I SA/Lu 628/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krystyna Czajecka-Szpringer po rozpoznaniu w dniu 8 listopada 2018 r. na posiedzeniu niejawnym w sprawie ze skargi Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością T. w T. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania podatkowego w sprawie określenia podatku od towarów i usług należnego z tytułu importu towaru - w zakresie sprzeciwu od postanowienia Referendarza sądowego z dnia 8 października 2018 r. postanawia: utrzymać w mocy postanowienie Referendarza sądowego z dnia 8 października 2018 r. Skarżąca spółka (dalej też jako skarżąca bądź spółka) wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych w całości z tym uzasadnieniem, że nie ma środków finansowych. Rachunki bankowe zostały zajęte w ramach procedury zabezpieczającej. W następstwie spółka zakończyła prowadzenie działalności i wystąpiła o ogłoszenie upadłości obejmującej likwidację jej majątku. W dalszej kolejności spółka argumentowała, że jej kapitał zakładowy wynosi [...] zł, wartość środków trwałych odpowiada [...] zł, strata z działalności gospodarczej za ostatni rok obrotowy osiągnęła poziom [...] zł, a na dzień 31 sierpnia 2018 r. stan środków w kasie to kwota [...]zł. W stosunku do spółki zostały wydane decyzje zabezpieczające zaległości podatkowe w wysokości przekraczającej [...] zł. Jej zobowiązania z tytułu VAT na koniec sierpnia 2018 r. to kwota rzędu [...] zł. Na spółce ciążą jeszcze inne zobowiązania, w tym [...] zł z tytułu pożyczki z odsetkami, rzędu [...] zł z tytułu dostaw czy na poziomie [...] na rzecz ZUS. W grudniu 2017 r. spółka została wykreślona z rejestru podatników VAT. Postępowanie egzekucyjne prowadzone wobec spółki zostało umorzone z uwagi na brak majątku. Postanowieniem z dnia [...] r. referendarz sądowy odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy. W motywach tej treści rozstrzygnięcia przyjął, że spółka miała możliwość zgromadzenia niezbędnych środków na pokrycie kosztów sądowych, skoro posiada kapitał zakładowy w wysokości [...] zł oraz kapitał zapasowy na poziomie [...] zł. Aktywa trwałe spółki na [...] r. miały wartość rzędu [...] zł, a aktywa obrotowe [...] zł. Ponadto referendarz sądowy podkreślił, że skarżąca w roku obrotowym 2016/2017 r. uzyskała przychód w kwocie [...]zł. Zaznaczył przy tym, że dla oceny możliwości płatniczych spółki zasadnicze znaczenie ma wysokość właśnie przychodu. Dokonując wydatków, spółka powinna była uwzględnić potrzebę posiadania środków na prowadzenie postępowań sądowych i liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów jakie są bądź będą z nimi związane. W sprzeciwie spółka wywodziła, że znalazła się w położeniu uzasadniającym zwolnienie od kosztów sądowych. Zasadnicze znaczenie ma bowiem aktualny stan rzeczy, a więc utrata płynności finansowej, brak środków na pokrycie zobowiązań. Natomiast nie jest rozstrzygająca skala prowadzonej działalności gospodarczej, poziom przychodów czy obrotów. Nie można przy tym pomijać, że działalność gospodarcza spółki (import gazu płynnego, usługi transportowe) wymagała ponoszenia znacznych kosztów. W przekonaniu spółki, przeciwne stanowisko zaprezentowane przez referendarza sądowego pozbawia ją prawa do sądu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: W myśl art. 260 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2018 poz. 1302 – dalej; "P.p.s.a.") rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 P.p.s.a.). W ocenie sądu, sprzeciw spółki nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż postanowienie referendarza sądowego odpowiada prawu. Celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu skarżącym, których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Z art. 199 P.p.s.a. wynika zasada, w myśl której strony ponoszą koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie. Powyższa reguła w postępowaniu sądowym ma u podstaw art. 2 w zw. z art. 84 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U.1997.78.483 ze zm.), w myśl których w demokratycznym państwie prawnym wszyscy są zobowiązani do ponoszenia danin publicznych określonych w ustawach. Koszty sądowe należą do takich danin. Zatem strona występująca na drogę postępowania sądowego powinna mieć świadomość obowiązku ponoszenia omawianych kosztów oraz wyjątkowości zwolnienia z tego obowiązku, znajdującego zastosowanie wyłącznie w sytuacji, w której wiarygodnie i rzetelnie wykaże istnienie przesłanek określonych przez ustawodawcę. W niniejszej sprawie tak się nie stało. Spółka wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od kosztów sądowych, które obejmują między innymi wpis od skargi. Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. osobie prawnej prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Jak wynika z powołanego wyżej przepisu, osoba prawna zobowiązana jest wykazać nie tylko, że aktualnie nie ma środków na poniesienie kosztów postępowania, ale także, że nie ma ich chociaż obiektywnie rzecz biorąc podjęła wszelkie niezbędne działania, aby uzyskać fundusze na pokrycie omawianej kategorii wydatków (por. J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Warszawa 2010 r., str. 568 i postanowienia w sprawach sygn.: I FZ 171/14, II FZ 796/14, dostępne na stronie internetowej orzeczenia.nsa.gov.pl - CBOSA). Istnienie spółki w obrocie (upadłość nie została ogłoszona, tym bardziej zakończona), wiąże się z koniecznością podejmowania przez nią wszelkich działań niezbędnych do efektywnego prowadzenia działalności gospodarczej i regulowania wszelkich związanych z nią należności tak prywatnoprawnych, jak i tych o charakterze publicznym. W orzecznictwie sądowym utrwalony jest pogląd, zgodnie z którym wyłącznie prawidłowo wypełniony wniosek o przyznanie prawa pomocy nie jest wystarczającym dowodem na okoliczność, że strona skarżąca nie jest w stanie zgromadzić funduszy niezbędnych do prowadzenia postępowania przed sądem. Udowodnienia wymaga podjęcie starań ku uzyskaniu środków finansowych, niezależnie od ich efektu (por. sprawa sygn. GZ 146/04, CBOSA). Prawo pomocy ma stanowić zabezpieczenie konstytucyjnej zasady prawa do sądu (art. 45 Konstytucji RP). Ma umożliwić realizację swoich praw na drodze sądowej stronom nieposiadającym dostatecznych środków na ponoszenie niezbędnych kosztów postępowania. W związku z tym w procesie badania istnienia przesłanek z art. 246 § 1, § 2 P.p.s.a. sąd powinien mieć z jednej strony na względzie czy orzeczenie odmowne nie będzie pozostawało w sprzeczności z tą zasadą, a z drugiej pamiętać, że opłaty sądowe, do których także zalicza się wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od płacenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru określonej daniny publicznej z jej adresata na innych współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia strony skarżącej z obowiązku ich ponoszenia Tym samym udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (por. orzeczenia w sprawach sygn.: FZ 160/08, II FZ 80/09, FZ 178/08, FZ 478/04, FZ 178/08 - CBOSA). Sąd w składzie orzekającym w pełni podziela przedstawione wyżej zapatrywania prawne. Przenosząc je na grunt niniejszej sprawy, należy stwierdzić, że spółka poprzestaje na twierdzeniu, że nie ma majątku i środków pozwalających na zapłatę kosztów sądowych, a odpowiedzialnością za taki stan rzeczy obarcza przede wszystkim organy podatkowe. Z jej argumentów wynika także, że zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej w związku z koniecznością wykonania decyzji organu podatkowego. Jednak powyższe, wbrew przekonaniu spółki, nie uzasadnia przyznania prawa pomocy. Spółka miała bowiem obowiązek podjąć wszelkie obiektywnie możliwe działania, aby zintensyfikować aktywność w obrocie gospodarczym właśnie w tym celu, aby móc wywiązać się z obowiązku zapłaty danin publicznych, w tym kosztów sądowych. Jeśli tego nie uczyniła, bo taki był jej