V SA/Wa 2390/16

Straszy referendarz sądowy Konrad Łukaszewicz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 24 maja 2017 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi [...] na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] lipca 2016 r. Nr [...] w przedmiocie stwierdzenia uchybienia terminu do wniesienia zażalenia postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Postanowieniem z dnia 7 grudnia 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odrzucił skargę Z. R. z uwagi na uchybienie ustawowego terminu do jej złożenia. Skarżący wystąpił z zażaleniem na powyższe postanowienie oraz wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych. We wniosku sporządzonym na urzędowym formularzu PPF z dnia [...] r. skarżący ponowił żądanie zwolnienia od kosztów sądowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wskazał, iż gospodarstwo domowe prowadzi samodzielnie, nie posiada nieruchomości, oszczędności pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. W rubryce nr 10 wniosku oświadczył, iż źródłem jego utrzymania jest renta inwalidzka w wysokości 1.047 zł miesięcznie. W uzasadnieniu podniósł, iż z uwagi na trudności finansowe (zadłużenie) nie jest w stanie opłacić kosztów sądowych w sprawie. W związku z tym, iż złożone oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego, zarządzeniem z dnia 23 marca 2017 r. wezwano go do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów. Pismem z dnia [...] r. wnioskodawca wyjaśnił, iż zamieszkuje u żony, w związku z czym "dokłada" do czynszu kwotę 200 zł. Wskazał przy tym, iż zawarł z żoną w dniu 27 października 1992 r. umowę o rozdzielności majątkowej, wobec czego nie "uczestniczy ona w jego sprawach związanych z prowadzoną uprzednio działalnością gospodarczą", a jedynie pomaga mu w utrzymaniu (mieszkanie, wyżywienie). Skarżący oświadczył, iż nie posiada wiedzy o stanie majątkowym swojej żony. Wnioskodawca posiada dzieci, jednakże są one dorosłe, założyły własne rodziny, w związku z czym nie ma także wiedzy o ich sytuacji materialnej. Skarżący prowadzi gospodarstwo domowe samodzielnie i ponosi wydatki na leki – 400 zł miesięcznie oraz wyżywienie – około 450 zł. Do pisma załączył kopie następujących dokumentów: zeznania podatkowego PIT-37 za rok 2015, przekazu pocztowego – potwierdzenia wypłaty świadczenia ZUS za miesiąc styczeń 2017 r. oraz listy blokad na rachunku bankowym na dzień 30 września 2014 r. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje: Zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest – stosownie do treści przepisu art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.; zwanej dalej: "p.p.s.a.") – ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Prawo pomocy stanowi wyjątek od tej zasady i może zostać przyznane osobie fizycznej w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Podkreślić należy, iż instytucja prawa pomocy jest przeznaczona dla osób znajdujących się w stanie ubóstwa, dla których poniesienie jakichkolwiek kosztów sądowych jest niemożliwe bowiem wiązałoby się z niemożnością zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych ich rodzin. Zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa do osób tych zaliczyć można bezrobotnych, którzy nie pobierają zasiłku lub osoby, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone. W związku z tym, iż w przypadku przyznania prawa pomocy koszty udzielonej pomocy pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach szczególnie uzasadnionych, ograniczonych do sytuacji, gdy strona skarżąca nie ma jakichkolwiek możliwości pokrycia tych kosztów z posiadanych dochodów lub z dochodów możliwych do osiągnięcia. Przypomnieć również trzeba, iż ocena zasadności wniosku o prawo pomocy polega na dokonaniu porównania wysokości obciążeń finansowych w postępowaniu sądowym z rzeczywistymi możliwościami płatniczymi wnioskującej strony, biorąc pod uwagę jej wydatki niezbędne dla utrzymania siebie oraz rodziny. W niniejszej sprawie na skarżącym ciąży obowiązek opłacenia wpisu od zażalenia w wysokości 100 zł. Wniosek nie zasługuje na uwzględnienie z następujących względów. W pierwszej kolejności podnieść należy, iż wnioskodawca nie wykonał należycie zarządzenia z dnia 23 marca 2017 r., którym został wezwany do udzielenia informacji na temat stanu majątkowego posiadania jego żony i członków rodziny, a także czy osoby, z którymi prowadzi gospodarstwo domowe posiadają rachunki bankowe. Wnioskodawca został również wezwany do złożenia pełnych wyciągów z rachunków bankowych swoich i osób, z którymi prowadzi gospodarstwo domowe, ewentualnie dokumentu bankowego, z którego wynika zamknięcie (likwidacja), zajęcie bądź blokada rachunku. W odpowiedzi skarżący wskazał, iż zawarł z żoną umowę o rozdzielności majątkowej, oświadczył również, iż nie ma wiedzy na temat stanu majątkowego posiadania żony i dorosłych dzieci. Przedstawił również dokument wygenerowany elektronicznie w dniu 30 września 2014 r., zawierający listę blokad na należącym do niego rachunku bankowym. Mając na uwadze powyższe wskazać należy, iż nie można podzielić stanowiska skarżącego o samodzielnym prowadzeniu gospodarstwa domowego. W orzecznictwie przyjmuje się bowiem, że przez pojęcie "pozostawania we wspólnym gospodarstwie domowym" należy rozumieć stałe przebywanie kilku osób w tym samym miejscu przy jednoczesnym partycypowaniu w utrzymaniu tego gospodarstwa (por. postanowienie NSA z dnia z dnia 10 września 2013 r., sygn. akt I GZ 375/13; orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zauważyć zatem należy, iż wnioskodawca sam wskazuje, że zamieszkuje "u żony" i partycypuje w kosztach wspólnego mieszkania – dokładając się do czynszu – w wysokości 200 zł. Zatem w przypadku, gdy skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z żoną, nie można ograniczyć się do sytuacji majątkowej i dochodów samego wnioskodawcy, ale należy uwzględnić sytuację majątkową i dochody wszystkich członków rodziny prowadzących wspólne gospodarstwo domowe, ponieważ zwolnienie od kosztów postępowania jest uzasadnione wówczas, gdy ich poniesienie powoduje uszczerbek utrzymania koniecznego dla skarżącego i jego rodziny (vide: postanowienie NSA z 25 kwietnia 2008 r. o sygn. akt II OZ 322/08). Niezależnie od powyższego przypomnieć należy, iż w przypadku osób pozostających w związku małżeńskim oceny aktualnego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy dokonuje się również z uwzględnieniem sytuacji majątkowej współmałżonka, niezależnie od panującego między nimi ustroju majątkowego (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 22 grudnia 2009 r. o sygn. akt II OZ 1142/09, z dnia 28 września 2011 r. o sygn. akt I FZ 196/11 oraz z dnia 27 listopada 2013 r. o sygn. akt I FZ 434/13). Zatem rozdzielność majątkowa nie zwalnia małżonków z obowiązku wzajemnego wsparcia finansowego. Zgodnie bowiem z art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t. j. Dz. U. z 2015 r., poz. 2082 ze zm.; zwanej dalej: "k.r.o.") oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swoich sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli; zadośćuczynienie temu obowiązkowi może polegać także, w całości lub w części, na osobistych staraniach o wychowanie dzieci i na pracy we wspólnym gospodarstwie domowym. Przepisy k.r.o. regulujące stosunki między małżonkami i między rodzicami i dziećmi nakładają na małżonków, rodziców i dzieci określone obowiązki alimentacyjne (art. 128 k.r.o.). To samo dotyczy również dzieci skarżącego, gdyż rodzice i dzieci obowiązani są wspierać się wzajemnie, zgodnie z treścią art. 87 k.r.o. Także art. 128 k.r.o. stanowi, że obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. W orzecznictwie zarówno sądów administracyjnych, jak i sądów powszechnych do obowiązków tych zalicza się nie tylko utrzymanie, ale również pomoc w opłaceniu kosztów postępowania sądowego, toczonego przez osobę uprawnioną do alimentacji (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 1989 r. o sygn. akt II CZ 80/89, opubl. w Lex pod nr 8963 i z dnia 5 maja 1967 r. o sygn. akt I CZ 37/67, opubl. w Lex pod nr 6155; postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r. o sygn. akt GZ 71/04; postanowienie NSA z dnia 9 czerwca 2015 r. o sygn. akt I GZ 317/15). W konsekwencji podnieść należy, iż ustanowienie rozdzielności majątkowej nie wyłącza stosowania przepisów regulujących małżeńskie stosunki majątkowe, niezależnie od ustroju majątkowego obowiązującego małżonków (por. M. Zychowicz, w: H. Ciepła i inni, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, Warszawa 2009, teza 8 do art. 51, s. 320). Stanowisko to znajduje również potwierdzenie w orzecznictwie, w którym podnosi się, iż przy badaniu przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., należy wziąć pod uwagę, że zgodnie z art. 23 k.r.o. małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia pozostawanie w rozdzielności majątkowej (vide: postanowienia NSA: z dnia 6 października 2004 r. o sygn. akt GZ 71/04; z dnia 31 marca 2016 r. o sygn. akt I GZ 168/16). Skoro zatem wnioskodawca nie udziela odpowiedzi na pytania dotyczące stanu majątkowego posiadania członków jego rodziny (żony, dzieci), jak również ich wydatków związanych z niezbędnym utrzymaniem, to w konsekwencji nie sposób ustalić tych możliwości majątkowych, co z kolei wpływa negatywnie na ocenę czy spełnione zostały ustawowe przesłanki do przyznania prawa pomocy. Nie kwestionując zatem tego, że wnioskodawca może nie posiadać wiedzy w tym zakresie, zauważyć tylko należy, że okoliczność ta nie może prowadzić do przyjęcia, że ocena wniosku przeprowadzana będzie z wyłączeniem możliwości majątkowych jego żony, z którą zamieszkuje i która pokrywa w części wydatki związane z jego utrzymaniem. Następnie wskazać należy, iż nie można uznać by skarżący wykonał wezwanie do złożenia wyciągów z rachunków bankowych swoich i żony. Przedłożony przez niego wydruk pochodzi bowiem sprzed ponad dwóch lat, skoro wskazana na nim data wydruk to 30 września 2014 r. Nie jest to zatem ani wyciąg pełny z ostatnich trzech miesięcy, ani dokument bankowy, potwierdzający zajęcie czy blokadę rachunku. Wskazać przy tym należy, iż zgodnie z art. 728 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (t. j. Dz. U. z 2016 r., poz. 380 ze zm.), bank jest obowiązany przesyłać posiadaczowi co najmniej raz w miesiącu bezpłatnie wyciąg z rachunku z informacją o zmianach stanu rachunku i ustaleniem salda, chyba że posiadacz wyraził pisemnie zgodę na inny sposób informowania o zmianach stanu rachunku i ustaleniu salda. Zatem to, że skarżący nie nadsyła ani wyciągów z rachunku bankowego, ani innych dokumentów bankowych, którymi winien dysponować przy założeniu należytej staranności w dbaniu o własne sprawy, stanowi okoliczność negatywnie wpływającą na rozstrzygnięcie w przedmiocie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 14 lutego 2017 r. o sygn. akt I GZ 17/17). Przypomnieć trzeba, iż w orzecznictwie podnosi się, że kwestia posiadania środków pieniężnych (w szczególności oszczędności zgromadzonych na rachunku bankowym) jest istotna dla oceny możliwości finansowych strony ubiegającej się o prawo pomocy, wobec czego wyjaśnienia w tym zakresie winny być zgodne ze stanem rzeczywistym i wyczerpujące, tj. w pełni obrazować stan jej pieniężnego posiadania (por. postanowienie NSA z 24 stycznia 2007 r. o sygn. akt. I GZ 3/07). Dodać także należy, iż dla rozpoznania wniosku o prawo pomocy nie jest tylko istotne jaka jest wysokość środków zgromadzonych na rachunku bankowym, ale również jak wygląda obrót tymi środkami, czy strona nie wyzbywa się środków w związku z wezwaniem do złożenia oświadczenia w tym zakresie, bądź też jakie są przyczyny, że posiadając stałe źródło dochodów nie dysponuje zasobami pieniężnymi w danym okresie. W jednym z orzeczeń Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, iż dopiero na podstawie wyciągów z rachunków bankowych skarżącego oraz wszystkich osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym – z okresu ostatnich kilku miesięcy (minimum 3) – możliwe jest dokonanie rzetelnej analizy sytuacji majątkowej strony we wcześniejszym okresie oraz na moment rozpoznawania wniosku o przyznanie prawa pomocy. Wyciąg z rachunku bankowego obejmujący krótszy okres czasu nie odzwierciedla przebiegu zmian sytuacji finansowej strony, nie pozwala ocenić, jakie są stałe, a jakie doraźne koszty utrzymania, obciążenia i dochody w gospodarstwie domowym, jak również czy potencjalne trudności finansowe mają charakter trwały, czy też są jedynie przejściowe (por. postanowienie NSA z dnia 13 stycznia 2016 r. o sygn. akt II GZ 916/15). Stwierdzić zatem należało, iż wnioskodawca nie przedstawił istotnych dla oceny wniosku dokumentów, wobec czego nie było możliwe dokonanie porównania wysokości obciążeń finansowych z jakimi winien się liczyć w postępowaniu sądowym z jego rzeczywistymi możliwościami płatniczym. Okoliczność ta miała znaczenie również z tego powodu, iż na skarżącym ciąży obecnie jedynie obowiązek poniesienia wpisu od zażalenia w wysokości 100 zł. Jak to się podnosi w orzecznictwie, wysokość wpisu należnego w sprawie nie może być obojętna dla oceny kondycji finansowej strony skarżącej i związanej z tym możliwości ponoszenia kosztów sądowych (por. postanowienie NSA z 25 listopada 2008 r. o sygn. akt II GZ 296/08). W powyższym kontekście zauważyć również należy, iż wnioskodawca oświadczył w piśmie z dnia 10 kwietnia 2017 r., że ponosi miesięczne wydatki na wyżywienie w wysokości około 450 zł. Nie można jednak nie dostrzec, że w tym samym piśmie wskazał jednocześnie, że otrzymuje pomoc od żony polegającą m. in. na żywieniu. W tej sytuacji, w ocenie referendarza sądowego, przeznaczenie kwoty 100 zł na koszty sądowe nie spowoduje uszczerbku w niezbędnym utrzymaniu wnioskodawcy. Z wyłuszczonych względów wniosek skarżącego nie mógł zostać uwzględniony. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest bowiem pogląd, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia oraz dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 27 lipca 2011 r. o sygn. akt II OZ 650/11). W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji postanowienia.