II SA/Op 355/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Elżbieta Naumowicz po rozpoznaniu w dniu 10 października 2011 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu Stowarzyszenia A w [...] na postanowienie referendarza sądowego z dnia 5 września 2011 r., sygn. akt II SA/Op 355/11 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi Stowarzyszenia A w [...] na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 30 marca 2011 r., nr [...], w przedmiocie środowiskowych uwarunkowań zgody na realizację przedsięwzięcia postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Stowarzyszenie A w [...] wniosło do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu skargę, podpisaną przez dwóch członków Zarządu, na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 30 marca 2011 r., nr [...], w przedmiocie środowiskowych uwarunkowań zgody na realizację przedsięwzięcia polegającego na eksploatacji i przeróbce kruszywa mineralnego ze złoża "[...]" w [...]. W skardze zawarto wniosek o przyznanie pomocy prawnej w osobie pełnomocnika z urzędu, a także o zwolnienie z kosztów postępowania przed sądem. W związku z powyższym wnioskiem referendarz sądowy tut. Sądu wezwał Stowarzyszenie do przedłożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy na urzędowym formularzu PPPr, przeznaczonym dla osób prawnych i jednostek organizacyjnych nie posiadających osobowości prawnej, a następnie - po wykonaniu wezwania przez Stowarzyszenie - postanowieniem z dnia 5 września 2011 r. odmówił przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu wskazał, iż stan konta bankowego Stowarzyszenia, na którym wykazano aktywa w wysokości [...], pozwala na pokrycie kosztów sądowych i opłacenie pełnomocnika z wyboru. Skarżące Stowarzyszenie wniosło sprzeciw od tego postanowienia, argumentując, że jest organizacją pożytku publicznego, działa dla szeroko rozumianego dobra społecznego i nie prowadzi działalności gospodarczej, a działalność statutowa nie obejmuje sporów sądowych. Ponadto zaakcentowano, że Stowarzyszenie nie inicjowało postępowania administracyjnego, a do działania zostało zmuszone treścią rozstrzygnięć organu, mając na względzie potrzebę ochrony statutowych zadań i celów. Zarzucono też, że wykazane środki finansowe zostały zaplanowane jeszcze przed wdaniem się w proces, a terminy procesowe nie pozwoliłyby na zgromadzenie środków koniecznych do wydatkowania w toku procesu. Poza tym stwierdzono, że "koszty związane z przeprowadzeniem niniejszego postępowania mogą uchybić zapisom art. 9 ust. 1 Konwencji z Aarhus z dnia 25 czerwca 1998 r.", a nadto, że stosownie do art. 9 ust. 5 tej Konwencji, przyznanie prawa pomocy ma w głównej mierze zlikwidowanie finansowego ograniczenia w dostępie do wymiaru sprawiedliwości. Odnośnie odmowy ustanowienia radcy prawnego wywiedziono, że wniosek o przyznanie prawa pomocy w tym zakresie ma wystarczające podstawy w tym, że Stowarzyszenie nie ma ustanowionego profesjonalnego pełnomocnika. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej P.p.s.a., w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie referendarza sądowego, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Zgodnie z powyższym przepisem, wobec skutecznego złożenia sprzeciwu przez skarżące Stowarzyszenie, postanowienie referendarza z dnia 5 września 2011 r. utraciło moc, a wniosek o przyznanie prawa pomocy podlega rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym. Przechodząc do merytorycznego rozpoznania wniosku od razu należy wskazać, że zasadą postępowania sądowoadministracyjnego, wyrażoną w art. 199 P.p.s.a., jest ponoszenie przez strony kosztów związanych z ich udziałem w sprawie. Natomiast na zasadzie art. 214 § 1 P.p.s.a., jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki. Udzielenie zwolnienia od tych kosztów, następujące w ramach prawa pomocy, jest natomiast wyjątkiem od opisanej zasady i odnosi się do sytuacji, w których strona nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania w całości lub też częściowo. W świetle art. 245 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 P.p.s.a.). Treść żądania, sformułowanego