I SA/Po 545/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Dominik Mączyński po rozpoznaniu w dniu 3 września 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku P. B. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi P. B. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu z dnia [...] kwietnia 2014 r., Nr [...] w przedmiocie odmowy odroczenia zapłaty zaległości w podatku od towarów i usług za październik 2013 r.; postanawia odmówić przyznania prawa pomocy. Skarżący P. B. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu z dnia [...] kwietnia 2014 r. w przedmiocie odmowy odroczenia zapłaty zaległości w podatku od towarów i usług za październik 2013 r. Zarządzeniem Przewodniczącej Wydziału I tutejszego Sądu skarżący został wezwany do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie [...] zł w terminie 7 dni od daty doręczenia odpisu zarządzenia o wezwaniu do uiszczenia wpisu, pod rygorem odrzucenia skargi. Pismem procesowym datowanym na dzień [...] czerwca 2014 r. P. B. wniósł o umożliwienie odstąpienia od wpisu sądowego, a zatem zwolnienie od kosztów sądowych. Następnie skarżący złożył sporządzony w dniu [...] lipca 2014 r. na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Skarżący w uzasadnieniu wniosku podał cyt. "- brak znaczących dochodów, - utrzymywanie się przede wszystkim ze stosunku pracy przy uprzednim funkcjonowaniu w układzie jako pracodawca, właściciel dobrze działającej firmy, - niemożność funkcjonowania w systemie sprzed [...] lipca 2010 r., t.j. przed wydaniem decyzji Starosty K. zakazującej prowadzenia działalności gospodarczej, - obsługa znacznych kwot kredytowych i leasingowych przy braku dochodów, które uprzednio przynosiła [...]." Wnioskodawca oświadczył, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną. Małżonkowie pozostają we wspólności majątkowej. Żona nie osiąga żadnych przychodów. Skarżący podał, że posiada nieruchomość rolną o pow. [...] ha. Wyjaśnił, że w budynkach związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą nie prowadzi działalności gospodarczej, ponieważ Starosta K. wydał w dniu [...] lipca 2010 r. decyzję zakazującą prowadzenia działalności gospodarczej w zakresie prowadzenia stacji kontroli, która była głównym źródłem utrzymania. Z tego okresu pozostały do spłaty zobowiązania w wysokości ok. [...] zł. Zobowiązania te skarżący spłaca z przychodów z dzierżawy części budynków, w których kiedyś wykonywał działalność gospodarczą. Wnioskodawca podał również, że mimo korzystnego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, którym uchylono ww. decyzję, nadal nie może uruchomić ww. obiektu w takiej formie jak przed dniem [...] lipca 2010 r. Pomimo ww. faktu nadal musi obsługiwać zaciągnięte kredyty i umowy leasingowe. Z wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że skarżący uzyskuje dochody z tytułu wynagrodzenia za pracę w wysokości [...] zł brutto. Z udzielonej przez wnioskodawcę odpowiedzi z dnia [...] sierpnia 2014 r. na wezwanie z dnia 31 lipca 2014 r. do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że skarżący posiada rachunek bankowy w [...], jednakże rachunek ten jest od dłuższego czasu zajęty ze względu na prowadzone przeciwko niemu postępowanie egzekucyjne. Małżonka nie posiada żadnych rachunków ani lokat. Skarżący oświadczył, że posiada następujące pojazdy mechaniczne: - samochód [...], rok prod. [...], wartość rynkowa [...] zł; - naczepa cysterna [...], rok prod. [...], wartość rynkowa [...] zł; - ciągnik [...]; - samochód [...], rok prod. [...], wartość rynkowa [...] zł; - samochód [...], rok prod. [...], wartość rynkowa [...] zł, umowa kredytu, do spłaty pozostało [...] rat. Wnioskodawca podał, że koszt średniomiesięcznych wydatków związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego wynosi około [...] zł, przy czym gaz, prąd [...] zł, woda, kanalizacja [...] zł, koszty związane z ogrzewaniem mieszkania [...] zł, telefon [...] zł, ubezpieczenie na życie [...] zł, ubezpieczenie mieszkania [...] zł, pozostałe wydatki związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego [...] zł. Skarżący podał, że posiada nieruchomości: - w K.: grunt o pow. [...] m2, budynki o pow. [...] m2, budynki stacji paliw – nieruchomość nieużywana, pozostałe budynki dzierżawione przez "A" sp. z o.o.; - w B.: grunt o pow. [...] m2, budynki o pow. [...] m2, nieruchomość