I SA/Po 206/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Ireneusz Fornalik po rozpoznaniu w dniu 13 lipca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu skarżącego od postanowienia referendarza sądowego tutejszego Sądu z dnia 31 maja 2016 r., sygn. akt I SA/Po 206/16 – oddalającego wniosek o przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi X na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu z dnia [...] listopada 2015 r., nr [...] w przedmiocie odmowy zwieszenia postępowania egzekucyjnego postanawia utrzymać zaskarżone postanowienie w mocy. Skarżący pismem z dnia [...] stycznia 2016r. wniósł do tutejszego Sądu skargę na wskazane w rubrum niniejszego orzeczenia postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu. W odpowiedzi na doręczenie zarządzenia Przewodniczącego Wydziału z dnia [...] lutego 2016 r. wzywającego do uiszczenia wpisu sądowego od skargi, skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy. Następnie skarżący złożył sporządzony na urzędowym formularzu w dniu [...] kwietnia 2016 r. wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu wniosku podał, że wnosi o przyznanie prawa pomocy ze względu na posiadane orzeczenia lekarskie, t.j. zaświadczenie o orzeczeniu niepełnosprawności w stopniu znacznym oraz opinie ośrodka psychiatrycznego (biegły sądowy) z orzeczeniem wykluczającym uczestnictwo w postępowaniu sądowym w jakiejkolwiek formie (w aktach sprawy). Skarżący oświadczył, że nie pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z innymi osobami, nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych, innych praw majątkowych, wierzytelności, przedmiotów o wartości powyżej 5.000,- zł. Skarżący wskazał, że z tytułu renty uzyskuje dochód miesięczny w wysokości [...] zł netto. Wskazał, że przy w.w kwocie nie starcza jemu na okazjonalne wydatki. W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący oświadczył, że nie składał zeznania podatkowego za 2014 i 2015 r. Wnioskodawca podał, że nie posiada rachunków bankowych, lokat, kart kredytowych. Wskazał, że wysokość świadczenia rentowego nie zaspokaja jego podstawowych wydatków oraz kosztów leczenia. Nie posiada udziałów w spółkach, poza rentą nie ma innych źródeł dochodu. Wnioskodawca nie posiada pojazdów mechanicznych. Skarżący pozostaje w związku małżeńskim, w którym istnieje rozdzielność majątkowa małżeńska. Wnioskodawca podał, że nie posiada wiadomości co do sytuacji majątkowej małżonki. Skarżący podał, że zamieszkuje na ogrodach działkowych stanowiących własność gminy. Wnioskodawca podał, że posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz opinię biegłego wykluczającą uczestnictwo w postępowaniu sądowym w jakimkolwiek charakterze. Po rozpoznaniu wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy referendarz sądowy tutejszego Sądu postanowieniem z dnia 31 maja 2016 r., sygn. akt I SA/Po 206/16 oddalił go. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie referendarz sądowy stwierdził, że skarżący nie wykazał przesłanek do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sadowych i ustanowienie adwokata. Wskazano, że skarżący otrzymuje rentę w wysokości [...] zł netto oraz, że mimo wezwania wnioskodawca nie podał jednak w jakiej wysokości ponosi wydatki związane ze swoim utrzymaniem, z tytułu kosztów wyżywienia, leczenia i zakupu lekarstw, opłat za media, czynsz. Wnioskodawca nie podał jaka jest sytuacja finansowa i majątkowa jego żony. Skarżący podniósł jednak, że pomiędzy nim i jego żoną istnieje rozdzielność majątkowa małżeńska. Odnosząc się do tego rodzaju argumentu wskazano, że małżonkowie są obowiązani m.in. do wzajemnej pomocy obejmującej również pomoc w zakresie prowadzenia procesów sądowych. Pismem z dnia [...] czerwca 2016 r. skarżący wniósł sprzeciw na wskazane powyżej postanowienie referendarza sądowego. W uzasadnieniu sprzeciwu podniesiono, że w postępowaniu został pominięty fakt choroby psychiatrycznej wykluczającej skarżącego z uczestnictwa w postępowaniu procesowym. Brak pełnomocnictwa prawnego wyklucza wywiązywanie się z obowiązku udokumentowania niemożliwości poniesienia kosztów sądowych. Ponadto stan zdrowia wyklucza wypełnienie przez skarżącego obowiązku udokumentowania sytuacji finansowej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Na wstępie wskazać należy, że zgodnie z art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 – dalej: "p.p.s.a.") rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Z przytoczonego przepisu wynika, że rolą WSA jest merytoryczne rozpoznanie sprzeciwu, a więc definitywne rozstrzygnięcie kwestii z zakresu prawa pomocy będącej przedmiotem sprzeciwu [tak: R. Hauser, M. Wierzbowski (red.), Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Wyd. 3, Warszawa 2015 – komentarz do art. 260 p.p.s.a, dostępny w bazie danych Legalis]. W niniejszej sprawie rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy należy dokonać w oparciu o przepisy art. 245 § 1 i 2 oraz art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. W świetle ostatniego z powołanych przepisów osobie fizycznej przyznanie prawa pomocy następuje w zakresie całkowitym gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. W tym miejscu, należy zauważyć, że instytucja prawa pomocy na którą to składa się także zwolnienie strony od kosztów sądowych jest wyjątkiem od zasady wynikającej z postanowień art. 199 p.p.s.a., gdzie mowa o tym, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Prawo pomocy jest wyjątkiem od zasady zgodnie z którą każda ze stron postępowania sądowoadministracyjnego ponosi koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie. Wyjątkowy charakter przepisów regulujących przesłanki przyznawania prawa pomocy oznacza, że nie można ich interpretować według zasad wykładni rozszerzającej. Zwolnienie strony od kosztów sądowych jest bowiem przerzuceniem ciężaru ich ponoszenia na Skarb Państwa. W orzecznictwie przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z dnia 6 lipca 2011 r., sygn. akt I OZ 468/11 oraz postanowienie NSA z dnia 28 czerwca 2011 r., sygn. akt II OZ 504/11 - publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Oceniając zasadność wniosku, Sąd musi rozważyć z jednej strony – interes państwa w pobieraniu opłat za rozstrzygnięcie sprawy, a z drugiej – interes strony w dochodzeniu swych praw przed sądem i zachować odpowiednią proporcję między nimi. Zaznaczyć jednak należy, że z przepisów regulujących instytucję prawa pomocy wynika jednoznacznie, iż ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów sądowych spoczywa na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. Należy ponadto wskazać, że skarżący wszczynając spór na drodze sądowej powinien liczyć się z koniecznością przeznaczenia na ten cel środków finansowych, a wydatki z tym związane traktować na równi z innymi zobowiązaniami. W ocenie sądu rozpoznającego niniejszą sprawę w zaskarżonym postanowieniu referendarz sądowy trafnie stwierdził, że skarżący nie wykazał zaistnienia przesłanek do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sadowych i ustanowienie adwokata. Wskazać w tym miejscu należy, że stosownie do postanowień art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W kontekście przytoczonego przepisu należy wskazać, że Sąd kierując wezwanie do strony postępowania przed sądem jest uprawniony do żądania przedłożenia od wnioskodawcy informacji dotyczących także innych w osób w zakresie w jakim informacje te są konieczne dla ustalenia czy w sprawie zachodzą przesłanki udzielenia prawa pomocy. W orzecznictwie wskazuje się bowiem, że osoba, chcąc skorzystać z prawa pomocy, powinna liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jej sytuacji materialnej oraz członków jej rodziny, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku okoliczności [tak: postanowienie NSA z dnia 13 lutego 2013 r., sygn. akt I OZ 86/13, dostępne pod adresem orzeczenia.nsa.gov.pl]. Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że w przypadku osób pozostających w związku małżeńskim, niezależnie od istniejącego między małżonkami ustroju majątkowego, istotny jest także stan majątkowy i możliwości płatnicze małżonka osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy [tak: postanowienie NSA z dnia 14 marca 2013 r., sygn. akt II FZ 92/13, dostępne pod adresem orzeczenia.nsa.gov.pl]. W przypadku natomiast, gdy Sąd, w celu uzyskania pełniejszego obrazu sytuacji wnioskodawcy, wzywa go do złożenia dodatkowych oświadczeń czy dokumentów źródłowych, tj. korzysta z trybu przewidzianego w art. 255 p.p.s.a., wnioskodawca powinien uczynić zadość takiemu wezwaniu, a nie może go realizować wybiórczo czy w sposób niedokładny, a tym bardziej ignorować. Uchylając się od pełnej współpracy z sądem w wyjaśnianiu niejasności związanych z rzeczywistymi możliwościami finansowymi, wnioskodawca powinien mieć świadomość, że ponosi w ten sposób ryzyko stwierdzenia przez sąd, że nie wykazał spełniania przesłanek przyznania prawa pomocy wskazanych w art. 246 p.p.s.a. [por.: postanowienie NSA z dnia 23 lipca 2014 r. sygn. akt II GZ 393/14, dostępne pod adresem orzeczenia.nsa.gov.pl]. Odnosząc powyższe rozważania do realiów niniejszej sprawy należy podkreślić, że skarżący odpowiadając na wezwanie referendarza sądowego nie udzielił odpowiedzi na wszystkie z postawionych w tym piśmie pytań. Skarżący odpowiadając na wystosowane do niego wezwanie nie przedłożył jakichkolwiek informacji odnośnie swoich wydatków z tytułu kosztów wyżywienia, leczenia, zakupu lekarstw, opłat za media, czynsz. Wnioskodawca nie przedłożył ponadto informacji pozwalających na poznanie sytuacji majątkowej i finansowej swojej małżonki. Brak wyjaśnień w tym zakresie nabiera szczególnego znaczenia biorąc pod uwagę fakt, że stosownie do postanowień art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn. Dz. U. z 2015 r., poz. 2082) małżonkowie są obowiązani m.in. do wzajemnej pomocy. W świetle ugruntowanego stanowiska sądów administracyjnych fakt, że pomiędzy małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa, lub że pozostają w separacji faktycznej nie stanowi okoliczności, zwalniającej małżonka z obowiązku wzajemnej pomocy [por. postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r., sygn. akt I FZ 395/11; postanowienie NSA z dnia 3 listopada 2011 r., sygn. akt I OZ 817/11 oraz postanowienie NSA z dnia 28 września 2011 r., sygn. akt I FZ 196/11, publ. orzeczenia.nsa.gov.pl]. Mając powyższe na uwadze należy stwierdzić, że wysokość osiąganych przez małżonkę skarżącego dochodów, a także jej szeroko pojęta sytuacja majątkowa i finansowa wywiera wpływ na ocenę możliwości płatniczych samego skarżącego. W ocenie Sądu, dopiero zestawienie i analiza faktycznie uzyskiwanych przez oboje małżonków dochodów i ponoszonych wydatków pozwala na pełną i rzetelną ocenę spełnienia ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Nieujawnienie przez skarżącego informacji dotyczących sytuacji majątkowej żony nie pozwala na ocenę rzeczywistej sytuacji materialnej wnioskodawcy pod kątem spełnienia przesłanek do przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Dopiero bowiem stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny nie jest się w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa [por. postanowienie NSA z dnia 02 września 2009 r. sygn. akt I FZ 199/09, dostępne pod adresem orzeczenia.nsa.gov.pl]. Odnosząc się do podniesionych w sprzeciwie okoliczności odnośnie choroby psychicznej oraz orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności należy wskazać, że Sąd w pełni również rozumie, iż stan zdrowia skarżącego może utrudniać mu podejmowanie czynności w postępowaniu sądowoadministracyjnym we właściwy sposób, jednak choroba i leczenie zdrowia psychicznego nie uzasadniają braku zdolności strony do czynności procesowych, choroba taka bowiem nie unicestwia zdolności do czynności prawnych ( por. wyrok z dnia 13 lipca 2001r. sygn. akt I SA/Gd 980/00) Ponadto kryterium przewidzianym przepisami regulującymi instytucję prawa pomocy, są możliwości płatnicze wnioskodawcy natomiast złożone przez wnioskodawcę wyjaśnienia nie pozwalają na ustalenie jego sytuacji majątkowej i finansowej, uniemożliwiając w konsekwencji przyjęcie, że skarżący nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy też nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie (por.: postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego; z dnia 5 września 2005 r., sygn. akt II FZ 414/05 oraz z dnia 14 września 2005 r., sygn. akt II FZ 575/05). W tym stanie rzeczy, Sąd na podstawie art. 260 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji.