I SA/Op 340/17

Starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu - Krzysztof Błasiak po rozpoznaniu w dniu 14 maja 2018 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku S. Ś. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych dotyczących uiszczenia opłaty kancelaryjnej za sporządzenie uzasadnienia wyroku w sprawie ze skargi E. Ś., S. Ś. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 15 stycznia 2016 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia zobowiązania w podatku od nieruchomości za 2010 r., postanawia odmówić przyznania prawa pomocy. W odpowiedzi na wezwanie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu do uiszczenia wpisu od skargi (w kwocie 174 zł), wniesionej na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z 15 stycznia 2016 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia zobowiązania w podatku od nieruchomości za 2010 r., S. Ś. (dalej jako skarżący) złożył wniosek, sporządzony na urzędowym formularzu, o którym mowa w art. 252 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz.1369) - zwanej dalej p.p.s.a., w którym zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w całości. Uzasadniając wniosek oświadczył, że wraz z żoną, z którą prowadzi wspólnie gospodarstwo domowe, uzyskują miesięczne dochody (pochodzące ze świadczenia przedemerytalnego oraz emerytury) w wysokości 1.731,31 zł netto, obciążone jednocześnie stałymi kosztami utrzymania związanymi z zakupem usług telekomunikacyjnych, energii elektrycznej, gazu i węgla, a także podatkiem od nieruchomości, opłatą za wodę, odprowadzenie ścieków i leczenie oczu w łącznej kwocie 1.244,31 zł. Nadmienił zarazem, że pozostałe środki pieniężne uzyskiwane z dochodów przeznaczane są na leczenie, zakup żywności, środków czystości i ubrania. W dalszej części skarżący oświadczył, że posiada wraz z żoną dom mieszkalny o powierzchni [...] m² oraz nieruchomość o powierzchni [...] arów. Do wniosku załączono kserokopię zaświadczenia o emeryturze pobieranej przez żonę skarżącego w wysokości 981,49 zł oraz potwierdzenie wypłaty skarżącemu świadczenia przedemerytalnego w wysokości 750 zł. Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy uzyskano również informacje, że skarżący i jego żona są posiadaczami szeregu nieruchomości usytuowanych w [...] przy ul. [...] (tj. nieruchomości położonych na działce nr a obszaru [...] ha, zabudowanej budynkiem biurowo-socjalnym, dwukondygnacyjnym, niepodpiwniczonym o powierzchni użytkowej [...] m², działce nr b obszaru [...] ha, niezabudowanej, przeznaczonej pod budownictwo przemysłowe oraz działce nr c obszaru [...] ha, zabudowanej budynkiem barakowym, parterowym, niepodpiwniczonym o konstrukcji drewnianej, o powierzchni użytkowej [...] m²). Jednocześnie ustalono, że nieruchomości położone na działkach oznaczonych nr a oraz nr c zostały zbyte w grudniu 2015 r. za kwotę 80.000 zł i 115.000 zł. Postanowieniem z 18 października 2017 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Prawomocnym postanowieniem z 30 listopada 2017 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu utrzymał w mocy powołane wyżej postanowienie referendarza, uznając tym samym wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy za bezzasadny. W uzasadnieniu Sąd odwołał się do utrwalonego w orzecznictwie sądów administracyjnych poglądu, że prawo pomocy jest odstępstwem od zasady odpłatności postępowania sądowego i z tego powodu jego przyznanie następuje jedynie w wyjątkowych przypadkach, a mianowicie w sytuacji, gdy ograniczone możliwości płatnicze strony lub ich brak pozbawiają ją możności skorzystania z przysługującego jej prawa do sądu. W wyniku analizy treści oświadczenia zamieszczonego we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz zarzutów zawartych w sprzeciwie Sąd, podzielając stanowisko referendarza, uznał, że skarżący nie wykazał w sposób należyty, iż nie ma dostatecznych środków na pokrycie pełnych kosztów postępowania. Podobnie jak referendarz Sąd uznał, że istotne znaczenie miały informacje posiadane z urzędu (przekazane przez skarżącego na rozprawie przeprowadzonej w sprawie ze skargi E. i S. Ś. o sygn. I SA/Op 421/16 w dniu 8 lutego 2017 r.), z których wynikało, że małżonkowie Ś. zbyli w grudniu i listopadzie 2015 r. nieruchomości położone na działkach oznaczonych nr a oraz nr c, za kwotę odpowiednio 80.000 zł i 115.000 zł. W tym względzie Sąd, powołując się na doświadczenie życiowe i logikę, wskazał, że uzyskane ze sprzedaży nieruchomości zasoby, ze względu na ich wysokość, mogą, przy oszczędnym trybie życia, stanowić źródło wieloletnich oszczędności, zasilając bieżące, niskie dochody. Dodano przy tym, że ciężar dowodu w zakresie przesłanek warunkujących zwolnienie od kosztów sądowych obciąża stronę. Zatem do skarżącego należało wykazanie ewentualnego rozdysponowania środków ze sprzedaży ww. nieruchomości, czego nie uczynił. Za niewystarczające uznano w tym zakresie ogólnikowe wskazanie, że wszystkie uzyskane ze sprzedaży środki zostały przeznaczone na spłatę kredytów bankowych i długów w hurtowniach budowlanych. Wskazano, że przywołując powyższą okoliczność skarżący nie poparł jej bowiem w żaden sposób dowodowo, (np. przedkładając dowody zapłaty należności kontrahentom czy przedstawiając dowody spłaty zaciągniętych kredytów). Poprzestanie jedynie na gołosłownych oświadczeniach o rozdysponowaniu środków ze sprzedaży prowadzi, zdaniem Sądu, do wniosku, że strona przedstawia informacje na temat swojej sytuacji finansowej w sposób ogólnikowy i wybiórczy. Dalej Sąd ocenił, że nie miała przy tym wpływu na rozstrzygnięcie argumentacja o trudnościach w pozyskaniu stosownych dowodów, zauważając przy tym, iż dokumentacja dotycząca wzajemnych rozliczeń z bankami czy kontrahentami winna przede wszystkim znajdować się w posiadaniu samej wnioskującej i nie ma z reguły potrzeby (o ile nie została zagubiona, czego ryzyko ponosi strona) pozyskiwania jej od tych podmiotów. W konkluzji Sąd przyjął za referendarzem, że uzyskanie przez małżonków Ś. zasobów finansowych pochodzących ze zbycia opisanych wyżej nieruchomości (łącznie 195.000 zł), a także posiadanie w dalszym ciągu majątku w postaci nieruchomości (niezależnie od tego czy jest to działka rolna, czy też działka przeznaczona pod zabudowę przemysłową) świadczy o znacznym potencjale finansowym ich gospodarstwa domowego, dającym możliwości poniesienia wymaganych kosztów sądowych. W dniu 26 kwietnia 2018 r. skarżący ponownie sporządził wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, tym razem ograniczając wniosek do żądania zwolnienia od uiszczenia opłaty kancelaryjnej za sporządzenie uzasadnienia wyroku. Z treści wniosku wynika, że skarżący wraz z żoną posiadają dom mieszkalny o powierzchni [...] m² oraz nieruchomość o powierzchni [...] ha, oraz że uzyskują dochody z tytułu emerytury w wysokości 2.432,17 zł netto W piśmie załączonym do wniosku skarżący zawarł wykaz kosztów ponoszonych w jego gospodarstwie domowym opiewających na kwotę 3.991,23 zł, a ponoszonych związku z wydatkami związanymi z zakupem usług telekomunikacyjnych (74,27 zł), energii elektrycznej (159,08 zł), a także podatkami od nieruchomości (dotyczącymi nieruchomości położonych w [...] i [...] w wysokości 727,17 zł), opłatą za wodę i kanalizację (71,20 zł), opłatami za śmieci (dotyczące [...] i [...] łącznie 2.100 zł) i spłatą pożyczki (797,51 zł). W załączeniu do wniosku skarżący przekazał również wyciąg z rachunku bankowego oraz kserokopie: odpisów tytułów wykonawczych, przekazu pocztowego dotyczącego wypłaty świadczenia emerytalnego, informacji na temat egzekucji z emerytury, dokumentów zapłaty podatków od nieruchomości i raty pożyczki, faktury dotyczącej zakupu papieru ksero i tonera, dokumentów zapłaty za energię elektryczną, usługi telekomunikacyjne, wodę i kanalizację i odprowadzenie nieczystości stałych. Rozpatrując na podstawie art. 258 § 2, pkt 7 p.p.s.a. wniosek o przyznanie prawa pomocy referendarz