nieużywana; - nieruchomość rolną o pow. [...] ha pod uprawę roślinną oraz las o pow. [...] ha; - nieruchomość przy ul. [...] nie jest jego własnością, należy do matki skarżącego, wnioskodawca natomiast w niej zamieszkuje. Skarżący podał, że oprócz prowadzenia działalności gospodarczej, która opiera się obecnie na wynajmie pomieszczeń, jest zatrudniony na umowę o pracę, jednakże od sierpnia 2013 r. do marca 2014 r. przebywał na zasiłku chorobowym wypłacanym przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Podał, że na dzień [...] lipca 2014 r. miał zatrudnionych trzech pracowników, przy czym jedna osoba od dłuższego czasu przebywa na zasiłku macierzyńskim. Skarżący załączył kserokopie: - zawiadomienia Zastępcy Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w G. o wszczęciu egzekucji na wniosek [...] S.A. z dnia [...] września 2013 r.; - zawiadomienia Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w K. o zajęciu wierzytelności z tytułu zwrotu w podatku dochodowym oraz nadwyżki podatku naliczonego nad należnym w podatku VAT na wniosek B S.A. z siedzibą w P.; - zawiadomienia Naczelnika Urzędu Skarbowego w K. z dnia [...] marca 2014 r. skierowanego do Urzędu Miasta w Ś. o zajęciu prawa majątkowego stanowiącego wierzytelność pieniężną u dłużnika zajętej wierzytelności innego niż pracodawca, organ rentowy lub bank. Skarżący podał, że "A" sp. z o.o. należy do jego syna K. B. Wnioskodawca jest pracownikiem i prokurentem tej spółki. Spółka "A" wynajmuje od skarżącego część pomieszczeń, które w przeszłości służyły jemu do prowadzenia działalności gospodarczej. Z tytułu wynajmu tych pomieszczeń uzyskuje dochód w wysokości [...] zł netto. Skarżący załączył ewidencję środków trwałych na rok 2014, kserokopie deklaracji VAT-7 za miesiące od stycznia 2014 r. do czerwca 2014 r., odpis z książki przychodów i rozchodów – sumy 2014. Załączył również kopie zeznań rocznych podatkowych za 2012 i 2013 r. Skarżący oświadczył, że prowadzi działalność rolniczą w zakresie uprawy zbóż, przy czym na [...] ha uprawia pszenżyto, na [...] ha pszenicę. W 2013 r. z tego tytułu uzyskał przychód w wysokości [...] zł, poniósł koszty prowadzenia działalności rolniczej w 2013 r. w wysokości [...] zł, przy czym zasiew [...] zł, zbiory [...] zł, uprawa [...] zł, środki ochrony roślin [...] zł, ubezpieczenie [...] zł, podatek rolny i od nieruchomości [...] zł. Natomiast w bieżącym roku, t.j. do kwietnia 2014 r. poniósł koszty w wysokości [...] zł, przy czym: zasiew [...] zł, uprawa [...] zł, środki ochrony roślin [...] zł, ubezpieczenie [...] zł, podatki rolny i od nieruchomości [...] zł. Postanowieniem z dnia 18 sierpnia 2014 r. referendarz sądowy oddalił wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu przedmiotowego postanowienia podniesiono, że wnioskodawca nie wykazał przesłanek do zwolnienia od kosztów sądowych. Skarżący wniósł sprzeciw na powyższe postanowienie odmawiające przyznania prawa pomocy. Podniósł on, że jego obecna sytuacja finansowa znacznie odbiega od przedstawionej przez Sąd. Wskazał, że nie jest również zasadne wskazywanie na posiadanie różnych źródeł dochodu, a wszelkie ustalenia nie odzwierciedlają stanu faktycznego. Skarżący podniósł następnie, że jako pokrzywdzony nie ma szans walczyć o swoje na legalnej drodze prawnej i nie wie jak w takich okolicznościach ma dochodzić swoich praw. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. Na podstawie art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej: "P.p.s.a.") w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Zatem już samo wniesienie sprzeciwu, a nie jego zakres i treść, powoduje utratę mocy wiążącej postanowienia wydanego przez referendarza sądowego, a ustawa nie daje sądowi uprawnienia do merytorycznego rozpoznania zasadności sprzeciwu (por. J. P. Tarno [w:] Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2006, str. 534 oraz postanowienie NSA z dnia 23 grudnia 2004 r., sygn. akt FZ 375/04, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Odnosząc się do wniosku skarżącego i przedstawionej w nim sytuacji majątkowej, w pierwszej kolejności stwierdzić należy, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Ponadto instytucja ta, która ma gwarantować stronie możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi nie tylko odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony, ale także od zasady powszechnego i równego partycypowania w daninach publicznych, do których zalicza się wszelkie opłaty sądowe, wyrażonej w art. 84 Konstytucji RP. Skoro przyznanie takiej pomocy skutkuje wydatkami z budżetu państwa, to korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami (por. postanowienie NSA z dnia 4 lipca 2013 r., sygn. akt II GZ 324/13, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Podkreślić też należy, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów. Wymóg ponoszenia kosztów sądowych nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości (postanowienie NSA z dnia 25 kwietnia 2013 r., sygn. akt II OZ 313/13, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 245 § 3 P.p.s.a.). W orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to winno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na finansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Wyjątkowy charakter tej instytucji prawnej pociągający za sobą konieczność obiektywizacji sytuacji majątkowej podmiotu ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy sprawia, że uchylenie się strony od przedstawienia stosownej dokumentacji, bądź przedstawienie niepełnych lub sprzecznych ze sobą danych skutkuje brakiem wystarczających podstaw do jego przyznania. Strona winna więc podejmować takie czynności, które przekonałyby Sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy bowiem od tego, co zostanie przez stronę wykazane (por. postanowienie NSA z dnia 5 lipca 2013 r., sygn. akt II OZ 546/13, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Ponadto z uwagi na wyjątkowość tej instytucji, przesłanki warunkujące przyznanie prawa pomocy muszą być interpretowane ściśle (por. postanowienie NSA z dnia 29 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 406/13, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Wnosząc o zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych strona powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku (postanowienie NSA z dnia 4 lipca 2013 r., sygn. akt II GZ 324/13). Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe. Sąd nie kieruje się w tym zakresie zasadami słuszności, lecz bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy (postanowienie NSA z dnia 22 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 383/13, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Sąd wydaje orzeczenie na podstawie oświadczenia strony mając na uwadze okoliczności podane w tym oświadczeniu i w przedstawionych przez stronę dokumentach. Wymaga to przedstawienia przez stronę wszelkiej możliwej dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej. Przytoczone w oświadczeniu okoliczności i przedstawione dokumenty powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie wnioskodawcy, a do Sądu kierującego się wskazaniami logicznego rozumowania, doświadczenia życiowego i dostępnej wiedzy, należy ocena, czy takie okoliczności zachodzą. Oceniając sytuację materialną strony sąd bada nie tylko jej dochody, ale również czy posiada obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych (postanowienie NSA z dnia 21 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 382/13, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona dodatkowo jest zobowiązana złożyć na wezwanie Sądu dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 P.p.s.a.). W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (postanowienie NSA z dnia 29 listopada 2011 r., sygn. akt II FZ 718/11, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W świetle utrwalonego orzecznictwa i poglądów doktryny wskazać też należy, że całkowite zwolnienie od kosztów sądowych jest możliwe wyjątkowo w przypadku osób żyjących w ubóstwie, które są pozbawione środków do życia, a pozyskanie przez nie kwoty na finansowanie kosztów udziału w sporze sądowym jest obiektywnie niemożliwe (postanowienie NSA z dnia 12 lipca 2013 r., sygn. akt II OZ 604/13, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Wskazuje się też, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli dysponuje jakimkolwiek stałym miesięcznym dochodem lub wolnym od obciążeń majątkiem, który może przynosić potencjalne pożytki, jak również służyć jako zabezpieczenie kredytu czy pożyczki (postanowienie NSA z dnia 29 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 406/13). Sąd oceniając