I SA/Po 305/14

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu – Violetta Mielcarek po rozpoznaniu w dniu 11 lutego 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku AR o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi AR na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...], [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości podatkowych w podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące od stycznia 2008 r. do maja 2010 r., sierpień i listopad 2010 r. wraz z odsetkami oraz w zryczałtowanym podatku dochodowym od przychodów ewidencjonowanych za lata 2008-2010 wraz z odsetkami postanawia: oddalić wniosek. Wojewódzki Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia [...] oddalił skargę A R na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości podatkowych w podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące od stycznia 2008 r. do maja 2010r., sierpień i listopad 2010 r. wraz z odsetkami oraz w zryczałtowanym podatku dochodowym od przychodów ewidencjonowanych za lata 2008-2010 wraz z odsetkami. Skarżący AR pismem z dnia [...] wniósł skargę kasacyjną od w.w wyroku, która została sporządzona przez adwokata. Do skargi kasacyjnej załączył m.in. pełnomocnictwo dla adwokata z dnia [...] do sporządzenia skargi kasacyjnej oraz sporządzony na urzędowym formularzu w dniu [...] wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu wniosku skarżący podał, że w następstwie popełnionego przez pracownika Urzędu Skarbowego przestępstwa przeciwko dokumentom, skutkującego uszczupleniem jego zobowiązań podatkowych (wyrok S.O. sygn. [...]) i konsekwentnym dochodzeniem przez organy podatkowe ich zapłaty mimo tego, że powstały w okolicznościach przestępstwa (popełnionego nie tylko wobec niego i Skarbu Państwa, ale również wobec około [...] podatników), jego firma utraciła zamówienia i kontakty gospodarcze, jej byt jest wyłącznie stanem formalnym i nie uzyskuje żadnych dochodów. Skarżący wskazał, że obecnie utrzymuje się wyłącznie z wynagrodzenia za pracę (zatrudnił się jako [...]) w wysokości [...] netto. Dochody z działalności gospodarczej wynoszą [...]. Mimo wszystko zmuszony jest z otrzymywanego wynagrodzenia opłacać składkę ZUS z tytułu zarejestrowanej działalności gospodarczej. Skarżący oświadczył, że nie pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z innymi osobami, nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych i przedmiotów o wartości pow. 3.000 euro. Skarżący podał, że uzyskuje dochód netto z tytułu umowy o pracę w wysokości [...] netto. W odpowiedzi z dnia [...] na wezwanie z dnia [...] do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący podał, że ponosi następujące stałe koszty miesięcznego utrzymania: [...]. Skarżący podał, że mieszka u córki i nie ponosi kosztów czynszu, ogrzewania, opłat za wodę, gaz i energię elektryczną. Skarżący oświadczył, że nie posiada żadnych udziałów w spółkach lub innych podmiotach, nie pełni żadnych funkcji zarządzających, a zwłaszcza nie jest członkiem zarządów ani prokurentem w takich podmiotach. Skarżący oświadczył, że nie posiada żadnych innych dochodów z działalności gospodarczej, umów zleceń, umów o dzieło – poza dochodem w wysokości [...] uzyskiwanym z tytułu zatrudnienia na stanowisku [...]. Skarżący podał, że uzyskane w okresie [...] przychody z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej wyniosły [...], koszty uzyskania przychodów [...] i dochody z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej [...]. Skarżący podał, że jest współwłaścicielem samochodu osobowego marki F, rok prod. [...] o wartości rynkowej do [...]. Skarżący oświadczył, że zgodnie ze stanem formalno-prawnym pozostaje w związku małżeńskim z ER, która od [...] zamieszkuje w innej miejscowości i tam prowadzi odrębne gospodarstwo domowe. Skarżący podał, że małżonka utrzymuje się z własnych przychodów uzyskiwanych z prowadzonego gospodarstwa rolnego, które nie jest objęte ustawową wspólnością małżeńską. Skarżący podał, że pozyskanie od żony informacji o jej stanie majątkowym, dochodach oraz wyciągów z kont bankowych, jeżeli takie posiada, nie jest możliwe. Wnioskodawca wyjaśnił również, że brak formalnych rozstrzygnięć w kwestii intercyzy, separacji lub rozwodu jest wyłącznie skutkiem ich przekonań religijnych dot. zakazu rozwiązywania małżeństw i pozostaje bez związku z rzeczywistym stanem majątkowym każdego z nich. Skarżący wyjaśnił, że dom, w którym mieszka jest od [...] własnością jego córki, a podstawą jej prawa własności jest darowizna. Na podstawie umowy darowizny ustanowiono na rzecz skarżącego dożywotnią i bezpłatną służebność osobistą. Skarżący oświadczył, że ani w okresie ostatnich minionych [...] lat, ani też wcześniej nie posiadał innych nieruchomości lub innych walorów majątkowych i nie dokonywał ich darowizn. Do pisma załączył zeznania roczne podatkowe za [...], z których wynika, że z tytułu wynagrodzenia za pracę uzyskał dochód w wysokości [...], z tytułu prowadzenia działalności na własne nazwisko uzyskał przychody w wysokości [...], wyciąg z rachunku bankowego, zaświadczenie z dnia [...], z którego wynika, że skarżący jest zatrudniony w A prowadzonym przez AR od dnia [...] na czas nieokreślony za wynagrodzeniem netto z ostatnich [...] miesięcy w wysokości [...] brutto, [...] netto, ewidencję przychodów za [...], z której wynika, że przychody wnioskodawcy wyniosły [...], deklaracje VAT-7 za miesiące [...], z których wynika, że podstawa opodatkowania wynosi [...], kserokopię dowodu rejestracyjnego, z którego wynika, że skarżący we współwłasności z AR posiada samochód osobowy marki F, umowy darowizny z dnia [...], na podstawie której skarżący darował swojej córce AR własność nieruchomości gruntowej zabudowanej, córka ustanowiła na tej nieruchomości na rzecz swoich rodziców dożywotnią i bezpłatną służebność osobistą polegającą na prawie korzystania z całego budynku mieszkalnego – wszystkich pomieszczeń – ogrzanego i oświetlonego. W odpowiedzi z dnia [...] na wezwanie z dnia [...] do uzupełnienia wniosku o prawo pomocy skarżący oświadczył, że meritum skargi dotyczy wyłącznie jego stosunków prawnych z organami podatkowymi bez jakiegokolwiek związku z jego córką lub innymi członkami rodziny, z którymi pozostaje w odrębności majątkowej. Skarżący podał również, że córka prowadzi odrębne gospodarstwo domowe i wobec tego nie dysponuje wymienionymi w punktach [...] w.w wezwania dokumentami i informacjami. Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako "P.p.s.a.") strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Zatem obowiązującą zasadą w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest, że strony ponoszą koszty tego postępowania. Od tej zasady ustawa przewiduje wyjątek – możliwość przydzielenia stronie skarżącej prawa pomocy. Przepis art. 245 § 1 cyt. ustawy stanowi, iż prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (por. art. 245 § 2 P.p.s.a). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej (por. art. 245 § 3 i § 4 P.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy wiąże się ściśle z realizacją jednego z podstawowych standardów państwa prawnego, jakim jest prawo do sądu i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów postępowania. W orzecznictwie przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 468/11, postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 466/11, postanowienie NSA z dnia 28 czerwca 2011 r. sygn. akt II OZ 504/11, publikowane na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W tym miejscu zauważyć jednak należy, że strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy ma obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia poniesienie jakichkolwiek (pkt 1) lub też pełnych (pkt 2) kosztów postępowania, o czym świadczy użycie w przepisie art. 246 § 1 P.p.s.a. zwrotu "gdy wykaże". Taka konstrukcja znajduje uzasadnienie w tym, że najszerszą wiedzę o okolicznościach mogących mieć znaczenie z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy posiada sam wnioskodawca. Wobec tego, pochodzące od niego informacje powinny być na tyle szczegółowe, by możliwa była kompleksowa ocena jego rzeczywistej kondycji finansowej i sytuacji majątkowej. Zatem to w interesie skarżącego pozostaje przedstawienie jak najpełniejszej informacji, pozwalającej na dokonanie oceny jego aktualnych możliwości płatniczych. Podkreślić również należy, że przyznanie prawa pomocy, będącego odstępstwem od zasady partycypacji stron w kosztach postępowania i przerzucające takie koszty na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona w sposób jednoznaczny wykaże spełnienie przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a. Oznacza to, że ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie skarżącej (por. postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 468/11, publ. na str. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W przedmiotowej sprawie skarżący wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W ocenie referendarza sądowego rozpoznającego niniejszy wniosek stwierdzić należy, że skarżący nie wykazał przesłanek do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, jak i w zakresie częściowym. Ze złożonych przez skarżącego oświadczeń wynika, że nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego z innymi osobami. Wnioskodawca jednakże pozostaje w związku małżeńskim, przy czym małżonkowie nie mieszkają razem i nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego. Skarżący utrzymuje się z wynagrodzenia za pracę, uzyskiwane z tego środki przeznacza na wyżywienie, opłaty za telefon, Internet, ubezpieczenie na życie, ubezpieczenie samochodu, koszty eksploatacji samochodu. W sporządzonym na urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący podał, że z uzyskiwanego dochodu z tytułu wynagrodzenia za pracę ponosi również składki na ZUS. Porównując wysokość uzyskiwanego przez skarżącego miesięcznego wynagrodzenia za pracę z ponoszonymi przez niego kosztami miesięcznego utrzymania, nie wiadomo z jakich środków opłaca składki na ZUS. Z oświadczeń skarżącego wynika, ż nie posiada on domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych, przedmiotów o wartości powyżej 3.000 euro, posiada we współwłasności samochód osobowy marki F z [...] o wartości ok. [...]