I SA/Op 151/17

Starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu - Krzysztof Błasiak po rozpoznaniu w dniu 10 października 2017 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A. w [...] na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Opolu (obecnie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Opolu) z dnia 3 lutego 2017 r. Nr [...] w przedmiocie określenia zobowiązania w podatku od towarów i usług za styczeń, luty, czerwiec, lipiec, sierpień i grudzień 2012 r. oraz nadwyżki podatku naliczonego nad należnym do zwrotu za marzec, kwiecień, maj, wrzesień, październik i listopad 2012 r., postanawia odmówić przyznania prawa pomocy. W dniu 11 kwietnia 2017 r. A. w [...] (dalej jako strona skarżąca, A.), w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Opolu (obecnie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Opolu) z dnia 3 lutego 2017 r. Nr [...] w przedmiocie określenia zobowiązania w podatku od towarów i usług za styczeń, luty, czerwiec, lipiec, sierpień i grudzień 2012 r. oraz nadwyżki podatku naliczonego nad należnym do zwrotu za marzec, kwiecień, maj, wrzesień, październik i listopad 2012 r. (wartość przedmiotu sporu opiewa na kwotę 315.157 zł), sporządziło wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Uzasadniając wniosek strona skarżąca podniosła, że od podjęcia czynności egzekucyjnych i zajęcia rachunków bankowych A. przestała być wypłacalna. W związku z tym 28 marca 2017 r. złożyła wniosek o ogłoszenie upadłości. Natomiast w części wniosku dotyczącego oświadczenia o majątku i dochodach A. wykazała środki trwałe o wartości 22.197,49 zł, zysk za ostatni rok obrotowy w wysokości 257.441,65 zł, stan konta bankowego -13,67 zł oraz stan kapitału zakładowego, majątku i środków finansowych w wysokości 50.000 zł. W załączeniu do wniosku strona skarżąca przedłożyła kserokopię wniosku o ogłoszenie upadłości. W wykonaniu wezwania referendarza pełnomocnik strony skarżącej przekazał dodatkowo wyciągi z rachunku bankowego, sprawozdanie za I kwartał 2017 r., zestawienie obrotów i sald oraz kserokopie operatu szacunkowego, deklaracji podatkowych CIT-8 za lata 2015-2016 i deklaracji podatkowych VAT-7 za miesiące październik i listopad 2016 r. oraz styczeń, luty i marzec 2017 r., Postanowieniem z 9 maja 2017 r. referendarz sądowy odmówił stronie skarżącej przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu referendarz zwrócił uwagę, że kontrola skarbowa, której efektem są ustalenia zawarte w zaskarżonej decyzji, rozpoczęła się w lipcu 2015 r. i w sytuacji niekorzystnego wyniku kontroli winna mieć świadomość wymagalności ponoszenia kosztów, zabezpieczając odpowiednie zasoby finansowe na prowadzenie sporów, w tym na przyszłe postępowanie sądowe. W tym względzie referendarz uznał, iż A. miała ku temu odpowiednie możliwości. W 2015 r. z prowadzonej działalności gospodarczej uzyskała bowiem dochody w wysokości 294.920,19 zł, zaś 2016 r. dochody w wysokości 184.879,78 zł. Jednocześnie na podstawie przekazanych kopii zeznań podatkowych za lata 2015 i 2016 ustalono, że A. prowadząc działalność gospodarczą posiadała znaczny potencjał finansowy przejawiający się w postaci uzyskiwanych przychodów, co umożliwiało w dużo większym zakresie niż w przypadku uzyskanych dochodów zabezpieczenie środków finansowych na opłacenie wszelkich kosztów postępowania sądowego. W tym okresie bowiem A. pozyskała środki finansowe z uzyskanych przychodów w wysokości 3.191.423,97 zł, z czego w ostatnim roku (tj. w 2016 r.) A. w wysokości 871.914,87 zł. W tym względzie przytoczono utrwalony w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego pogląd, że dla oceny zasadności wniosku ta okoliczność posiada większe znaczenie niż dochody czy też szeroko pojęta płynność finansowa firmy bądź jej rentowność. O potencjale do gromadzenia środków finansowych osób prowadzących działalność gospodarczą, a tym samym o dostępności środków finansowych pozwalających na pokrycie kosztów sądowych, decydują przede wszystkim uzyskiwane przychody z tytułu świadczonych usług bądź sprzedawanych towarów, a nie dochody (bądź strata) będące wynikiem różnicy pomiędzy przychodami a kosztami działalności, która z kolei jest skutkiem decyzji gospodarczych