I SAB/Po 1/14

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu – Violetta Mielcarek po rozpoznaniu w dniu 24 marca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku TK o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, ustanowienie radcy prawnego, ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi TK na bezczynność Dyrektora Izby Skarbowej w przedmiocie niewydania w ustawowym terminie przez Naczelnika Urzędu Skarbowego zaświadczenia o wysokości dochodów w czterech ostatnich rocznych okresach rozliczeniowych począwszy od 2009 r. postanawia: oddalić wniosek. TK pismem z dnia [...] wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skargę na bezczynność Dyrektora Izby Skarbowej w przedmiocie niewydania w ustawowym terminie przez Naczelnika Urzędu Skarbowego zaświadczenia o wysokości dochodów w czterech ostatnich rocznych okresach rozliczeniowych począwszy od [...]. Następnie złożył sporządzony na urzędowym formularzu w dniu [...] wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, ustanowienie radcy prawnego, ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu wniosku podał, że od [...] nie ma pracy, nie ma dochodów, nie ma również oszczędności i majątku. Od [...] pozostaje na całkowitym utrzymaniu rodziny. Od [...] mieszka u rodziny. Od tego też czasu z powodu braku pracy i dochodów korzysta ze środków do życia otrzymywanych od rodziny. Wnioskodawca podał, że w [...] chciał się zarejestrować w Powiatowym Urzędzie Pracy jako bezrobotny, jednakże organ odmówił jemu nadania statusu osoby bezrobotne. Z tego powodu nie ma dostępu do ofert pracy w PUP oraz do pomocy opieki społecznej. Skarżący oświadczył, że nie pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z innymi osobami, nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych i przedmiotów o wartości powyżej 3.000 euro, nie uzyskuje również dochodów. Pismem z dnia [...] wezwano skarżącego do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez: 1. podanie czy skarżący prowadzi lub w okresie ostatnich [...] miesięcy prowadził działalność gospodarczą i czy uzyskuje z tego tytułu przychody, ponosi koszty uzyskania przychodów, jeżeli tak należy podać w jakiej wysokości, 2. złożenie odpisu zeznania rocznego podatkowego za [...] złożonego przez skarżącego, jeżeli wnioskodawca złożył zeznanie roczne podatkowe za [...] należy również przedłożyć odpis tego zeznania, 3. złożenie wyciągów z kont bankowych, lokat bankowych i rachunków bankowych za ostatnie [...] miesięcy należących do skarżącego, 4. podanie kosztów miesięcznego utrzymania skarżącego z rozbiciem na poszczególne wydatki (ogrzewanie, woda, gaz, energia elektryczna, koszty leczenia i zakupu lekarstw, wyżywienie, telefon stacjonarny i telefon komórkowy, abonament RTV, kablówka, środki czystości, raty kredytów – z podaniem na co kredyty zostały zaciągnięte, kiedy, jaki jest harmonogram spłat rat itp.) i z jakich środków je ponosi, 5. podanie czy skarżący uzyskuje jakieś dochody np. z tytułu umowy zlecenia, umowy o dzieło, prac dorywczych, sezonowych, inne, jeżeli tak należy podać kiedy takie dochody uzyskał i w jakiej wysokości, 6. podanie czy skarżący pozostaje w związku małżeńskim, 7. podanie u kogo z członków rodziny skarżący zamieszkuje, w jakiej wysokości otrzymuje pomoc od członków rodziny, należy również podać w jakiej wysokości i z jakiego tytułu członkowie rodziny, u których wnioskodawca mieszka, uzyskują miesięczne dochody, 8. podanie marki i roku produkcji wszystkich posiadanych i użytkowanych przez skarżącego pojazdów mechanicznych podlegających obowiązkowi rejestracji. Skarżący w odpowiedzi z dnia [...] oświadczył, że nie prowadzi działalności gospodarczej i że nie posiada żadnych źródeł dochodów, pozostaje na utrzymaniu rodziny. Wnioskodawca podał, że z uwagi na brak źródeł dochodów zeznań rocznych podatkowych za [...]. nie składał. Wskazał, że nie posiada oszczędności ani rachunku bankowego. Wyjaśnił, że pozostaje na utrzymaniu rodziny, od której nie otrzymuje dochodów, a od której ze środków do życia korzysta i z tych względów nie jest możliwym podanie kosztów utrzymania jego osoby, kosztów takich bowiem nie ewidencjonuje. Wnioskodawca podał, że w związku z utratą pracy nie spłacił kredytu na łączną kwotę [...], zaś obecnie ratalnie spłaca grzywnę sądową w łącznej wysokości ok. [...], na co środki otrzymuje od rodziny, od której na ten cel pożycza miesięcznie [...]