II SA/Ol 561/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Adam Matuszak po rozpoznaniu w dniu 10 grudnia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze sprzeciwu "[...]" na postanowienie starszego referendarza sądowego z dnia 8 listopada 2018 r., sygn. akt II SA/Ol 561/18 w sprawie ze skargi "[...]" na decyzję "[...]" z dnia 25 stycznia 2016 r. w przedmiocie udostępnienia informacji publicznej postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Wnioskiem z dnia 29 października 2018 r., "[...]" (dalej jako: skarżący), wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu podniósł, że jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, a niepełnosprawność bardzo mocno ogranicza jego codzienne funkcjonowanie. Zgodnie z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i trójką niepełnoletnich dzieci, z których dwoje to również osoby niepełnosprawne. Do ich majątku należą dom o powierzchni "[...]"m² (wartość: "[...]"zł) i mieszkanie ("współudział w spadku 1/2") o powierzchni "[...]" m² (wartość: "[...]" zł). Skarżący wykazał dochód własny i żony z tytułu renty i wynagrodzeń w łącznej wysokości "[...]"zł, natomiast jako zobowiązania i stałe wydatki: raty kredytów hipotecznych (dom i działka) - łącznie "[...]"zł, "[...]" co stanowi łącznie "[...]"zł. Postanowieniem z dnia 8 listopada 2018 r., sygn. akt II SA/Ol 561/18, starszy referendarz sądowy odmówiła skarżącemu przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu wskazano, że skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania wymaganych na obecnym jego etapie bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i swojej rodziny. Uwzględniono, wysokość środków, którymi dysponują aktualnie małżonkowie (łącznie: "[...]"zł), która może ulec dodatkowo podwyższeniu, jeśli małżonkowie zdecydują się ubiegać o przyznanie świadczenia wychowawczego (tzw. 500+), z drugiej zaś wysokość wykazanych wydatków mieszkaniowych i związanych ze spłatą kredytów (łącznie: "[...]"zł), co daje różnicę "[...]" zł. Stwierdzono, że skarżący nie wykazał, że środki te - po pokryciu koniecznych kosztów utrzymania rodziny - nie dają możliwości opłacenia, także przy wykorzystaniu np. produktów kredytowych, kosztów postępowania w niniejszej sprawie. Skarżący nie powołał się na wyższą od przeciętnej, a uzasadnioną sytuacją tej rodziny, wysokość określonych wydatków koniecznych. Dodatkowo zauważono, że do majątku małżonków należy poza domem również mieszkanie, a posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości, stwarza możliwość uzyskiwania dodatkowego dochodu lub czerpania innych pożytków z tego tytułu. W złożonym sprzeciwie skarżący podniósł, że z uwagi na stan zdrowia już nie pracuje zawodowo, więc dochód rodziny wynosi "[...]"zł. Nie posiada ponadto oszczędności. Wyjaśnił, że dzięki otrzymywanemu świadczeniu "500 +", które w myśl przepisów podatkowych nie jest wliczane do dochodu, jest w stanie utrzymać rodzinę. Wyjaśnił, że nie ma dużych możliwości oszczędzenia, a ewentualne oszczędności są niewielkie i są wydatkowane na zaspokojenie potrzeb dzieci, w okresie szkolnym, np. uczestnictwo w wycieczkach szkolnych, nauka pływania. Skarżący stwierdził, że brak stałej pracy nie pozwala mu na zaciągnięcie kolejnej pożyczki, a mieszkanie przeznaczone jest na sprzedaż i nie jest wynajmowane. Ponadto skarżący nie ponosi kosztów utrzymania tego lokalu i nie ma wpływu na sposób jego wykorzystywania. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 § 1 i § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302, z późn. zm.), dalej jako "p.p.s.a.", rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień referendarza sądowego, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 (w tym od postanowień o odmowie przyznania prawa pomocy art. 258 § 1 pkt 7 P.p.s.a.), sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach takich wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a Wojewódzki Sąd Administracyjny orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowego przez strony. Z tego względu, przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest bowiem formą dofinansowania strony postępowania z budżetu Państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (por. np. postanowienie NSA z dnia 11 stycznia 2012 r., sygn. akt I OZ 1099/11, dostępne na www.orzeczenia. nsa.gov.pl, dalej jako "CBOSA"). Z powyższego również wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania istnienia okoliczności, o których mowa w cytowanym wyżej przepisie. Wnioskodawca ubiegający się o przyznanie prawa pomocy musi wykazać, tj. należycie udokumentować swoją sytuację materialną, gdyż to na podstawie przekazanych przez niego informacji Sąd dokonuje merytorycznej oceny wniosku pod kątem wystąpienia przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (por. np. postanowienia NSA z dnia 16 grudnia 2010 r., sygn. akt II GZ 409/10 i z dnia 20 stycznia 2012 r., sygn. akt II FZ 833/11, CBOSA). Stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 w związku z art. 245 § 3 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, to jest obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Przedstawiona regulacja obliguje Sąd do przyznania prawa pomocy w określonym zakresie w przypadku stwierdzenia spełnienia przez wnioskodawcę przesłanek określonych w art. 246 § 1. Podkreślenia ponownie wymaga, że ciężar dowodu okoliczności wskazujących na brak możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania spoczywa jednak na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. Zauważyć