podejmowanych przez prowadzącego działalność gospodarczą. Jeżeli podmioty gospodarcze osiągają przychody, jest kwestią wyboru, czy przeznaczą uzyskane środki na cele związane z prowadzeniem działalności gospodarczej, czy pokrycie kosztów sądowych. Przy czym nakładom na działalność gospodarczą nie można przypisać pierwszeństwa przed kosztami sądowymi (por. postanowienie NSA z dnia 21 lipca 2014 r., I FZ 239/14; dostępne pod adresem http://orzeczenia.nsa.gov.pl; postanowienie NSA z dnia 15 października 2014 r., II FZ 1509/14, LEX nr 1519078; postanowienie z dnia 15 października 2014 r., II GZ 655/14, LEX nr 1530572). Ponadto referendarz powołał się na wyrażone w orzecznictwie stanowisko, zgodnie z którym każdy podmiot prowadzący działalność gospodarczą winien uwzględniać konieczność ponoszenia kosztów spraw sądowych związanych z prowadzoną działalnością i mieć na ten cel wygospodarowane środki finansowe (postanowienie NSA z 28 marca 2014 r., I OZ 232/14, postanowienie NSA z 17 grudnia 2014 r., I FZ 459/14; CBOSA). Przedsiębiorca w ramach ryzyka prowadzenia działalności gospodarczej powinien bowiem liczyć się z możliwością albo koniecznością dochodzenia lub obrony swoich praw na drodze sądowej. Koszty związane z postępowaniem przed sądem należy traktować na równi z innymi kosztami prowadzonej działalności, takimi jak należności publicznoprawne, pieniężne zobowiązania umowne, czy wynagrodzenia pracownicze (zob. postanowienie NSA z dnia 4 sierpnia 2014 r., I FZ 252/14; dostępne na stronach http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W tym względzie powołano również stanowisko Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Zdaniem Trybunału, strona, która prowadzi działalność gospodarczą ma obowiązek zarezerwować środki finansowe na pokrycie kosztów sądowych związanych z ewentualnie prowadzonymi postępowaniami sądowymi, gdyż prowadzenie takich postępowań mieści się w ryzyku takiego profilu działalności (wyrok z 19 stycznia 2010 r., nr 1783/04 Felix Blau sp. z o.o. p. Polsce, dostępny w bazie HUDOC). Ponadto w uzasadnieniu postanowienia wskazano na fakt, iż A. nadal pozostaje w obrocie prawnym jako przedsiębiorca i jako podmiot gospodarczy ma obowiązek podejmować wszelkie działania w celu prowadzenia działalności gospodarczej i uzyskiwania przychodów. Jeśli z takiej aktywności zrezygnowała, w konsekwencji nie uzyskuje przychodów i nie podejmuje starań ukierunkowanych na ich pozyskanie, to oznacza, że brak środków na ponoszenie kosztów sądowych jest powodowany postawą strony, nie zaś czynnikami od niezależnymi, obiektywnymi. Referendarz ocenił również, że prowadzenie wobec strony skarżącej postępowań egzekucyjnych także nie może być wystarczającym argumentem za przyznaniem prawa pomocy, na co też zwrócił uwagę Naczelny Sąd Administracyjny (zob. postanowienie z 7 stycznia 2014 r., II FZ 1196/13, LEX 1410630; postanowienie z 15 stycznia 2014 r., II FZ 1527/13, LEX 1417310). Stwierdzono przy tym, że przyjęcie takiej argumentacji prowadziłoby do wniosku, że w zasadzie każdy podmiot, względem którego prowadzona jest egzekucja administracyjna, powinien być zwolniony z ponoszenia kosztów sądowych. Tymczasem możliwość przyznania prawa pomocy dotyczy wyłącznie tych podmiotów, które wykażą, że nie są w stanie w żaden sposób zgromadzić niezbędnych na ten cel środków. Na gruncie niniejszej sprawy aktualny pozostaje pogląd, że spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, ubiegająca się o prawo ubogich, (...) nawet w razie przeciążenia majątku swego ponad wartość nie może się powoływać na swe zupełne ubóstwo, gdyż może pokryć opłaty sądowe przez zażądanie dopłat od wspólników (orzeczenie SN z 13 września 1937 r., II C 618/37, OSN(C) 1938/6/293, LEX 4328). Dopłaty mogą być wykorzystane także na pokrycie kosztów sądowych w sprawach prowadzonych przez Spółkę (por. postanowienie NSA z 6 czerwca 2014 r., II FZ 725/14). W przypadku spółek taki szczególny sposób pozyskania środków finansowych, jakim jest zobowiązanie wspólników do dopłat, przewiduje przepis art. 117 § 1 ustawy z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych (Dz. U. z 2013 r., poz. 1030 ze zm.). Dopłaty te mogą być wnoszone w związku z czasowymi trudnościami finansowymi spółki