. Wnioskodawca podał, że jest zadłużony u rodziny na kwotę ok. [...]. Skarżący oświadczył, że nie posiada żadnego majątku, w tym samochodów. Skarżący - mimo wezwania - nie podał czy pozostaje w związku małżeńskim, nie podał również u kogo z członków rodziny zamieszkuje, w jakiej wysokości otrzymuje pomoc od członków rodziny, nie podał także w jakiej wysokości i z jakiego tytułu członkowie rodziny, u których mieszka, uzyskują miesięczne dochody. Wnioskodawca wskazał natomiast, że przepis art. 255 P.p.s.a. nie stanowi podstawy do żądania od wnioskodawcy podania u kogo z członków rodziny zamieszkuje, źródeł dochodów członków jego rodziny i do wyjaśnienia czy pozostaje w związku małżeńskim, a jedynie do podania źródeł dotyczących jego stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako "P.p.s.a.") strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Zatem obowiązującą zasadą w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest, że strony ponoszą koszty tego postępowania. Od tej zasady ustawa przewiduje wyjątek – możliwość przydzielenia stronie skarżącej prawa pomocy. Przepis art. 245 § 1 cyt. ustawy stanowi, iż prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (por. art. 245 § 2 P.p.s.a). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej (por. art. 245 § 3 i § 4 P.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy wiąże się ściśle z realizacją jednego z podstawowych standardów państwa prawnego, jakim jest prawo do sądu i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów postępowania. W orzecznictwie przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z I OZ 468/11 z 06.07.2011r., I OZ 466/11 z 06.07.2011r., II OZ 504/11 z 28.06.2011r. publ. na str. internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W tym miejscu zauważyć jednak należy, że z użytych w art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a. słów "gdy wykaże" wynika, że strona ma przekonać, że znajduje się w sytuacji opisanej w tym przepisie, która uniemożliwia jej poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania lub poniesienie pełnych kosztów postępowania (por. M. Niezgódka-Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2009, s. 694). W przedmiotowej sprawie skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, zatem wnioskodawca powinien był wykazać, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 §1 pkt 1 P.p.s.a). Tymczasem skarżący nie wykazał przesłanek do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, jak i w zakresie częściowym. Należy podkreślić, że ciężar wykazania występowania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na osobie składającej w tym przedmiocie wniosek. To z kolei oznacza, że taka osoba powinna poczynić wszelkie kroki mające na celu uzasadnienie i uprawdopodobnienie okoliczności, na które się powołuje, zaś uznanie, czy nastąpiło to w sposób dostateczny zostaje ocenione w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy. Przytoczone we wniosku okoliczności, jak i przedstawione przez wnioskodawcę dokumenty powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanej regulacji. Wnioskodawca winien więc wykazać w sposób niebudzący wątpliwości, że zdobycie środków niezbędnych do uczestniczenia w postępowaniu sądowym, jest obiektywnie niemożliwe. W tym miejscu na podkreślenie zasługuje także ugruntowany już w orzecznictwie sądowoadministracyjnym pogląd, że uzyskanie prawa pomocy i przerzucenie kosztów postępowania sądowego na Skarb Państwa, a w konsekwencji pozostałych podatników, nie jest przywilejem strony, ale wyjątkiem od zasady samodzielnego ponoszenia kosztów związanych z prowadzeniem procesów sądowych. Przyznanie prawa pomocy musi mieć charakter wyjątkowy i dotyczyć sytuacji, gdy rzeczywiście z porównania wysokości prognozowanych kosztów postępowania oraz możliwości majątkowych i finansowych wnioskodawcy i jego domowników wynika, że skarżący nie ma dostatecznych środków na poniesienie kosztów niniejszego postępowania chociażby w części. Konieczne jest również wskazanie, że strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 P.p.s.a.). Sporządzony w ten sposób wniosek ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji majątkowej, rodzinnej i finansowej wnioskodawcy oraz osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym. W razie pojawienia się wątpliwości, co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, na podstawie art. 255 P.p.s.a. można wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, stanu rodzinnego i dochodów. Przykładowe dokumenty źródłowe zostały wymienione w § 4 Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępnienia urzędowego formularza oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. Nr 227, poz. 2245). Jednocześnie podkreślić należy, czego domagał się skarżący, że to przepis art. 255 P.p.s.a. nadaje kompetencję do wezwania strony o uzupełnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez złożenie oświadczeń wiedzy oraz o przedłożenie dokumentów źródłowych, co z mocy tego przepisu powoduje powstanie obowiązku po stronie wnioskodawcy o przedłożenie tychże wyjaśnień i dokumentów ("strona jest obowiązana złożyć na wezwanie"). Oznacza to, że obowiązek przedłożenia dokumentów powstaje po stronie wnioskodawcy, a nie innych podmiotów. Stąd, w sytuacji, gdy na podstawie art. 255 P.p.s.a. wzywa się stronę o przedłożenie dokumentów źródłowych, obrazujących sytuację majątkową osób, z którymi wnioskujący współtworzy gospodarstwo domowe, to odmowa udostępnienia tych dokumentów przez wnioskodawcę, prowadząca do ich nieprzedłożenia, przesądza o uchybieniu obowiązkowi, o którym mowa w art. 255 P.p.s.a. W zakresie, w jakim dochody i obciążenie finansowe osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym współkształtują sytuację finansową wnioskodawcy o prawo pomocy, tj. jego koszty utrzymania i potencjalne dochody, należy na podstawie art. 255 P.p.s.a. wezwać o dokumenty źródłowe obrazujące sytuację majątkową domowników wnioskodawcy (por. postanowienie Naczelnego Sadu Administracyjnego z dnia 10 marca 2011 r., II FZ 67/11, publ. na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl/). W odpowiedzi na wezwanie z dnia [...] do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący nie wykazał, że zabiegał z należytą starannością o pozyskanie dokumentów źródłowych obrazujących sytuację majątkową członków jego rodziny, czy chociażby oświadczeń co do sytuacji majątkowej i finansowej. Przeciwnie, skarżący stoi na stanowisku, że wezwanie o przedłożenie dokumentów źródłowych było cyt. "niestosowne, i absurdalne i nieuprawnione". Zaznaczyć przy tym należy, że wspólne zamieszkanie, pozostawanie na całkowitym utrzymaniu oraz materialne wsparcie, które skarżący otrzymuje od rodziny uzasadniają ocenę, że skarżący wraz z członkami rodziny u której zamieszkuje współtworzy wspólne gospodarstwo domowe. Skarżący - mimo wezwania - nie podał również czy pozostaje w związku małżeńskim, gdyż jak stwierdził, podanie takiej informacji narusza jego dobra osobiste. W tym miejscu godzi się zauważyć, że zgodnie z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r., poz. 788 ze zm.) małżonkowie są obowiązani m.in. do wzajemnej pomocy. Skoro małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy, przez którą należy rozumieć nie tylko świadczenia osobiste, ale i pieniężne, żona ma obowiązek udzielenia pomocy mężowi w zakresie prowadzenia przez niego procesów sądowych (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 maja 1967r., sygn. akt I CZ 37/67, Lex nr 6155). W świetle ugruntowanego już stanowiska sądów administracyjnych fakt, że pomiędzy małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa i że małżonkowie nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego i pozostają w separacji faktycznej, nie stanowi okoliczności, w której to żona nie może pomóc swojemu mężowi w uiszczeniu kosztów postępowania (por. postanowienie NSA z 15 listopada 2012r., sygn. akt II FZ 900/12, postanowienie NSA z 2 grudnia 2011r., sygn. akt I FZ 395/11, postanowienie NSA z 3 listopada 2011r. sygn. akt I OZ 817/11, postanowienie NSA z 28 września 2011r. sygn. akt I FZ 196/11 publ. na str. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Mając na uwadze powyższe przyjąć zatem należy, że przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy zasadne jest wzywanie strony skarżącej do podania czy pozostaje w związku małżeńskim, a następnie, jeżeli okaże się, że wnioskodawca w związku małżeńskim pozostaje, do ustalenia w jakiej wysokości i z jakiego tytułu małżonka uzyskuje miesięczne dochody, czy posiada majątek, jeżeli tak to jaki, gdyż sytuacja majątkowa i finansowa małżonki wpływa na ocenę możliwości płatniczych wnioskodawcy. Dopiero bowiem zestawienie i analiza faktycznie uzyskiwanych przez małżonków dochodów i ponoszonych wydatków pozwala na pełną i rzetelną ocenę w zakresie spełnienia ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy. Zatem nieujawnienie przez skarżącego okoliczności czy pozostaje w związku małżeńskim, nie pozwala na ocenę rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącego pod kątem spełnienia przesłanek do przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienie NSA z 2 września 2009r. sygn. akt I FZ 199/09 publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W świetle powyższego, uznać należy, że oświadczenie majątkowe przedstawione przez skarżącego, zawarte w treści formularza o prawo pomocy nie sprostało obowiązkowi wskazanemu w treści przepisu art. 252 § 1 P.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym wnioskodawcy. Wniosek skarżącego o prawo pomocy nie zawierał bowiem pełnej informacji dotyczącej zdolności do poniesienia kosztów niniejszego postępowania, chociażby w części. Skarżący wielokrotnie podkreślał, że mieszka u rodziny i znajduje się na utrzymaniu członków rodziny, członkowie rodziny zapewniają wszystkie jego potrzeby. Przyjąć zatem należy, że wnioskodawca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z tymi osobami. Wobec powyższego zasadnie na podstawie art. 255 P.p.s.a. wezwano skarżącego do wyjaśnienia stanu majątkowego członków rodziny, gdyż ich sytuacja finansowa i majątkowa rzutuje na możliwości płatnicze skarżącego. Z istoty prawa pomocy wynika, że sytuacja finansowa wnioskodawcy oceniana jest przez pryzmat dochodów wszystkich członków rodziny uwzględniając przy tym nie tylko przychody osób, z którymi wnioskodawca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, ale także i koszty utrzymania wszystkich członków rodziny. W niniejszej sprawie ocena możliwości płatniczych rodziny skarżącego jest o tyle istotna, że jak skarżący sam podkreślał, rodzina prócz kosztów utrzymania, zapewnia wszystkie przydatne mu dobra oraz ponosi także koszty jego zobowiązań finansowych (np. spłata grzywny sądowej). Wnioskodawca podał, że miał możliwość zadłużenia się od [...] u rodziny na kwotę [...] zł, ze spłatą tej rosnącej należności, gdy znajdzie zatrudnienie. Ocenić zatem należało, czy domownicy dysponują odpowiednimi środkami na poniesienie także i kosztów niniejszego postępowania sądowego. Do tej oceny z kolei niezbędne jest podanie przez wnioskodawcę informacji wymienionych w wezwaniu do uzupełnienia wniosku o prawo pomocy, czego w istocie skarżący odmówił. Pomimo wezwania w trybie przepisu art. 255 P.p.s.a. skarżący nie wyjaśnił rzeczywistej sytuacji finansowej swojej ani domowników, nie przedłożył też żadnych dokumentów źródłowych, które umożliwiłyby ocenę, czy sytuacja finansowa rodziny uzasadnia przyznanie prawa pomocy w niniejszej sprawie chociażby w części. Należy w tym miejscu podkreślić, że brak współpracy strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy skutkować musi odmową przyznania prawa pomocy. Uniemożliwia bowiem wolną od wątpliwości ocenę sytuacji materialnej wnioskującego. Wobec powyższego niemożliwe okazało się ustalenie jaki jest rzeczywisty stan majątkowy skarżącego, a od tego zależało ewentualne przyznanie prawa pomocy. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (por. post. NSA z dnia 1 marca 2006 r. sygn. akt II OZ 235/06; post. NSA z dnia 27 października 2011 r., sygn. akt I GZ 170/11, www.nsa.gov.pl). Niemożliwe okazało się poczynienie ustaleń faktycznych w rozpatrywanym zakresie, uzasadniających stwierdzenie, że sytuacja finansowa nie pozwala na pokrycie chociażby części kosztów postępowania. Wobec powyższego na podstawie art. 245 § 1, § 2 i § 3, art. 246 § 1 pkt 1 i pkt 2 w zw. z art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a., postanowiono jak w sentencji.