też trzeba, że wyjątkowy charakter tej instytucji powoduje, że jest ona stosowana tylko w przypadkach osób, które istotnie nie posiadają możliwości finansowych pokrycia kosztów postępowania. Do osób tych można zaliczyć osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź też środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. Chodzi zatem o sytuację, gdy posiadane środki są na tyle skromne, że uiszczenie kosztów spowoduje uszczerbek w wydatkach na zaspokojenie najniezbędniejszych potrzeb strony i jej rodziny. Przyznanie prawa pomocy to w istocie "kredytowanie" kosztów postępowania z budżetu Państwa (czyli jest to dodatkowe obciążenie innych obywateli) i dlatego winno być udzielane wyjątkowo. W przypadku niezamożnego społeczeństwa, jakim jest społeczeństwo polskie, prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionych obiektywnie możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł. Udzielenie prawa pomocy powinno mieć więc miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (zob. postanowienie NSA z dnia 22 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 383/13, CBOSA). W ocenie Sądu, skarżący nie spełnił ustawowych przesłanek do udzielenia prawa pomocy w zakresie całkowitym. Jak wynika ze złożonych we wniosku i sprzeciwie oświadczeń skarżącego, obecnie dochód rodziny wynosi co najmniej "[...]"zł, gdyż wykazany we wniosku PPF dochód rodziny z tytułu wynagrodzenia żony i renty skarżącego należy powiększyć o co najmniej kwotę 1.000 zł. Jak wynika bowiem z treści sprzeciwu, rodzina składająca się poza skarżącym i jego żoną z trójki małoletnich dzieci, otrzymuje świadczenie "500+". Zaznaczyć należy, że cytowane wyżej przepisy p.p.s.a. nie odsyłają do ustaw podatkowych, co w efekcie wpływa na różnice w interpretacji określenia "dochód", do podania którego jest obowiązana osoba ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy. Tak więc, pomimo utraty zatrudnienia, po uwzględnieniu zadeklarowanych wydatków, skarżący dysponuje miesięcznie kwotą ok. "[...]"zł. Podnieść też trzeba, że wydatki rodziny obejmują raty kredytów hipotecznych ("[...]"zł). Spłata kredytu hipotecznego nie świadczy o tym, że skarżący znajduje się na skraju ubóstwa, wręcz przeciwnie, z doświadczenia życiowego wynika, że aby uzyskać kredyt hipoteczny konieczne jest uprzednie wykazanie zdolności kredytowej, a więc tak wysokiej wiarygodności finansowej, która pozwala zabezpieczyć na kilkadziesiąt lat terminową spłatę kwoty głównej kredytu, jak i wymaganych odsetek i ewentualnych innych kosztów związanych z umową kredytową (zob. postanowienie NSA z dnia 27 maja 2015 r., II FZ 410/15, CBOSA). Ponadto, w orzecznictwie sądowoadministracyjnym ugruntowany jest pogląd, że zobowiązania cywilnoprawne nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowego (zob. postanowienie NSA z dnia 19 listopada 2014 r., sygn. akt I OZ 1036/14, z dnia 12 marca 2014 r., sygn. akt II GZ 96/14, z dnia 5 marca 2014 r., sygn. akt II FZ 117/14; z dnia 18 października 2012 r., sygn. akt II OZ 919/12 oraz z dnia 15 czerwca 2012 r., sygn. akt I FZ 189/14 - CBOSA). W rezultacie, konieczność regulowania przez stronę zobowiązań prywatnoprawnych nie może powodować przerzucenia kosztów związanych z udziałem w sprawie adwokata na Skarb Państwa. Rozpatrując zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy należy brać pod uwagę także możliwości finansowe wnioskodawcy. Na ocenę możliwości finansowych strony ma natomiast wpływ nie tylko wysokość osiąganego przez nią dochodu, lecz także będący w jej posiadaniu majątek. Sposób, w jaki właściciel wykorzystuje swój majątek nie może pozostawać bez wpływu na ocenę, czy posiada on dostateczne środki na poniesienie kosztów postępowania sądowego. Istotne jest bowiem, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki, może również służyć jako zabezpieczenie pożyczki lub kredytu, jeśli właścicielowi, który jest zobowiązany do poniesienia określonych wydatków, brakuje bieżących środków finansowych. Posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości o znacznej wartości, w zasadzie wyklucza możliwość przyznania prawa pomocy, zwłaszcza w sytuacji gdy majątek ten nie jest obciążony prawami osób trzecich i w żaden sposób nie została ograniczona możliwość jego zbycia (tak np. w postanowieniach NSA z dnia 20 października 2004 r., sygn. akt FZ 454/04 i z dnia 25 października 2012 r., sygn. akt I OZ 806/12, CBOSA). Okoliczność, że skarżący twierdzi, że nie ma wpływu na uzyskanie dochodu z mieszkania, którego jest współwłaścicielem, nie może skutkować przerzuceniem na społeczeństwo kosztów jego udziału w postępowaniu sądowym. Nadto, skarżący podniósł w sprzeciwie, że ma realną możliwość poczynienia oszczędności, choć są to niewielkie kwoty. Uwzględniając powyższe, należy stwierdzić, że w sytuacji, gdy skarżący posiada majątek nieruchomy i wraz z żoną uzyskuje stałe dochody, trudno skarżącego uznać za osobę rzeczywiście należącą do grona osób ubogich, które nie są w stanie zdobyć środków pieniężnych na sfinansowanie jakichkolwiek kosztów postępowania. Możliwość przyznania prawa pomocy dotyczy sytuacji, gdy wnioskodawca nie jest w stanie obiektywnie ponieść kosztów postępowania, a nie takich, w których brak możliwości uiszczenia kosztów sądowych jest subiektywnym przekonaniem strony o braku możliwości uiszczenia takich kosztów (por. postanowienie NSA z 29 października 2010 r. sygn. akt I FZ 323/10). Z tego względu, na podstawie art. 260 § 1 i 2 p.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji.