I SA/Po 454/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu Wydział I w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Izabela Kucznerowicz po rozpoznaniu w dniu 14 października 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku [...] o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi [...] na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu z dnia [...] marca 2014 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za marzec, maj, czerwiec i lipiec 2009 r. postanawia: oddalić wniosek. Skarżący pismem z dnia [...] kwietnia 2014 r. wniósł skargę na wskazaną w sentencji decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu z dnia [...] marca 2014 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za marzec, maj, czerwiec i lipiec 2009 r. Następnie złożył sporządzony na urzędowym formularzu w dniu [...] lipca 2014 r. wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku podał, że wszystkie ruchomości i nieruchomości zostały zajęte przez Urząd Skarbowy w [...]. Zajęte zostało również wynagrodzenie za pracę, wobec czego wnioskodawcy pozostaje minimalna kwota pozwalająca na przeżycie. Skarżący podał, że nie ma żadnych dodatkowych środków, z których mógłby dokonać opłaty. Oświadczył, że od 2012 r. nie prowadzi działalności gospodarczej. Wnioskodawca pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i z synami w wieku 8 i 13 lat. Skarżący z tytułu wynagrodzenia za pracę otrzymuje [...] zł brutto, żona również z tytułu wynagrodzenia za pracę otrzymuje [...] zł brutto. Na wezwanie z dnia [...] lipca 2014 r. do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący w odpowiedzi z dnia [...] sierpnia 2014 r. oświadczył, że on i osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym nie posiadają lokat, kont i rachunków bankowych. Podał, że koszty miesięcznego utrzymania jego i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym wynoszą [...] zł, przy czym ogrzewanie (gaz) [...] zł, woda [...] zł, energia elektryczna [...] zł, wyżywienie [...] zł, telefonu stacjonarnego i telefonu komórkowego nie posiada, środki czystości [...] zł, koszty nauki [...] zł x 2 (dwoje dzieci), ponadto we wrześniu ma do kupienia 2 komplety podręczników za [...] zł i [...] zł. Skarżący podał, że ma zaciągnięte kredyty inwestycyjne w Banku [...] na budowę firmy w kwocie [...] [...] udzielony w 2006 r. oraz na rozwój firmy udzielony w 2008 r. na kwotę [...] zł. Z oświadczenia skarżącego wynika, że umowy kredytowe zostały wypowiedziane przez Bank [...] i zostały przekazane do windykacji komorniczej. Wnioskodawca ma również zaciągnięte kredyty inwestycyjne w [...] na kwotę [...] zł oraz [...] zł, umowy te również zostały wypowiedziane przez Bank. Wnioskodawca oświadczył, że posiada dwa samochody ciężarowe marki [...] z 2004 i z 2005 r., które zostały zajęte przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w [...], wartość rynkowa w/w pojazdów nie została jeszcze określona przez rzeczoznawcę. Żona skarżącego posiada dom o pow. [...] m2 na działce o pow. [...] ha, na nieruchomości ustanowiona jest hipoteka. Nieruchomość, na którą zostały zaciągnięte kredyty inwestycyjne położona jest w miejscowości [...] i ma pow. [...] ha, na nieruchomości tej znajduje się hala o pow. [...] m2, na nieruchomości tej również ustanowione zostały hipoteki. Skarżący oświadczył, że pełni funkcję prezesa zarządu w [...] Sp. z o.o., nie pobiera wynagrodzenia z tego tytułu, gdyż spółka jest w złej kondycji finansowej i nie posiada środków na wypłatę wynagrodzenia, jest też prezesem zarządu w [...] Sp. z o.o., z tego tytułu otrzymuje wynagrodzenie w kwocie netto [...] zł netto. Skarżący wyjaśnił, że jego wynagrodzenie jest częściowo zajęte przez Urząd Skarbowy w [...]. Małżonka wnioskodawcy posiada 16 udziałów w [...] Sp. z o.o., które również są zajęte przez Urząd Skarbowy w [...]