sądowy zważył , co następuje: Wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie rozważań należy przypomnieć, że zgodnie z treścią art. 245 § 2 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym obejmującym m.in. zwolnienie od kosztów sądowych w całości lub w części następuje w sytuacji, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Treść powołanych wyżej przepisów wskazuje, iż prawo pomocy stanowi instytucję wyjątkową i dlatego udzielenie tego prawa może nastąpić jedynie w sytuacjach szczególnych. Tak ukształtowany charakter prawa pomocy wynika z tego, iż generalną zasadą postępowania sądowego, wyrażoną w art. 199 p.p.s.a., jest ponoszenie kosztów związanych z udziałem w postępowaniu. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu 22 maja 2013 r. (sygn. akt II OZ 383/13, LEX nr 1319081) podkreślił bowiem, iż "prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe". Podobny pogląd co do stosowania instytucji prawa pomocy wyrażono w szeregu innych orzeczeniach Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. postanowienie z 6 października 2004 r., GZ 71/04, ONSA i WSA 2005, nr 1, poz. 8; postanowienie z 10 stycznia 2005 r., FZ 478/04 - dostępne na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl; postanowienie z 29 maja 2013 r., II OZ 419/13, LEX nr 1319097). Jednocześnie należy podkreślić, iż to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, a w szczególności obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania lub poniesienia pełnych kosztów postępowania (zob. postanowienie NSA z 30 lipca 2009 r., I FZ 171/09, LEX nr 552205; postanowienie NSA z 9 maja 2013 r., I FZ 125/13, LEX nr 1318594; postanowienie NSA z 16 maja 2013 r., II OZ 364/13, LEX nr 1319071; postanowienie NSA z 4 czerwca 2013 r., II GZ 260/13). Rozstrzygniecie w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. Strona musi zatem wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia poczynienie odstępstwa od generalnej reguły ponoszenia kosztów procesu. (vide: J. Tarno, Prawo o postępowania przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. LexisNexis, Warszawa 2006, s. 504; B. Dauter i inni, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. Zakamycze, Kraków 2005, s. 592). W niniejszej sprawie, tj. w sprawie ze skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 29 maja 2017 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia zobowiązania w podatku od nieruchomości za 2015 r., zasadnicze znaczenie ma jednak fakt, że po prawomocnym rozstrzygnięciu sprawy z wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący złożył kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy, tym razem ograniczając go do żądania zwolnienia od kosztów sądowych w zakresie opłaty kancelaryjnej. Zatem sytuacja skarżącego pod kątem zasadności przyznania prawa pomocy (zarówno w pełnym zakresie jak i częściowym) została już merytorycznie przez referendarza rozpoznana, a sprawa prawomocnie rozstrzygnięta. Zgodnie z art. 170 p.p.s.a. orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i organy państwowe, a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Istota mocy wiążącej w odniesieniu do sądów oznacza, że muszą one przyjmować, iż dana kwestia kształtuje się tak, jak stwierdzono w prawomocnym orzeczeniu (B. Dauter, B Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Zakamycze, s. 365). Złożenie przez skarżącego kolejnego wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych nie obliguje zatem Sądu do dokonania ponownej oceny sytuacji materialnej wnioskującego w kontekście przesłanek z art. 246 p.p.s.a. W takim przypadku rolą Sądu jest zbadanie, czy skarżący powołał nowe (zmienione) okoliczności, które mogłyby wpłynąć na zmianę dotychczasowego stanowiska (zob. postanowienie NSA z dnia 22 lipca 2014 r., sygn. akt II FZ 957/14, LEX Omega nr 1492988). Na mocy bowiem art. 165 p.p.s.a. istnieje możliwość zmiany bądź uchylenia prawomocnego orzeczenia. Zgodnie z tym przepisem postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylone i zmienione wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Cytowany przepis przewiduje zatem możliwość zmiany bądź uchylenia rozstrzygnięć nawet prawomocnych pod warunkiem, że zmianie uległ stan faktyczny sprawy w sposób na tyle istotny, że zachodzą przesłanki do zmiany uprzednio wydanego orzeczenia. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjmuje się bowiem, że jeżeli wskazane przez podmiot ubiegający się o przyznanie prawa pomocy nowe okoliczności nie będą na tyle znaczące, aby mogły doprowadzić do odmiennych od dotychczasowych ocen, skorzystanie z art. 165 p.p.s.a. nie będzie możliwe (zob. postanowienie z 30 maja 2014 r., II FZ 673/14, lex nr 1467664; postanowienie z 4 marca 2014 r., I OZ 140/14, lex 1440274). Przy czym podkreśla się jednocześnie, że w przypadku postanowienia odmawiającego przyznania prawa pomocy będzie musiała być to zmiana polegająca na pogorszeniu sytuacji finansowej wnioskodawcy (por. postanowienie NSA z 15 kwietnia 2008 r., II FZ 106/08, lex nr 471131; postanowienie NSA z 8 listopada 2012 r., II OZ 957/12, lex 1248511). Przy czym należy podkreślić, że nowe zmienione okoliczności winny mieć odzwierciedlenie w rzeczywistości, tj. nie wystarczy ich wskazanie, ale muszą być jeszcze uwiarygodnione odpowiednimi dowodami. Zatem należało poddać analizie informacje odnoszące się do sytuacji skarżącego zawarte w ostatnim wniosku i następnie porównać je z danymi posiadanymi przy podjęciu prawomocnego orzeczenia. W wyniku tej analizy i porównania referendarz nie znalazł podstaw do odmiennej oceny sytuacji skarżącego od dokonanej wcześniej przez tut. Sąd przy podejmowaniu prawomocnego postanowienia. Skarżący bowiem nie przedstawił żadnych nowych wiarygodnych danych, które pozwoliłyby na odmienną ocenę jego sytuacji z punktu widzenia przesłanek przewidzianych w z art. 246 § 1 p.p.s.a. W treści pisma załączonego do wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący zawarł informację, z której wynika, iż stałe koszty i wydatki jego gospodarstwa domowego znacznie przekraczają dochody uzyskiwane w tym gospodarstwie (miesięczne dochody - 2.432,17 zł netto, koszty - 3.991,23 zł). Z kolei z informacji zawartych przez skarżącego we wniosku o przyznanie prawa pomocy sporządzonym 20 marca 2018 r. w sprawie o sygnaturze akt I SA/Op 62/18 wynika, że w jego gospodarstwie domowym ponoszone są miesięcznie stałe zobowiązania i wydatki w wysokości 1.244,31 zł (wydatki związane podatkiem od nieruchomości oraz z opłatą za gaz, wodę, odprowadzanie ścieków, usługi telekomunikacyjne i energię elektryczną), a więc w takiej samej skali jak zostało to wykazane we wniosku uprzednio już rozpoznanym przez referendarza i Sąd. Zatem wiarygodność wykazanej przez skarżącego, w piśmie załączonym do przedmiotowego wniosku, skali miesięcznych kosztów utrzymania ulega podważeniu nie tylko ze względu na zasady logiki i doświadczenie życiowe (koszty znacznie przekraczające ujawnione dochody), ale również z uwagi na inne jego oświadczenie zawarte w tym względzie w tym samym czasie, złożone ze świadomością odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia. Poza tym należy wskazać, że z załączonych kserokopii dowodów zapłaty podatków od nieruchomości wynika, iż zapłacona kwota w wysokości 525 zł dotyczy rozliczenia za cały 2017 r., zaś kwota w wysokości 132 zł zapłaty I raty podatku od nieruchomości za 2018 r. (co nie oznacza jednocześnie miesięcznego obciążenia). Również w przypadku wykazanej kwoty zapłaty w wysokości 1.740 zł wynika, że nie obciąża dochodów w rozliczeniu miesięcznym, lecz dotyczy okresu od 1 lipca 2017 r. do 30 listopada 2015 r. Jednocześnie skarżący nie wykazał iżby w pozostałym zakresie sytuacja majątkowa i finansowa jego gospodarstwa, jak też jego możliwości w tym zakresie, uległy zmianie w takim sensie, aby można mówić o zastosowaniu art. 165 p.p.s.a. Mając na uwadze powyższe orzeczono jak w sentencji.