sytuację materialną strony bada nie tylko jej dochody, ale również, czy posiada ona obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych. Istotne jest także wykazanie podjęcia przez stronę starań o uzyskanie środków finansowych, niezależnie od efektów (postanowienie NSA z dnia 25 kwietnia 2013 r., sygn. akt II OZ 313/13). Odnosząc się do przedstawionej przez skarżącego sytuacji, nie można podzielić jego zarzutu dotyczącego uwzględnienia bezspornego faktu posiadania przez skarżącego określonego majątku (w tym nieruchomości). W orzecznictwie podkreśla się bowiem, że posiadanie majątku, w szczególności nieruchomości w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych, zwłaszcza w sytuacji, gdy majątek ten nie jest obciążony prawami osób trzecich i w żaden inny sposób nie została ograniczona możliwość jego zbycia (postanowienie NSA z dnia 25 kwietnia 2013 r., sygn. akt II FZ 158/13, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Nie może mieć też decydującego znaczenia przy badaniu sytuacji finansowej skarżącego fakt spłacania kredytów i umów leasingowych. W judykaturze trafnie stwierdza się, że fakt spłaty kredytu nie może wpłynąć na przyznanie prawa pomocy, ponieważ kwestia spłacania zaciągniętych kredytów lub pożyczek jest indywidualną sprawą podatnika i nie może skutkować przeniesieniem na Skarb Państwa ciężaru ponoszenia kosztów powstałych z tytułu prowadzonego postępowania sądowego (postanowienie NSA z dnia 3 czerwca 2013 r., sygn. akt II FZ 281/13, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Sąd nie podważa faktu, że wnioskodawca posiada liczne zobowiązania, w tym zaległości publicznoprawne. Skoro jednak, kwestia spłacania zaciągniętych kredytów czy pożyczek jest indywidualną sprawą podatnika, to fakt ten nie może skutkować przeniesieniem na Skarb Państwa ciężaru ponoszenia kosztów powstałych z tytułu prowadzonego postępowania sądowego (por. postanowienie WSA w Poznaniu z dnia 27 sierpnia 2014 r., sygn. akt I SA/Po 482/14, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Strona powinna ponosić koszty postępowania, jeżeli dysponuje stałym miesięcznym dochodem i posiada znaczny majątek w postaci ruchomości i nieruchomości. Skarżący otrzymuje wynagrodzenie za pracę, osiąga dochody z dzierżawy, jak również posiada gospodarstwo rolne. Przy ocenie sytuacji finansowej i majątkowej skarżącego, w kontekście możliwości poniesienia wydatku w postaci opłaty sądowej, punktem wyjścia musi być jej wysokość ([...] zł), którą następnie należy odnieść do przedstawionych przez skarżącego źródeł uzyskiwanych dochodów i ich wysokości oraz posiadanego majątku i ponoszonych wydatków. Zdaniem Sądu orzekającego w niniejszej sprawie, z analizy przedstawionych faktów i okoliczności bezspornie wynika, że sytuacja rodzinna, majątkowa i finansowa wnioskodawcy nie uzasadnia stanowiska, że uiszczenie kosztów sądowych w tej wysokości spowoduje zachwianie sytuacji materialnej i bytowej w taki sposób, iż skarżący nie będzie w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. Skarżący uzyskuje bowiem stały dochód ze stosunku pracy, z najmu oraz z działalności rolniczej. Jest również właścicielem licznych nieruchomości, co nie pozostaje bez wpływu na niniejsze rozstrzygnięcie. W związku z powyższym, w ocenie Sądu skarżący nie wykazał, że nie ma obiektywnych możliwości poniesienia kosztów sądowym w żądanym zakresie bez uszczerbku w koniecznych kosztach bieżącego swojego utrzymania i rodziny. Jak podkreślono powyżej, instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób znajdujących się w bardzo trudnej sytuacji materialnej, czyli takich, które ze względu na okoliczności życiowe są pozbawione jakichkolwiek środków do życia lub środki te są tak bardzo ograniczone, że wystarczają jedynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Należy również podkreślić, że opłaty sądowe są rodzajem daniny publicznej i dlatego zasadą jest obowiązek ich ponoszenia. Przyznanie prawa pomocy jest zatem rodzajem szczególnej formy dofinansowania ze strony budżetu państwa, które winno mieć wyjątkowe zastosowanie w sytuacjach, w których strona nie może obiektywnie uzyskać środków finansowych w postępowaniu sądowym. W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 254 § 1, art. 260 oraz art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. postanowił jak w sentencji.