. Skarżący oświadczył, że on i osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym nie posiadają dodatkowych dochodów. Do pisma załączył kserokopie: zeznań rocznych podatkowych za 2012 i 2013 r., zawiadomień Naczelnika Urzędu Skarbowego w [...] z dnia [...] kwietnia 2014 r. o dokonaniu wpisu zastawu skarbowego na ruchomościach stanowiących pojazdy samochodowe, tj. na samochodzie ciężarowym [...] z 2004 r. i [...] z 2005 r., wypisy z ksiąg wieczystych, z których wynika, że na nieruchomościach należących do skarżącego i jego żony ustanowione zostały hipoteki, zgłoszenia o zaprzestaniu wykonywania czynności podlegających opodatkowaniu podatkiem od towarów i usług z dnia [...] listopada 2012 r., wypisu z Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej, z którego wynika, że skarżący prowadził firmę "[...]" [...] od [...] lipca 1997 r., w dniu [...] października 2012 r. zaprzestał wykonywania działalności gospodarczej, zawiadomienia o zajęciu prawa majątkowego stanowiącego wynagrodzenie u dłużnika zajętej wierzytelności będącego pracodawcą, przedsądowego wezwania do zapłaty z [...] z dnia [...] maja 2014 r., zajęcia wierzytelności z dnia [...] lutego 2014 r. należnych skarżącemu od [...] sp. z o.o. z tytułu wszelkich umów cywilno-prawnych, zawiadomienia o wszczęciu egzekucji z dnia [...] grudnia 2013 r. zawiadomienia o wszczęciu egzekucji z nieruchomości z dnia [...] października 2013 r., zawiadomienia o zajęciu prawa majątkowego stanowiącego wierzytelność z rachunku bankowego u dłużnika zajętej wierzytelności będącego bankiem z dnia [...] stycznia 2012 r., zajęcia wynagrodzenia za pracę z tytułu egzekucji należności niealimentacyjnych z dnia [...] sierpnia 2011 r., zawiadomienia o wszczęciu egzekucji z nieruchomości z dnia [...] września 2009 r., zajęcia wynagrodzenia za pracę oraz wierzytelności z zasiłku chorobowego i wezwania do dokonywania potrąceń z dnia [...] maja 2011 r. skierowanego do "[...]" [...] Sp. z o.o. w [...], zawiadomienia o wszczęciu egzekucji z nieruchomości z dnia [...] stycznia 2011 r., zaświadczenia o wynagrodzeniach, z których wynika, że małżonka wnioskodawcy w okresie ostatnich trzech miesięcy otrzymała wynagrodzenie netto w wysokości [...] zł netto miesięcznie, wynagrodzenie skarżącego w maju, czerwcu i lipcu b.r. wyniosło [...] zł netto miesięcznie, przy czym wynagrodzenie to obciążone jest z tytułu wyroków sądowych i innych do wysokości określonej przepisami Kodeksu Pracy. Postanowieniem z dnia 25 sierpnia 2014 r. referendarz sądowy oddalił wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W ustawowym terminie skarżący złożył sprzeciw, w którym negatywnie ocenił wydane rozstrzygnięcie. Jednocześnie wniósł o uchylenie postanowienia i merytoryczne rozpoznanie sprawy poprzez orzeczenie o zwolnienie od kosztów sądowych w zakresie opłaty sądowej od skargi. Do sprzeciwu załączył kopię zajęcia udziałów w Spółce z dnia [...] września 2010 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Wniosek o przyznanie prawa pomocy nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej: "P.p.s.a.") w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie przeciwko, któremu został on wniesiony traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu ponownie przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Ponadto instytucja ta, która ma gwarantować stronie możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi nie tylko odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony, ale także od zasady powszechnego i równego partycypowania w daninach publicznych, do których zalicza się wszelkie opłaty sądowe, wyrażonej w art. 84 Konstytucji RP. Skoro przyznanie takiej pomocy skutkuje wydatkami z budżetu państwa, to korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami (por. wyrok NSA z 4 lipca 2013 r., II GZ 324/13, LEX nr 1335108; wyrok NSA z 29 maja 2013 r., II OZ 406/13, LEX nr 1319089). Podkreślić też należy, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów. Wymóg ponoszenia kosztów sądowych nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości (wyrok NSA z 25 kwietnia 2013 r., II OZ 313/13, LEX nr 1320752). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 245 § 3 P.p.s.a.). W orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to winno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na finansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Wyjątkowy charakter tej instytucji prawnej pociągający za sobą konieczność obiektywizacji sytuacji majątkowej podmiotu ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy sprawia, że uchylenie się strony od przedstawienia stosownej dokumentacji, bądź przedstawienie niepełnych lub sprzecznych ze sobą danych skutkuje brakiem wystarczających podstaw do jego przyznania. Strona winna więc podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy bowiem od tego, co zostanie przez stronę wykazane (por. wyrok NSA z 5 lipca 2013 r., II OZ 546/13, LEX nr 1347140). Ponadto z uwagi na wyjątkowość tej instytucji, przesłanki warunkujące przyznanie prawa pomocy muszą być interpretowane ściśle (por. wyrok NSA z 29 maja 2013 r., II OZ 406/13, LEX nr 1319089). Wnosząc o zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych strona powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe (wyrok NSA z 4 lipca 2013 r., II GZ 324/13, LEX nr 1335108). Sąd nie kieruje się w tym zakresie zasadami słuszności, lecz bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy (wyrok NSA z 22 maja 2013 r., II OZ 383/13, LEX nr 1319081). Sąd wydaje orzeczenie na podstawie oświadczenia strony mając na uwadze okoliczności podane w tym oświadczeniu i w przedstawionych przez stronę dokumentach. Wymaga to przedstawienia przez stronę wszelkiej możliwej dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej, a zwłaszcza, gdy została do tego zobowiązana przez sąd (por. wyrok NSA z 4 czerwca 2013 r., II GZ 260/13, LEX nr 1320697). Przytoczone w oświadczeniu okoliczności i przedstawione dokumenty powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie wnioskodawcy, a do sądu kierującego się wskazaniami logicznego rozumowania, doświadczenia życiowego i dostępnej wiedzy, należy ocena, czy takie okoliczności zachodzą. Oceniając sytuację materialną strony są bada nie tylko jej dochody, ale również czy posiada obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych (wyrok NSA z 21 maja 2013 r., II OZ 382/13, LEX nr 1319080). W sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona dodatkowo jest zobowiązana złożyć na wezwanie Sądu dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 P.p.s.a.). W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (wyrok NSA z 29 listopada 2011 r., II FZ 718/11, LEX nr 1070173). Niedostarczenie żądanych przez Sąd danych, przedstawienie ich w sposób niekompletny, bądź mało czytelny powoduje, że oświadczenie wnioskodawcy pozostaje niepełne, niewystarczające do wydania pozytywnego dla strony rozstrzygnięcia. W takiej sytuacji Sąd uprawniony jest do sformułowania oceny, że wniosek o przyznanie prawa pomocy jest nieuzasadniony (por. wyrok NSA z 5 lipca 2013 r., II OZ 546/13, LEX nr 1347140). W przedmiotowej sprawie skarżący wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych, a zatem wniosek jego podlega rozpoznaniu w oparciu o przesłanki wynikające z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Biorąc pod uwagę złożone przez skarżącego oświadczenia i dokumenty stwierdzić należy, że nie wykazał on przesłanek do zwolnienia go od kosztów sądowych. Wnioskodawca pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i z synami w wieku 13 i 8 lat. Małżonka skarżącego posiada dom, skarżący nieruchomość gruntową, zabudowaną halą oraz dwa samochody ciężarowe marki [...] z 2004 i z 2005 r. Majątek skarżącego i jego żony został zajęty przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w [...]. Wnioskodawca jest zatrudniony w spółce [...] na stanowisku prezesa i z tego tytułu otrzymuje wynagrodzenie, które również podlega częściowemu zajęciu egzekucyjnemu, wobec czego otrzymuje [...] zł, ponadto pełni funkcję prezesa w spółce "[...]" [...] bezpłatnie. Małżonka skarżącego posiada 16 udziałów w spółce z o.o. "[...]". Z oświadczenia skarżącego wynika, że udziały te zostały zajęte. Skarżący w sprzeciwie wyjaśnił również, że nie posiada udziałów w innych spółkach i nie pełni funkcji członka zarządu lub prokurenta. Skarżący może liczyć na wsparcie rodziny, bowiem jak wskazał w sprzeciwie, dodatkowo w wydatkach na dzieci i w kosztach utrzymania doraźnie pomagają rodzice małżonki. Skarżący nie sprecyzował jednak wysokości tej pomocy. Z oświadczenia skarżącego wynika, że on i jego żona dysponują na miesięczne utrzymanie kwotą w wysokości [...] zł, tj. [...] zł z tytułu wynagrodzenia żony i [...] zł z tytułu wynagrodzenia otrzymanego przez skarżącego do wypłaty, gdyż część jego wynagrodzenia podlega zajęciu. Natomiast na koszty miesięcznego utrzymania przeznaczają kwotę w wysokości [...] zł. Skarżący oświadczył, że on i osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym nie posiadają żadnych dodatkowych dochodów. Wobec powyższego ze złożonych przez skarżącego oświadczeń nie wynika z jakich środków on i jego żona ponoszą nadwyżkę kosztów miesięcznego utrzymania nad uzyskiwanymi dochodami, która wynosi ok. [...] zł miesięcznie. W tej sytuacji przyjąć należy, że złożone przez skarżącego oświadczenia są niepełne, co skutkuje niewyjaśnieniem istotnych okoliczności dotyczących rzeczywistej sytuacji i możliwości płatniczych jego i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. W ocenie Sądu skarżący nie udzielił pełnych wyjaśnień, zatem nie jest możliwe dokonanie rzetelnej i obiektywnej oceny stanu majątkowego strony i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Przyznanie prawa pomocy jest dopuszczalne bowiem tylko wtedy, jeżeli strona wnioskująca o przyznanie prawa pomocy przedstawi w sposób wyczerpujący informacje dotyczące sytuacji materialnej i finansowej jej i osób pozostających z nią we wspólnym gospodarstwie domowym. To właśnie na wnioskodawcy ciążył obowiązek wykazania zasadności złożonego przez niego wniosku w kontekście ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Dla uzyskania prawa pomocy nie wystarczy subiektywne przekonanie wnioskodawcy o zasadności jego otrzymania. Bierność wnioskodawcy w zakresie dokładnego i wiarygodnego wyjaśnienia jego sytuacji majątkowej i rodzinnej nie stoi co prawda na przeszkodzie do rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy, jednak uniemożliwia sądowi dokonanie jednoznacznej oceny, że zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe, co implikowałoby konieczność udzielenia pomocy z budżetu państwa (wyrok NSA z 4 kwietnia 2013 r., I FPP 8/13, LEX nr 1296441). W świetle utrwalonego orzecznictwa i poglądów doktryny wskazać również należy, że całkowite zwolnienie od kosztów sądowych jest możliwe wyjątkowo w przypadku osób żyjących w ubóstwie, które są pozbawione środków do życia, a pozyskanie przez nie kwoty na finansowanie kosztów udziału w sporze sądowym jest obiektywnie niemożliwe (wyrok NSA z 12 lipca 2013 r., II OZ 604/13, LEX nr 1345059 i powołane tam piśmiennictwo). Wskazuje się też, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Nie można stosując prawo pomocy chronić czy wzbogacać majątku podmiotów prywatnych (wyrok NSA z 17 kwietnia 2013 r., II FZ 199/13, LEX nr 1310060). Mając na względzie przedstawione wyżej okoliczności Sąd stwierdza, że sytuacja majątkowa skarżącego nie uzasadnia stanowiska, że uiszczenie przez niego kosztów sądowych w niniejszej sprawie spowoduje zachwianie sytuacji materialnej i bytowej skarżącego w taki sposób, że nie będzie on w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. Należy także podkreślić, że opłaty sądowe są rodzajem daniny publicznej i dlatego zasadą jest obowiązek ich ponoszenia. Przyznanie prawa pomocy jest rodzajem szczególnej formy dofinansowania ze strony budżetu państwa, które winno mieć wyjątkowe zastosowanie w sytuacjach, w których strona nie może obiektywnie uzyskać środków finansowych w postępowaniu sądowym. Godzi się także zauważyć, że obciążenia finansowe powstałe poprzez zaciągnięcie zobowiązań kredytowych są indywidualną decyzją strony i konieczność ponoszenia kosztów powstałych z tytułu prowadzenia jakichkolwiek postępowań sądowych w żadnym razie nie może w takiej sytuacji skutkować automatycznym przerzuceniem na Skarb Państwa ciężaru ich ponoszenia, bez wykazania argumentów związanych z zagrożeniem bytu skarżącego i jego rodziny. Oceny tej wnioskodawca nie podważył w złożonym sprzeciwie, który stanowi jedynie polemikę z kwestionowanym rozstrzygnięciem referendarza sądowego. Wobec powyższego, Sąd na podstawie art. 254 § 1 i art. 260 oraz art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., postanowił jak w sentencji.