I SA/Po 779/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Waldemar Inerowicz po rozpoznaniu w dniu 22 stycznia 2019 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 21 listopada 2018 r. o sygn. akt I SA/Po 779/18, oddalającego wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych, w zakresie przekraczającym [...] zł w sprawie ze skargi R. O. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2009 r. postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 21 listopada 2018 r. starszy referendarz sądowy WSA w Poznaniu odmówił R. O. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych, w zakresie przekraczającym [...] zł, w sprawie z jego skargi na wskazaną w rubrum niniejszego orzeczenia decyzję Dyrektora Izby Skarbowej. W motywach powyższego orzeczenia starszy referendarz sądowy stwierdził, że skarżący w złożonym wniosku o przyznanie prawa pomocy i późniejszych oświadczeniach nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku dla utrzymania koniecznego siebie i rodziny. W szczególności zaznaczono, że wnioskodawca, pomimo wezwania w trybie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r., poz. 1302. - w skrócie: "P.p.s.a."), nie przedstawił w sposób wyczerpujący informacji dotyczących jego sytuacji materialnej i finansowej, sytuacji materialnej i finansowej swojej żony, z którą pozostaje w ustroju rozdzielności majątkowej, ale wspólnie zamieszkuje, wobec czego nie uczynił zadość ciążącemu na nim obowiązku wykazania zasadności złożonego wniosku w kontekście ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Ponadto stwierdzono, że brak współpracy strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy musi skutkować odmową przyznania tego prawa. Referendarz sądowy podkreślił także, że bez względu na fakt pozostawania w ustroju rozdzielności majątkowej, okoliczność pozostawania w związku małżeńskim, stosownie do art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn. Dz. U. z 2017 r., poz. 682 ze zm. - w skrócie: "K.r.o.") skutkuje tym, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Z uwagi na powyższe, starszy referendarz sądowy, na podstawie art. 245 § 1 i § 3, art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a., oddalił wniosek skarżącego. W ustawowym terminie skarżący, reprezentowany przez adwokata, złożył sprzeciw, w którym zarzucił powyższemu postanowieniu referendarza błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, polegający na uznaniu, że skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 260 § 1 P.p.s.a. rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Stosownie do § 2 powołanej wyżej jednostki redakcyjnej wynika, że wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. W niniejszej sprawie rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy należy dokonać w oparciu o art. 245 § 1 i 3 oraz art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. W świetle ostatniego z powołanych przepisów osobie fizycznej przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W tym miejscu, należy zauważyć, że instytucja prawa pomocy na którą to składa się także zwolnienie strony od kosztów sądowych jest wyjątkiem od zasady wynikającej z postanowień art. 199 P.p.s.a., gdzie mowa o tym, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Wyjątkowy charakter przepisów regulujących przesłanki przyznawania prawa pomocy oznacza, że nie można ich interpretować według zasad wykładni rozszerzającej. Zwolnienie strony od kosztów sądowych jest bowiem przerzuceniem ciężaru ich ponoszenia na Skarb Państwa. W orzecznictwie przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z dnia 6 lipca 2011 r., sygn. akt I OZ 468/11 oraz postanowienie NSA z dnia 28 czerwca 2011 r., sygn. akt II OZ 504/11 - wszystkie orzeczenia powołane w niniejszym postanowieniu dostępne są na stronie internetowej: orzeczenia.nsa.gov.pl). Oceniając zasadność wniosku, sąd musi rozważyć z jednej strony - interes państwa w pobieraniu opłat za rozstrzygnięcie sprawy, a z drugiej - interes strony w dochodzeniu swych praw przed sądem i zachować odpowiednią proporcję między nimi. Zaznaczyć jednak należy, że z przepisów regulujących instytucję prawa pomocy wynika jednoznacznie, iż ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów sądowych spoczywa na stronie ubiegającej się o przyznanie tego prawa. Należy ponadto wskazać, że skarżący wszczynając spór na drodze sądowej powinien liczyć się z koniecznością przeznaczenia na ten cel środków finansowych, a wydatki z tym związane traktować na równi z innymi zobowiązaniami. Odnosząc powyższe rozważania do okoliczności faktycznych rozpoznawanej sprawy należy w pierwszej kolejności wskazać, że skarżący nie wywiązał się ze skierowanych do niego przez referendarza sądowego wezwań na skutek nieprzedłożenia dokumentów świadczących o sytuacji finansowej jego małżonki. Powyższe skutkowało zaś niewykazaniem, że skarżący nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wskazać w tym miejscu należy, że stosownie do postanowień art. 255 P.