przekraczające dochody pokrywają poprzez zaciąganie "chwilówek" u znajomych lub poprzez ograniczanie wydatków na wyżywienie lub lekarstwa. Do pisma tego załączyli: zaświadczenie potwierdzające pobyt skarżącej w szpitalu na oddziale wewnętrznym w okresie 3 – 10 lipca 2015 r., fakturę z dnia 21 lutego 2013 r. dokumentującą zakup aparatu słuchowego, 11 faktur dokumentujących zakupy leków w kwietniu, maju i czerwcu 2015 r., faktury z dnia 15 maja i 2 czerwca 2014 r. wystawione przez firmę "A" Sp. j. w O., potwierdzenie przekazania terenu, obiektu lub mienia objętego działaniami ratowniczymi przez Komendę Powiatową Państwowej Straży Pożarnej w O. w dniu 7 grudnia 2013 r., fakturę z dnia 11 września 2013 r. dotyczącą zakupu 4 ton węgla, 3 faktury dokumentujące zakup energii elektrycznej w okresie od 15 kwietnia do 17 czerwca 2015 r., potwierdzenie wpłaty kwoty 128 zł tytułem spłaty 24 raty pożyczki w Banku [...] Odział w O., wyciąg z rachunku bankowego skarżącej w okresie 1 kwietnia – 16 lipca 2015 r. w [...] Odział w O. W dniu 22 lipca 2015 r. skarżący złożyli trzy faktury za wodę i odprowadzenie ścieków, kopie zeznań o wysokości osiągniętego dochodu (poniesionej straty) w roku podatkowym 2013 i 2014 (PIT-37) i zeznań o wysokości uzyskanego przychodu, wysokości dokonanych odliczeń i należnego ryczałtu od przychodów ewidencjonowanych za rok 2013 i 2014 (PIT-28), fakturę z dnia 10 września 2014 r. dokumentującą zakup 5 ton węgla, 5 faktur dokumentujących zakup leków w maju i lipcu 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz.U. z 2012r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Skutkiem prawidłowo wniesionego sprzeciwu jest utrata mocy wiążącej orzeczenia referendarza sądowego z mocy ustawy. Sprawa jest rozpoznawana ponownie od początku w świetle przesłanek, o których mowa w art. 246 p.p.s.a. (por. postanowienie NSA z dnia 23 grudnia 2004 r., FZ 375/04). Oznacza to, że sąd nie dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu (por. postanowienie NSA z dnia 1 lutego 2005 r., FZ 715/04). Zawarte w piśmie skarżących z dnia 17 lipca 2015 r. żądanie "anulowania i wycofania" pisma zawierającego sprzeciw od postanowień referendarza sądowego, nie wywołało zatem żadnych skutków procesowych. W związku z tym ocenie sądu podlegają wnioski skarżących o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. W myśl art. 245 § 2 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przesłanki przyznania pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym określa art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. W myśl tego przepisu przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy, która ma gwarantować możliwość realizacji prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi wyjątek od sformułowanej w art. 199 p.p.s.a. zasady, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Jak wskazuje się w orzecznictwie i doktrynie, w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Przyznanie prawa pomocy bądź odmowa jego przyznania muszą się przy tym opierać wyłącznie na kryteriach ustawowych określonych w art. 246 p.p.s.a. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe. Sąd nie kieruje się w tym zakresie zasadami słuszności, lecz bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy (por. postanowienie NSA z dnia 27 stycznia 2010 r., II OZ 26/10). Korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Celem instytucji prawa pomocy, która w istocie oznacza dofinansowanie strony postępowania przez Skarb Państwa, jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym, przede wszystkim bezrobotnym, samotnym bez źródeł stałego dochodu i bez majątku, a więc znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Przez to powinno sprowadzać się do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Poza tego rodzaju wypadkami strony postępowania sądowoadministracyjnego muszą samodzielnie ponieść ciężar uiszczenia kosztów sądowych. Prawo pomocy nie może chronić lub też wzbogacać majątku podmiotów prywatnych. Strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli dysponuje jakimkolwiek stałym miesięcznym dochodem lub wolnym od obciążeń majątkiem, który może przynosić potencjalne pożytki, jak również służyć jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu, jeżeli brak jest bieżących środków finansowych na ponoszenie określonych wydatków związanych z postępowaniem. Posiadanie wolnego od obciążeń prawami osób trzecich majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych (por. postanowienia NSA: z dnia 23 lipca 2013 r., II FZ 565/13, z dnia 29 maja 2013 r., II OZ 406/13). Osoba ubiegająca się o prawo pomocy powinna wcześniej poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznego do swojego utrzymania. Dopiero gdyby okazało się, że zgromadzenie w ten sposób jakiejkolwiek kwoty nie jest możliwe albo oszczędności poczynione w ten sposób okazały się niewystarczające – może zwrócić się o pomoc państwa (por. postanowienie SN z dnia 24 września 1984 r., II CZ 104/84, Lex nr 8623; postanowienie NSA z dnia 19 marca 2012 r., I FZ 10/12). Zawarty w przepisie art. 246 § 1 p.p.s.a. zwrot "gdy osoba ta wykaże" oznacza, iż to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Wnioskodawca winien zatem wykazać, że występują przesłanki uzasadniające jej udzielenie. W związku z tym to w interesie wnioskodawcy leży przedstawienie stosownej argumentacji, która potwierdzałaby jego niezdolność do pokrycia jakichkolwiek lub pełnych kosztów postępowania, tj. do podania wszystkich tych okoliczności, które wskazywać będą na fakt pozostawania w trudnej sytuacji materialnej. Wniosek powinien być rzetelnie sporządzony, a przedstawione w nim okoliczności powinny odpowiadać prawdzie (por. postanowienie NSA z dnia 17 stycznia 2008 r., II OZ 1400/07). Niewykazanie przez stronę ubiegającą się o przyznanie prawa pomocy przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. obliguje sąd do odmowy uwzględnienia takiego wniosku. Ostatecznie też do sądu należy uznanie oświadczenia wnioskodawcy za wystarczające dla przyznania prawa pomocy. Ocena sytuacji materialnej nie sprowadza się zatem jedynie do stwierdzenia, że skarżący uzyskuje lub też nie uzyskuje dochodów, ale również polega na zbadaniu, czy posiada on majątek, a także obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia niezbędnych środków finansowych. Sąd może kierować się w tym względzie wyłącznie przesłankami wynikającymi z art. 246 p.p.s.a. Zdaniem sądu przytoczona przez skarżących argumentacja oraz nadesłane dokumenty nie pozwalają uznać, że wniosek o przyznanie prawa pomocy zasługuje na uwzględnienie. Skarżący nie tylko nie wykazali, że nie są w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, co stanowi przesłankę przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.), lecz nie wykazali nawet, że nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, co stanowi przesłankę przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, o jakim stanowi art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie oraz rodzinie minimum warunków socjalnych, natomiast przez wydatki utrzymania koniecznego należy rozumieć wydatki na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, takie jak żywność, mieszkanie, odzież i niezbędne opłaty (por. postanowienie NSA z dnia 29 stycznia 2008 r., I FZ 437/07). Jak stanowi art. 245 § 3 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przede wszystkim należy zauważyć, że skarżący posiadają majątek w postaci nieruchomości: domu o powierzchni 120 m2 i działki o powierzchni 1 000 m2. Skarżący dysponują też stałymi, miesięcznymi dochodami w postaci emerytur i czynszu z tytułu dzierżawy wskazanej wyżej działki. Z zestawienia operacji na rachunku bankowym wynika, że wysokość emerytur z KRUS skarżących wynosi łącznie 4 170,16 zł. Z tytułu umowy dzierżawy skarżący uzyskują miesięczny dochód w wysokości 300 zł brutto (zeznanie PIT-28 za 2014 r.). Według zeznań podatkowych o wysokości osiągniętego dochodu (poniesionej straty) łącznie dochód skarżących wyniósł w latach 2013 i 2014 odpowiednio 51 938,32 zł i 52 970,44 zł. Nadmienić w tym miejscu należy, iż z faktur dokumentujących dostawy energii elektrycznej wynika, że dotyczą one trzech różnych lokalizacji licznika (dwie przy ul. [...] w O., jedna przy ul. [...] w O.). Skarżący składając te faktury w odpowiedzi na wezwanie sądu, nie udzielili żadnych wyjaśnień w tej kwestii. Okoliczność ta poddaje w wątpliwość rzetelność oświadczeń skarżących, co do rzeczywistego ich stanu majątkowego, który przedstawili wnosząc o przyznanie prawa pomocy. W orzecznictwie wskazuje się, że pod pojęciem stanu majątkowego należy rozumieć nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 maja 2012 r., II FZ 390/12; z dnia 10 marca 2011 r., I OZ 144/11). Z tego względu posiadanie majątku, w postaci jakichkolwiek aktywów, zawsze rzutuje na ocenę prawa do zwolnienia strony z kosztów postępowania. Sposób w jaki właściciel wykorzystuje swój majątek, nie może mieć wpływu na ocenę, czy posiada on dostateczne środki na uiszczenie wpisu. Istotne jest bowiem, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 sierpnia 2005 r., I OZ 835/05). Niewykorzystywanie posiadanego majątku, w sytuacji gdy obiektywnie jest to możliwe, należy ocenić jako świadome pozbawianie się środków koniecznych do zaspokajania potrzeb swoich i rodziny, ale i do prowadzenia spraw sądowych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 lutego 2010 r., I OZ 110/10; postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 12 lipca 2012 r., I SA/Sz 428/12). W ocenie sądu trudno w tej sytuacji uznać, że skarżący nie dysponują środkami na poniesienie kosztów postępowania. Okoliczność, że skarżących obciąża obowiązek spłaty pożyczek zaciągniętych na remont domu w wysokości 1 600 zł miesięcznie (jak twierdzą), nie może uzasadniać uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Podejmując bowiem decyzję o zaciągnięciu pożyczek skarżący musieli się liczyć się z koniecznością ich spłaty. Bez znaczenia, jest przy tym cel, jakiemu miały służyć pozyskane w ten sposób środki finansowe. Konieczność spłaty zaciągniętych zobowiązań kredytowych nie może mieć priorytetu zapłaty przed ponoszeniem kosztów sądowych (por. postanowienie NSA z dnia 16 stycznia 2014 r., I OZ 1/14). Należy też mieć na względzie, że w procedurze poprzedzającej udzielenie pożyczki bank niewątpliwie badał sytuację majątkową skarżących i uznał ją za stabilną. Jak wynika z oświadczeń skarżących, pomimo trudnej w ich przekonaniu sytuacji finansowej, spłacają raty udzielonych im pożyczek. Z dokumentów przedłożonych przez skarżących i ich oświadczeń nie wynika także, aby mieli jakieś zaległości w regulowaniu zobowiązań pomimo zwiększenia wydatków na leczenie w związku z chorobą skarżącej. Brak jest również podstaw do uznania, że w tym przypadku zachodzą jakieś szczególne okoliczności, które powodują, iż skarżący nie są w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Skoro skarżący środków tych sobie nie zapewnili i we własnej ocenie ich nie posiadają, to okoliczność ta nie powoduje, że prawo pomocy należy im przyznać. Odmowa przyznania prawa pomocy nie pozbawi skarżących konstytucyjnego prawa do sądu, gdyż posiadają oni majątek wystarczający na pokrycie kosztów postępowania przed sądem administracyjnym. Mając powyższe na uwadze, sąd na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 oraz art. 260 p.p.s.a., orzekł jak w postanowieniu. ak