z o.o. Z uwagi na fakt, iż dopłata jest formą wewnętrznej przymusowej pożyczki wspólników na rzecz spółki, może być wykorzystana również na pokrycie kosztów sądowych w sprawach prowadzonych przez spółkę. Powyższe postanowienie nie zostało zaskarżone, tym samym stało się prawomocne (art. 259 § 3 p.p.s.a.). W dniu 18 maja 2017 r. strona skarżąca uiściła wpis od skargi w kwocie 3.152 zł. Następnie wyrokiem z dnia 28 czerwca 2017 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu oddalił skargę. Z kolei w dniu 29 czerwca 2017 r. strona skarżąca uiściła opłatę kancelaryjną za pisemne sporządzenie uzasadnienia wyroku w kwocie 100 zł. W dniu 21 września 2017 r. strona skarżąca sporządziła ponowny wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku strona skarżąca ponownie podniosła, że od podjęcia czynności egzekucyjnych oraz zajęcia rachunków bankowych A. przestała być wypłacalna i w związku z czym złożyła wniosek o ogłoszenie upadłości. W dalszej części wniosku A. wykazała środki trwałe o wartości 9.129,08 zł, stratę za ostatni rok obrotowy w wysokości 113.190,48 zł, stan konta bankowego -49 zł oraz stan kapitału zakładowego, majątku i środków finansowych w wysokości – 1.256.779,76 zł. W treści wniosku A. wskazała również na zobowiązania w łącznej kwocie 770.324,10 zł. Rozpatrując na podstawie art. 258 § 2, pkt 7 p.p.s.a. wniosek o przyznanie prawa pomocy referendarz sądowy zważył, co następuje: Wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności należy wskazać, iż instytucja prawa pomocy przewiduje dla skarżącego możliwość zwolnienia od kosztów sądowych w całości bądź w części oraz ustanowienia zawodowego pełnomocnika. Przy czym zastosowanie tej instytucji do konkretnego przypadku może mieć miejsce w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego, bądź też w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 p.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a. osoba prawna może ubiegać się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym (obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego), gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Natomiast stosownie do art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym (m.in. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w całości) staje się możliwe wówczas, gdy osoba prawna wykaże, że nie posiada dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Treść powołanych wyżej przepisów wskazuje, iż prawo pomocy stanowi instytucję wyjątkową i dlatego udzielenie tego prawa może nastąpić jedynie w sytuacjach szczególnych. Tak ukształtowany charakter prawa pomocy wynika z tego, iż generalną zasadą postępowania sądowego, wyrażoną w art. 199 p.p.s.a., jest ponoszenie kosztów związanych z udziałem w postępowaniu. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu 22 maja 2013 r. (sygn. akt II OZ 383/13, LEX nr 1319081) podkreślił bowiem, iż "prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe". Podobny pogląd co do stosowania instytucji prawa pomocy wyrażono w szeregu innych orzeczeniach Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. postanowienie z 6 października 2004 r., GZ 71/04, ONSA i WSA 2005, nr 1, poz. 8; postanowienie z 10 stycznia 2005 r., FZ 478/04 - dostępne na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl; postanowienie z 29 maja 2013 r., II OZ 419/13, LEX nr 1319097). W niniejszej sprawie, tj. w sprawie ze skargi na decyzję z dnia 3 lutego 2017 r. Nr [...] w przedmiocie określenia zobowiązania w podatku od towarów i usług za styczeń, luty, czerwiec, lipiec, sierpień i grudzień 2012 r. oraz nadwyżki podatku naliczonego nad należnym do zwrotu za marzec, kwiecień, maj, wrzesień, październik i listopad 2012 r., zasadnicze znaczenie ma jednak fakt, że po prawomocnym rozstrzygnięciu sprawy z wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych strona skarżąca złożyła kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy. Zatem sytuacja strony skarżącej pod kątem zasadności przyznania prawa pomocy została już merytorycznie rozpoznana, a sprawa prawomocnie rozstrzygnięta. Zgodnie z art. 170 p.p.s.a. orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i organy państwowe, a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Istota