wybór, aktualnie nie może zasadnie oczekiwać, że ciężar kosztów sądowych, dotyczących tej sprawy, zostanie trwale przerzucony na innych podatników. Spółka nie wykazała, aby zmuszona była zaprzestać działalności gospodarczej w wyniku czynników obiektywnych, zewnętrznych, niezależnych od niej. Ponadto, w ocenie sądu, nie ulega wątpliwości, że poziom przychodów spółki (według zeznania podatkowego ponad [...] zł) oznacza pełną możliwość poniesienia kosztów sądowych w tej sprawie, uwzględniając przy tym, że równocześnie zainicjowała ona łącznie 12 postępowań sądowych. W jednym z nich wpis od skargi wynosi [...] zł, zaś w pozostałych każdorazowo kształtuje się na poziomie kilkuset złotych. Z punktu widzenia przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy nie mają znaczenia koszty uzyskania przychodów, bowiem obrazują one wydatki przedsiębiorcy w prowadzonej działalności gospodarczej, które nie korzystają z pierwszeństwa przed należnościami o charakterze publicznym. O potencjale do gromadzenia środków finansowych osób prowadzących działalność gospodarczą, a tym samym o dostępności środków finansowych pozwalających na pokrycie kosztów sądowych, decydują zatem przede wszystkim uzyskiwane przychody z tytułu świadczonych usług bądź sprzedawanych towarów, a nie dochody bądź strata, która jest skutkiem decyzji gospodarczych podejmowanych przez prowadzącego działalność gospodarczą (por. postanowienia w sprawach sygn.: I FZ 239/14, II FZ 1309/13, I GZ 260/08 - CBOSA). Tak więc argument spółki, że ponosiła wysokie wydatki ([...] zł od 1 lipca 2016 r. do 30 czerwca 2017 r., a od 1 lipca 2017 r. do 30 czerwca 2018 r. na poziomie [...] zł) dowodzi możliwości zgromadzenia środków finansowych na zapłatę kosztów sądowych. Jednak taki obowiązek spółka pominęła, przeznaczając posiadane środki finansowe na inne cele. Sąd w pełni podziela stanowisko, w myśl którego prowadzący działalność gospodarczą powinien brać pod uwagę perspektywę ponoszenia kosztów postępowań sądowych związanych z tą aktywnością i mieć wygospodarowane na ten cel środki finansowe. Koszty sądowe to element ryzyka podejmowanego w ramach działalności gospodarczej (por. postanowienia w sprawach sygn.: I FZ 459/14 i I FZ 43/15, I FZ 252/14, II GZ 410/14 - CBOSA). Zdaniem sądu, spółka z ograniczoną odpowiedzialnością może również pozyskać środki na koszty sądowe w drodze dopłat od wspólników. Jest to o tyle uzasadnione, że to wspólnikom finalnie przypadają zyski wypracowane przez spółkę, a zatem mogą ponosić ciężar dopłat związanych z jej działalnością. Nie ma podstaw, by ciężar ten przerzucać na społeczeństwo, a taka sytuacja miałaby miejsce w przypadku zwolnienia spółki z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. Wówczas przecież niezbędne środki wyłożyłby Skarb Państwa, czyli ogół obywateli. Rozważana dopłata jest formą wewnętrznej przymusowej pożyczki wspólników na rzecz spółki, która może zostać wykorzystana także na pokrycie kosztów sądowych w sprawach prowadzonych przez spółkę (por. postanowienia sygn.: II GZ 123/12, II FZ 812/15 - CBOSA). Rola wspólnika nie może się bowiem sprowadzać tylko do czerpania profitów z działalności spółki. W razie potrzeby spółka powinna (w rozumieniu obowiązku) zwrócić się o pomoc do swoich udziałowców, z woli których funkcjonuje. Należy zaznaczyć, że stosowanie prawa pomocy nie może prowadzić do przysporzenia osób prywatnych, w tym przypadku bezpośrednio spółki, a pośrednio jej wspólników (por. postanowienia w sprawach sygn.: II FZ 1185/13 i I FZ 327/13 - CBOSA). Tak więc spółka prawa handlowego, która twierdzi, że nie dysponuje bieżącymi środkami na koszty sądowe powinna udowodnić, że nie jest w stanie uzyskać ich od wspólników zanim o pomoc zwróci się do Skarbu Państwa. Brak podjęcia działań w tym zakresie ze strony spółki uniemożliwia uwzględnienie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Z tego punktu widzenia (tj. możliwości dofinansowania spółki przez jej wspólników) umorzenie postępowania egzekucyjnego z powodu braku majątku spółki nie może być potraktowane jako zaistnienie przesłanki zobowiązującej do przyznania prawa pomocy. W świetle powyższego wykluczone jest przyznanie prawa pomocy wyłącznie na podstawie twierdzeń spółki o złej kondycji finansowej, o braku środków z powodu prowadzenia postępowań podatkowych czy wydania decyzji podatkowych. Prawo pomocy jest instytucją całkowicie niezależną od tego czy podatnik akceptuje decyzje organów podatkowych, czy też nie; czy zaskarżone decyzje okażą się zgodne z prawem, czy też nie (por. postanowienie sygn. I FZ 66/09 - CBOSA). Zatem, mając na uwadze art. 2 w zw. z art. 84 Konstytucji RP, należy wymagać od spółki, z perspektywy przesłanek przyznania prawa pomocy, podejmowania wszelkich niezbędnych działań w celu prowadzenia działalności gospodarczej i uzyskiwania przychodów, aby móc wywiązać się z obowiązku zapłaty należności publicznych, w tym kosztów sądowych. Jeśli z takiej aktywności skarżąca zrezygnowała, w konsekwencji obecnie nie uzyskuje przychodów i nie podejmuje konkretnych starań ukierunkowanych na ich uzyskiwanie, to oznacza, że brak środków na ponoszenie kosztów sądowych jest powodowany postawą skarżącej, nie zaś czynnikami od niej niezależnymi, obiektywnymi. Oczywiście taka aktywność należy do decyzji samej skarżącej, z tym jednak zastrzeżeniem, że jeśli pozostaje ona bierna, to nie może następnie skutecznie domagać się przyznania prawa pomocy i traktowania jej w sposób uprzywilejowany, przerzucania obciążających ją danin publicznych na pozostałych współobywateli. W konsekwencji nie można zgodzić się ze skarżącą, że należy jej przyznać prawo pomocy, bo znacząco ograniczyła czy zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej. Podkreślić trzeba, że - co do zasady - w sytuacji zagrożenia istnienia spółki nie może ona pozostać bierna i żądać udzielenia przez państwo bezzwrotnej pomocy finansowej na prowadzenie postępowań sądowych. W takiej sytuacji ma ona w pierwszej kolejności obowiązek niezwłocznego podjęcia działań, zmierzających do poprawy wskaźników ekonomicznych, wyniku finansowego. W świetle konstytucyjnych zasad obowiązującego porządku prawnego na spółce spoczywa obowiązek aktywizacji działalności gospodarczej, skoro nadal ma status przedsiębiorcy, aby w następstwie móc wywiązać się z powinności zapłaty danin publicznych, w tym również kosztów sądowych. Na gruncie przesłanek, warunkujących przyznanie prawa pomocy, zasadnicze znaczenie ma bowiem wiarygodne wykazanie przez stronę skarżącą jakim mieniem i środkami dysponowała wcześniej, jak nimi rozporządzała oraz czy wykazuje aktywność w obrocie gospodarczym wiedząc, że pozostaje w sporze z organem, który może znaleźć finał przed sądem. Bez wątpienia prawo pomocy ma stanowić zabezpieczenie konstytucyjnej zasady prawa do sądu (art. 45 Konstytucji RP). Ma umożliwić realizację swoich praw na drodze sądowej stronom nieposiadającym dostatecznych środków na ponoszenie niezbędnych kosztów postępowania. Rzecz jednak w tym, że skarżąca całkowicie pomija, iż z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy istotne są: - z jednej strony, brak środków, na którym wyłącznie koncentruje się skarżąca w swoich wywodach; - z drugiej zaś, wykazanie, że pomimo podjęcia niezbędnych działań, skarżąca w sposób obiektywny nie była i nie jest w stanie zgromadzić środków koniecznych na poczet wymaganych kosztów sądowych, co z kolei skarżąca w istocie pozostawia poza zakresem swojej uwagi. Wobec tego, co do zasady, brak jest obiektywnego uzasadnienia dla definitywnego przerzucenia ciężaru kosztów sądowych związanych z niniejszym postępowaniem sądowym na innych podatników, poprzez ich pokrycie ze środków publicznych. Dlatego z powodu niewykazania przez spółkę przesłanek pozwalających na przyznanie prawa pomocy należało postanowić jak na wstępie, biorąc pod uwagę art. 246 § 2 pkt 2 oraz art. 260 § 1 - § 3 P.p.s.a.