. Wnioskodawca mieszka w domu na zasadzie umowy dożywocia, który w [...] podarował córce AR. Skarżący nie ponosi opłat za wodę, kanalizację, energię elektryczną, gaz i za ogrzewanie domu. Wobec powyższego wezwano skarżącego do złożenia odpisów dokumentów i podania informacji jaka jest sytuacja majątkowa, finansowa jego córki AR, aby ustalić, czy jest ona w stanie pomóc skarżącemu w poniesieniu kosztów niniejszego postępowania. Zauważyć bowiem należy, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym przyjął się pogląd, iż w sytuacji gdy strona nieodpłatnie przekazała składnik majątkowy członkowi rodziny, zasadny jest wniosek, iż obdarowany powinien pomóc darczyńcy w poniesieniu finansowego ciężaru związanego z prowadzeniem postępowania sądowego, jeżeli darczyńca nie jest w stanie uiścić kosztów sądowych we własnym zakresie (por. postanowienie NSA z dnia 08.04.2008 r., sygn. akt I FZ 96/08, z dnia 10.04.2008 r., sygn. akt I FZ 142/08, z dnia 01.07.2008r., sygn. akt I OZ 439/08, z dnia 28.11.2011 r., sygn. akt II FZ 682/11, publ. w Internecie na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Ponadto skarżący mimo wezwania nie podał jaka jest sytuacja finansowa i majątkowa jego żony. Skarżący, mimo wezwania, nie złożył zeznań rocznych podatkowych żony za [...], nie wyjaśnił nawet czy zeznanie roczne podatkowe za [...] składała, nie podał w jakiej wysokości i z jakiego tytułu uzyskuje ona miesięczne dochody (np. z tytułu wynagrodzenia za pracę, prowadzenia działalności gospodarczej, rolniczej, umowy zlecenia, umowy o dzieło, posiadania udziałów w spółkach z o.o., pełnienia funkcji członka zarządu lub prokurenta, inne), nie wyjaśnił, czy jeżeli małżonka nie pracuje to czy jest zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna i czy otrzymuje zasiłek dla bezrobotnych, czy posiada pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji, jeżeli tak to jakiej marki, jaki jest ich typ, rok produkcji i wartość rynkowa, czy posiada ona jakieś nieruchomości (np. dom, mieszkanie, nieruchomość rolną, inne nieruchomości), oszczędności, papiery wartościowe, przedmioty o wartości powyżej 3.000 euro. Skarżący wprawdzie podniósł, że nie prowadzi z żoną wspólnego gospodarstwa domowego i że nie mieszkają razem, jednakże w tym miejscu wskazać należy, że zgodnie z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r., poz. 788 ze zm., dalej jako "K.r.o.") małżonkowie są obowiązani m.in. do wzajemnej pomocy. Skoro małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy, przez którą należy rozumieć nie tylko świadczenia osobiste, ale i pieniężne, małżonka ma obowiązek udzielenia pomocy małżonkowi w zakresie prowadzenia przez niego procesów sądowych. Natomiast fakt, że małżonkowie nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego, pozostają w separacji faktycznej, nie stanowi okoliczności, w której to żona nie może pomóc swojemu mężowi w uiszczeniu kosztów postępowania (por. postanowienie NSA z dnia 28 września 2011 r. sygn. akt I FZ 196/11, postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt I FZ 395/11, postanowienie NSA z dnia 18 kwietnia 2014 r. sygn. akt II FZ 519/14, postanowienie NSA z dnia 08 października 2014 r. sygn. akt I FZ 388/14, postanowienie NSA z dnia 12 listopada 2012 r. sygn. akt I FZ 42/12, postanowienie NSA z dnia 13 listopada 2014 r. sygn. akt I GZ 486/14, publ. na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zauważyć bowiem należy, że obowiązek wzajemnej pomocy małżonków wygasa bowiem dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 K.r.o.) i sądowego orzeczenia separacji (art. 61 ze znaczkiem 4 § 1 K.r.o.), a zatem bez względu na fakt nieprowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego, okoliczność pozostawania w związku małżeńskim, stosownie do art. 27 K.r.o. skutkuje, tym, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków (por. postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt II OZ 1266/11, publ. na str. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Stąd wysokość osiąganych przez małżonkę skarżącego dochodów, jej sytuacja materialna wpływa na ocenę możliwości płatniczych wnioskodawcy. Dopiero bowiem zestawienie i analiza faktycznie uzyskiwanych przez każdego z małżonków dochodów i ponoszonych wydatków pozwala na pełną i rzetelną ocenę w zakresie spełnienia ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy. Jak wskazano wyżej obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania czy też pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania, a tym samym przedstawienia i wykazania wszelkich okoliczności potwierdzających ten fakt obciąża stronę wnioskującą o przyznanie prawa pomocy. Zgodnie z orzecznictwem sądowoadministracyjnym uchylanie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy jest przeszkodą wyłączającą możliwość przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 5 września 2005 r. sygn. akt II FZ 418/05, postanowienie NSA z dnia 27 lutego 2012 r. sygn. akt II FZ 128/12, dostępne na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Wobec powyższego na podstawie art. 245 § 1, § 2 i § 3, art. 246 § 1 pkt 1 i 2 w zw. z art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a., postanowiono jak w sentencji.