mocy wiążącej w odniesieniu do sądów oznacza, że muszą one przyjmować, iż dana kwestia kształtuje się tak, jak stwierdzono w prawomocnym orzeczeniu (B. Dauter, B Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Zakamycze, s. 365). Złożenie przez stronę skarżącą kolejnego wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych nie obliguje zatem Sądu do dokonania ponownej oceny sytuacji materialnej wnioskującego w kontekście przesłanek z art. 246 p.p.s.a. W takim przypadku rolą Sądu jest zbadanie, czy skarżący powołał nowe (zmienione) okoliczności, które mogłyby wpłynąć na zmianę dotychczasowego stanowiska (zob. postanowienie NSA z dnia 22 lipca 2014 r., sygn. akt II FZ 957/14, LEX Omega nr 1492988). Na mocy bowiem art. 165 p.p.s.a. istnieje możliwość zmiany bądź uchylenia prawomocnego orzeczenia. Zgodnie z tym przepisem postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylone i zmienione wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Cytowany przepis przewiduje zatem możliwość zmiany bądź uchylenia rozstrzygnięć nawet prawomocnych pod warunkiem, że zmianie uległ stan faktyczny sprawy w sposób na tyle istotny, że zachodzą przesłanki do zmiany uprzednio wydanego orzeczenia. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjmuje się bowiem, że jeżeli wskazane przez podmiot ubiegający się o przyznanie prawa pomocy nowe okoliczności nie będą na tyle znaczące, aby mogły doprowadzić do odmiennych od dotychczasowych ocen, skorzystanie z art. 165 p.p.s.a. nie będzie możliwe (zob. postanowienie z 30 maja 2014 r., II FZ 673/14, lex nr 1467664; postanowienie z 4 marca 2014 r., I OZ 140/14, lex 1440274). Przy czym podkreśla się jednocześnie, że w przypadku postanowienia odmawiającego przyznania prawa pomocy będzie musiała być to zmiana polegająca na pogorszeniu sytuacji finansowej wnioskodawcy (por. postanowienie NSA z 15 kwietnia 2008 r., II FZ 106/08, lex nr 471131; postanowienie NSA z 8 listopada 2012 r., II OZ 957/12, lex 1248511). Przy czym należy podkreślić, że nowe zmienione okoliczności winny mieć odzwierciedlenie w rzeczywistości, tj. nie wystarczy ich wskazanie, ale muszą być jeszcze uwiarygodnione odpowiednimi dowodami. Ponawiając wniosek o przyznanie prawa pomocy strona skarżąca nie wykazała, aby doszło do zmiany okoliczności w powyższym rozumieniu. Nie przedstawiła bowiem żadnych nowych, popartych jakimikolwiek wiarygodnymi dowodami, okoliczności, które wpływałyby na odmienną ocenę jego sytuacji z punktu widzenia przesłanek przewidzianych w art. 246 § 2 p.p.s.a. Przede wszystkim należy wskazać, że odmienne wskazania strony skarżącej zawarte w treści ponownego wniosku co do majątku i dochodów nie dotyczą aktualnej sytuacji lecz danych za ostatni rok obrotowy, tj. rok 2016. Poza tym wiarygodność oświadczenia w tym zakresie nie została też potwierdzona jakimikolwiek dowodami. We pierwotnym wniosku z 11 kwietnia 2017 r. strona skarżąca oświadczyła bowiem, że w ostatnim roku obrotowym, tj. w roku 2016, posiadała środki trwałe w wysokości 22.197,49 zł (w ponownym wniosku w kwocie 9.129,08 zł) oraz zysk (nie stratę, jak wskazano w ponownym wniosku) w wysokości 257.441,65 zł. Z kolei, jak wskazano wcześniej, na podstawie zeznania podatkowego za 2016 r. ustalono, że strona skarżąca uzyskała dochody w wysokości 184.879,78 zł. Ponadto ustalenia dokonane przed podjęciem prawomocnego postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy wskazywały na znaczny potencjał finansowy strony skarżącej za ostatni rok obrotowy. Otóż podejmując rozstrzygnięcie o odmowie przyznania prawa pomocy uznano, że podmiot gospodarczy funkcjonujący w profesjonalnym obrocie i uzyskawszy za ostatni rok obrotowy przychody w wysokości 871.914,87 zł nie może, w świetle art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., domagać zwolnienia z obowiązku uiszczenia wymaganych kosztów sądowych. Zresztą, jak wskazano wyżej, koszty sądowe w kwocie znacznie przekraczającej aktualnie wymagane zostały już przez stronę skarżącą uiszczone, co pośrednio świadczy, że pomimo składanych wniosków o zwolnienie od kosztów sądowych ich zapłata wcale nie musi przekraczać możliwości strony skarżącej. Mając na uwadze powyższe orzeczono jak w sentencji.