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W kontekście przytoczonego przepisu należy wskazać, że Sąd (referendarz sądowy) kierując wezwanie do strony jest uprawniony do żądania przedłożenia od wnioskodawcy informacji dotyczących także innych w osób w zakresie w jakim informacje te są konieczne dla ustalenia czy w sprawie zachodzą przesłanki udzielenia prawa pomocy. W orzecznictwie wskazuje się bowiem, że osoba, chcąc skorzystać z prawa pomocy, powinna liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jej sytuacji materialnej oraz członków jej rodziny, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku okoliczności (por. postanowienie NSA z dnia 13 lutego 2013 r., sygn. akt I OZ 86/13). Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że w przypadku osób pozostających w związku małżeńskim, niezależnie od istniejącego między małżonkami ustroju majątkowego, istotny jest także stan majątkowy i możliwości płatnicze małżonka osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 14 marca 2013 r., sygn. akt II FZ 92/13). W przypadku natomiast, gdy Sąd, w celu uzyskania pełniejszego obrazu sytuacji wnioskodawcy, wzywa go do złożenia dodatkowych oświadczeń czy dokumentów źródłowych, tj. korzysta z trybu przewidzianego w art. 255 P.p.s.a., wnioskodawca powinien uczynić zadość takiemu wezwaniu, a nie może go realizować wybiórczo, czy w sposób niedokładny, a tym bardziej ignorować. Uchylając się od pełnej współpracy z sądem w wyjaśnianiu niejasności związanych z rzeczywistymi możliwościami finansowymi, wnioskodawca powinien mieć świadomość, że ponosi w ten sposób ryzyko stwierdzenia przez sąd, że nie wykazał spełniania przesłanek przyznania prawa pomocy wskazanych w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. (por. postanowienie NSA z dnia 23 lipca 2014 r., sygn. akt II GZ 393/14). Brak udzielenia odpowiedzi na wszystkie z pytań referendarza sądowego nakierowanych na ustalenie sytuacji majątkowej i finansowej małżonki skarżącego nabiera szczególnego znaczenia wziąwszy pod uwagę fakt, że stosownie do postanowień art. 23 K.r.o., małżonkowie są obowiązani m.in. do wzajemnej pomocy. W świetle ugruntowanego stanowiska sądów administracyjnych fakt, że pomiędzy małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa, lub że pozostają w separacji faktycznej nie stanowi okoliczności, zwalniającej małżonka z obowiązku wzajemnej pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r., sygn. akt I FZ 395/11; postanowienie NSA z dnia 3 listopada 2011 r., sygn. akt I OZ 817/11). Sąd podziela ocenę skarżącego, że z przedłożonych przez niego oświadczeń wynika, że nie dysponuje on dostatecznymi środkami finansowymi na pokrycie kosztów postępowania w niniejszej sprawie, które na obecnym etapie sprowadzają się do konieczności uiszczenia wpisu od skargi w kwocie [...]zł. Jednocześnie jednak należy zaakcentować, że skarżący, co słusznie podkreślił referendarz w zaskarżonym postanowieniu, nie przedłożył wszelkich żądanych od niego dokumentów i oświadczeń oraz nie udzielił odpowiedzi na wszystkie postawione mu pytania, a uchybiając temu obowiązkowi sprawił, że brak było możliwości dokonania przez referendarza, a obecnie przez Sąd rozpoznający sprzeciw, rzetelnej i pełnej oceny jego rzeczywistej sytuacji majątkowej i finansowej. Tym samym za bezzasadne należy uznać zarzuty skarżącego, że referendarz popełnił błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, a w konsekwencji dokonał wadliwej oceny sytuacji majątkowej skarżącego. W ocenie Sądu, w kontekście przedłożonych przez skarżącego oświadczeń i dokumentów, referendarz sądowy prawidłowo uznał, że skoro strona wnioskująca o przyznanie jej prawa pomocy, uchyla się od obowiązku dostarczenia żądanych dokumentów, to brak było możliwości dokonania rzetelnej i obiektywnej oceny jej stanu majątkowo-finansowego, a wobec tego jej wniosek należało oddalić. Wbrew twierdzeniom skarżącego, to nie referendarz sądowy wadliwie ocenił jego sytuację majątkową, lecz to skarżący, w sposób wadliwy (wybiórczy) wykonał wezwanie z dnia 19 października 2018 r. do przedłożenia stosownych dokumentów i oświadczeń, a tym samym nie zobrazował swojej oraz żony sytuacji finansowej i majątkowej w sposób pełny i pozwalający na przyznanie mu żądanej we wniosku pomocy. W ocenie Sądu, w realiach rozpoznawanej sprawy jedynie łączne zestawienie i analiza faktycznie uzyskiwanych przez oboje małżonków dochodów i ponoszonych wydatków pozwala na pełną i rzetelną ocenę spełnienia ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Należy zaznaczyć, że skarżący wspólnie z żoną prowadzi gospodarstwo domowe. Zdaniem Sądu, nieujawnienie przez skarżącego wszystkich informacji dotyczących sytuacji majątkowej jego małżonki nie pozwala na kompleksową ocenę rzeczywistej sytuacji materialnej wnioskodawcy pod kątem spełnienia przesłanek do przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Dopiero sytuacja w której, ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny nie jest się w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa (por. postanowienie NSA z dnia 2 września 2009 r., sygn. akt I FZ 199/09). Skarżący na skutek nieprzedłożenia wszystkich z żądanych przez referendarza sądowego dokumentów uniemożliwił poczynienie precyzyjnych i kompleksowych ustaleń w powyższym zakresie. W tym kontekście należy podkreślić, że ustanowienie rozdzielności majątkowej nie zwalnia małżonków z obowiązku ponoszenia wzajemnej pomocy i współdziałania dla dobra rodziny, podejmowania starań w celu zapewnienia potrzeb bytowych rodziny i wzajemnego wspierania się małżonków w wypełnianiu obowiązków małżeńskich i rodzinnych. W toku postępowania o przyznaniu prawa pomocy dopuszczalne (a niekiedy konieczne - tak jak w rozpoznawanej sprawie) jest domaganie się od wnioskodawcy - z powołaniem się na art. 23 i art. 27 K.r.o. - przedłożenia dokumentów odnoszących się do sytuacji majątkowej i finansowej małżonka osoby wnioskującej o przyznanie prawa pomocy. Zaznaczenia przy tym wymaga, że celem tego wezwania powinna być ocena, czy w konkretnym przypadku można obiektywnie oczekiwać, że wsparcie małżonka (związane - co wskazano wyżej - przede wszystkim z zapewnieniem środków utrzymania) pozwoli stronie zobowiązanej do poniesienia kosztów postępowania na poczynienie oszczędności na poczet tych kosztów, co niewątpliwie miałoby znaczenie z punktu widzenia przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 30 sierpnia 2016 r., sygn. akt I GZ 505/16, postanowienie NSA z dnia 17 sierpnia 2016 r. o sygn. akt I GZ 472/16). W podsumowaniu Sąd stwierdza, że referendarz sądowy w zaskarżonym postanowieniu prawidłowo wywiódł, że skarżący nie wykazał, aby w jego przypadku ziściły się przesłanki uzasadniające przyznanie jemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Sąd podkreśla, że w analizowanej sprawie, sytuacja finansowa i majątkowa wnioskodawcy, oceniana także przez pryzmat sytuacji jego żony, w wyniku jedynie częściowego wykonania wezwania z dnia 19 października 2018 r., nie została zobrazowana w sposób wystarczający do przyznania mu wnioskowanej pomocy. Do dokonania rzetelnej i obiektywnej oceny sytuacji majątkowej i finansowej skarżącego niezbędne było podanie przez niego informacji wskazanych w wezwaniu do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawo pomocy (ewentualnie złożenie odpisów stosownych dokumentów). Uwzględniając zaś, że skarżący nie przedłożył wszystkich żądanych przez referendarza dokumentów i oświadczeń (również na etapie sprzeciwu) stwierdzić należy, że w niniejszej sprawie nie zachodzą przesłanki do zastosowania względem niego normy zawartej w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., a w konsekwencji, że jego wniosek o przyznanie prawa pomocy nie zasługuje na uwzględnienie. W ocenie Sądu wydane przez starszego referendarza sądowego postanowienie z dnia 21 listopada 2018 r. oddalające wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych, w zakresie przekraczającym [...] zł, jest zgodne z prawem, a wobec tego zarzut podniesiony w sprzeciwie okazał się bezzasadny. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że referendarz sądowy, na podstawie złożonych przez skarżącego dokumentów i oświadczeń wnikliwie przeanalizował sytuację finansową i osobistą skarżącego. W tym stanie rzeczy, działając na podstawie art. 254 § 1 i art. 260 § 1 i 2 oraz art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 16 § 2 P.p.s.a., Sąd orzekł jak w sentencji postanowienia.