przez skarżące Stowarzyszenie, dotyczącego przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia fachowego pełnomocnika, znajduje oparcie w przepisie art. 246 § 2 pkt 1 P.p.s.a., w myśl którego przyznanie prawa pomocy osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, może nastąpić w zakresie całkowitym gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Dyspozycja tego przepisu jest oparta na konstrukcji ograniczonego uznania i wskazuje, że w stosunku do tej kategorii podmiotów ustawodawca przewidział możliwość przyznania prawa pomocy jedynie w razie braku dostatecznych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Ciężar wykazania okoliczności mających uzasadniać uwzględnienie wniosku spoczywa na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy (J. P. Tarno, Prawo o postępowania przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2006, s. 504; B. Dauter i inni, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Kraków 2005, s. 592). W tym miejscu, odnosząc się do kwestii uregulowań zawartych w ratyfikowanej umowie międzynarodowej, jaką jest wskazywana w sprzeciwie Konwencja sporządzona w Aarhus w dniu 25 czerwca 1998 roku o dostępie do informacji, udziale społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska (Dz. U. z 2003 r., Nr 78, poz. 706), zauważyć należy, że uregulowania zawarte w tym akcie prawnym nie przewidują zwolnienia organizacji pożytku publicznego, działających w zakresie objętym przedmiotową Konwencją, z obowiązku uiszczania kosztów sądowych. Wymieniony w sprzeciwie przepis art. 9 tej Konwencji, zatytułowany "Dostęp do wymiaru sprawiedliwości", stanowi o obowiązku umożliwiania dostępu do szybkiej procedury prawnej, bezpłatnej lub niedrogiej, zobowiązując w ust. 5 do zapewnienia informowania społeczeństwa o dostępie do administracyjnych lub sądowych środków odwoławczych oraz rozważenia stworzenia odpowiedniego mechanizmu pomocy, aby zlikwidować lub zredukować finansowe i inne ograniczenia dostępu do wymiaru sprawiedliwości. Z przepisów tych nie wynika więc generalny obowiązek dla sygnatariuszy Konwencji zwalniania z ponoszenia opłat sądowych organizacji pozarządowych w sprawach z zakresu ochrony środowiska. Na gruncie polskiego prawodawstwa należy wskazać, że w myśl art. 24 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i wolontariacie (Dz. U. z 2010 r. Nr 234, poz.1536 ze zm.), zwolnienie od opłat sądowych przysługuje organizacjom pożytku publicznego na zasadach określonych w przepisach odrębnych - w odniesieniu do prowadzonej przez nią działalności pożytku publicznego. Oznacza, to że każde zwolnienie musi być wyraźnie wskazane w konkretnym przepisie normującym dane postępowanie. Odnotować należy, że z mocy art. 104 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. z 2010 r. Nr 90, poz. 594 ze zm.) organizacje pożytku publicznego korzystają ze zwolnienia z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych w sprawach cywilnych. Jednak na gruncie P.p.s.a., wśród podmiotów, które są zwolnione z mocy ustawy od ponoszenia kosztów sądowych, ustawodawca w art. 239 nie wymienia organizacji pożytku publicznego. Wprawdzie w art. 240 P.p.s.a. znajduje się delegacja upoważniająca Radę Ministrów do udzielenia organizacjom społecznym zwolnienia od wpisu, jednakże do tej pory nie zostało wydane przedmiotowe rozporządzenie. Nie ma zatem przepisów odrębnych, które regulowałyby zasady zwalniania organizacji pożytku publicznego od opłat sądowych w sprawach sądowoadministracyjnych. W tej sytuacji zwolnienie Stowarzyszenia od kosztów sądowych może nastąpić wyłącznie na zasadach ogólnych, tj. po spełnieniu warunków określonych w art. 246 § 2 P.p.s.a. Kluczową rolę dla oceny możliwości płatniczych skarżącego Stowarzyszenia ma fakt, że zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy powinna być rozpatrywana w dwóch aspektach: z jednej strony z uwzględnieniem wysokości obciążeń finansowych, jakie musi strona ponieść w konkretnym postępowaniu, natomiast z drugiej - z uwzględnieniem jej możliwości finansowych. W ocenie Sądu, wniosek skarżącego Stowarzyszenia nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż Stowarzyszenie nie wykazało, że jego sytuacja majątkowa uzasadnia przyznanie prawa pomocy i że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, w tym kosztów sądowych związanych z prowadzeniem sprawy sądowej, a także kosztów związanych z ustanowieniem pełnomocnika z wyboru. Należy mieć na uwadze, że na tym etapie postępowania nie obowiązuje przymus adwokacko-radcowski, a przy tym - stosownie do treści art. 134 § 1 P.p.s.a. - sąd administracyjny rozpoznając sprawę jest zobowiązany wziąć z urzędu pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, jakie zostały popełnione przez organ wydający zaskarżony akt. W tych okolicznościach koszty sądowe obciążające skarżącego obejmują wyłącznie wpis od skargi, który - z uwagi na przedmiot skargi mieszczący się w zakresie ochrony środowiska i przyrody - wynosi 200 zł, zgodnie z § 2 ust. 3 pkt 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi; Dz. U. Nr 221 poz. 2193). Tymczasem, jak wynika z treści wniosku o przyznanie prawa pomocy, Stowarzyszenie w miesiącu poprzedzającym złożenie wniosku posiadało na koncie środki w wysokości [...]. Z tego względu nie sposób przyjąć, że Stowarzyszenie nie posiada środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania sądowego, wynoszących 200zł. Nie można też uznać, że poniesienie takiego kosztu jest obiektywnie niemożliwe i pozbawi stronę prawa do Sądu. W ocenie Sądu, również podnoszona okoliczność, że skarżące Stowarzyszenie jest organizacją pożytku publicznego i nie prowadzi działalności gospodarczej, nie może stanowić przesłanki uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Nie można także podzielić poglądu, że działalność statutowa Stowarzyszenia nie obejmuje sporów sądowych. W tym miejscu dodać należy, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym nie budzi wątpliwości, iż dostępność do sądu wymaga z natury rzeczy posiadania środków finansowych. Stowarzyszenie w ramach planowania wydatków, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinno natomiast uwzględnić konieczność posiadania środków finansowych na prowadzenie procesów sądowych. Członkowie stowarzyszenia przystępując do aktywnej realizacji zamierzonych celów i z powołaniem się na nie, m.in. w postępowaniu sądowoadministracyjnym, powinni liczyć się z obowiązkiem ponoszenia kosztów sądowych i przeznaczyć odpowiednie środki na ich pokrycie (por. postanowienia NSA z dnia 9 czerwca 2006 r., sygn. akt II OZ 317/06, z dnia 6 czerwca 2006 r. sygn. akt II OZ 588/06, oraz z dnia 9 listopada 2007 r. sygn. akt II OZ 1090/07 i z dnia 12 lutego 2008 r., sygn. akt II OZ 80/08, opubl. na stronie internetowej - Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Odnotować przyjdzie, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się nawet, iż założenie stowarzyszenia przez osoby niemogące bądź niezamierzające ponosić koniecznych środków finansowych na jego funkcjonowanie, w tym kosztów postępowań sądowych, których to stowarzyszenie ma być stroną, stoi w oczywistej sprzeczności z zasadą osobistego ponoszenia kosztów postępowania przez stronę, która postępowanie uruchomiła. Konstytucja RP przewiduje prawo obywateli do zrzeszania się, m.in. w stowarzyszeniach, nie gwarantuje jednakże wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Skarb Państwa. Natomiast przerzucanie ciężaru funkcjonowania stowarzyszenia na Państwo, chociażby w ten sposób, aby uzyskać zwolnienie od kosztów sądowych rodzi ten skutek, że faktycznie działalność stowarzyszenia staje się finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. (por. np. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 czerwca 2011 r., sygn. akt II OZ 480/11, z dnia 19 kwietnia 2011 r., sygn. akt I OZ 274/11, z dnia 19 października 2010 r., sygn. akt II OZ 1041/10, z dnia 30 września 2009 r., sygn. akt II OZ 801/09, z dnia 17 września 2009 r., sygn. akt II OZ 752/09, z dnia 12 stycznia 2009 r., sygn. akt II OZ 1364/08; opubl. Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Z powyższych względów, na podstawie art. 246 § 2, art. 254 § 1 i art. 260 P.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.